Кіріспе
Адамдардың бірте-бірте болатын маңызды өзгерістерге дұрыс ден қоймауының метафорасы – қайнап келе жатқан бақа туралы әңгіме, онда бақа тірідей баяу қайнатылады. Әңгіменің мәні мынада: егер бақаны бірден қайнап тұрған суға салса, ол секіріп шығады, ал егер бақаны жылы суға салса, содан кейін баяу-баяу қайнатса, ол қауіпті сезбей, өлгенше қайнай береді. Бұл оқиға көбінесе адамдардың кенеттен емес, біртіндеп туындайтын қауіпті жағдайларға қарсы әрекет ете алмайтынын немесе оларды байқамай қалуын бейнелейді. 19 ғасырдағы кейбір тәжірибелер жылу жеткілікті түрде баяу болса, негізгі пікірдің дұрыс екенін көрсеткенімен, қазіргі заманғы биологтар бұл пікірдің жалған екенін айтады: бақалар және басқа да эктотермдер үшін орналасқан жерін ауыстыру – табиғи терморегуляция стратегиясы және жабайы табиғатта тірі қалу үшін қажет. Баяу қыздырылатын бақа секіріп шығады. Сонымен қатар, қайнап тұрған суға салынған бақа бірден өледі, секіріп шыға алмайды.
The boiling frog is an apologue describing a frog being slowly boiled alive. The premise is that if a frog is put suddenly into boiling water, it will jump out, but if the frog is put in tepid water which is then brought to a boil slowly, it will not perceive the danger and will be cooked to death. The story is often used as a metaphor for the inability or unwillingness of people to react to or be aware of sinister threats that arise gradually rather than suddenly. While some 19th century experiments suggested that the underlying premise is true if the heating is sufficiently gradual, according to modern biologists the premise is false: changing location is a natural thermoregulation strategy for frogs and other ectotherms, and is necessary for survival in the wild. A frog that is gradually heated will jump out. Furthermore, a frog placed into already boiling water will die immediately, not jump out.
Метафора ретінде
Қайнап жатқан бақа туралы әңгіме көбінесе адамдарды тіпті бірте-бірте болатын өзгерістерге де назар салуға шақыратын, әйтпесе жағымсыз салдарға ұшырауы мүмкін екенін ескертетін метафора ретінде ұсынылады. Ол сырғанап бара жатқан жағдай туралы пікірді қолдау үшін де пайдаланылуы мүмкін, сондай-ақ жайбажайлыққа қарсы ескерту ретінде де қолданылады. Бизнесте бұл әңгіме өзгерістердің қабылдануы үшін бірте-бірте болуы керек екенін нығайту үшін де қолданылады. "Қайнап жатқан бақа синдромы" термині – апатты деңгейге жеткенге дейін ауырлығы артатын проблемалық жағдайға қарсы әрекет етудің сәтсіздігін сипаттау үшін қолданылатын метафора. Осылайша, ол Дэниел Паули "негіздің өзгеруі" деп сипаттаған баяу қоршаған ортаның нашарлауының білінбейтін әсерін бейнелейді. Бұл оқиға көп рет қайта айтылып, түрлі көзқарастарды түсіндіру үшін қолданылды: 1960 жылы – Суық соғыс кезінде бейбітшілік тілегендерге қарсы ескерту ретінде; 1980 жылы – апаттан қорғанушылар күткен өркениеттің құлауы туралы; 1990 жылдары – климаттың өзгеруіне жауап ретінде белсенділік танытпау және зорлық-зомбылыққа ұшырау туралы. Бұған қоса, либертариандар азаматтық еркіндіктердің баяу эрозиясы туралы ескерту үшін де қолданды. Пирс Броснанның кейіпкері Гарри Далтон 1997 жылғы "Данте шыңы" апат фильмінде жанартаудың қайта оянуының жинақталған ескерту белгілері туралы айта келіп, осы әңгімені атады. Ал Гор бұл әңгімені New York Times газетіндегі мақаласында, презентацияларында және 2006 жылғы "Жағымсыз шындық" фильмінде жаһандық жылыну туралы білімсіздікті сипаттау үшін пайдаланды. Фильмдегі нұсқасында бақа зардап шегуге үлкермес бұрын құтқарылады. Бұл әңгіменің қолданылуын жазушы-режиссер Джон Кукси 2010 жылғы комедиялық деректі фильмінің атауында ("Қалай бақаны қайнатуға болады") көрсетті. Заң профессоры және құқық сарапшысы Юджин Волох 2003 жылы нақты бақалардың мінез-құлқына қарамастан, қайнап жатқан бақа туралы әңгіме метафора ретінде пайдалы екенін, оны құмға басын тыққан страустың метафорасымен салыстырды. Журналист Джеймс Фэллоус 2006 жылдан бері бұл оқиғаны қайта айтуды тоқтатуға шақырып, оны "ақымақ аңыз" және "миф" деп сипаттады. Алайда, Кругманның мақаласы жарық көргеннен кейін ол "қайнаған бақа мәселесі шешілді" деп мәлімдеп, жазушы оқиғаның сөзбе-сөз емес екенін көрсеткен жағдайда оны қолдануға болатынын айтты.
Философияда
Философияда қайнаған бақа туралы әңгіме сориттер парадоксын түсіндіру тәсілі ретінде пайдаланылған. Ол жеке-жеке түйіршіктері алынып бара жатқан гипотетикалық құм үйіндісін сипаттайды және оны үйінді деп атауға болмайтын нақты бір мезет бар ма деген сұрақ қояды.
Тәжірибелер мен талдаулар
XIX ғасырда бақалардың суды баяу қыздыруға қалай реакция ететінін байқау үшін бірнеше тәжірибелер жүргізілді. 1869 жылы неміс физиологы Фридрих Гольц, жанның орнын іздеу барысында жасалған тәжірибелерде, миы алынып тасталған бақаның баяу қыздырылған суда қала беретінін, ал миы сақталған бақаның 25 °C температураға жеткенде судан қашып құтылуға тырысқанын көрсетті. XIX ғасырдағы басқа тәжірибелерде бақалардың біртіндеп қызған судан қашып құтылуға тырыспағаны айтылды. 1872 жылы Хайнцманн жасаған тәжірибеде, егер суды жеткілікті баяу қыздырса, қалыпты бақаның қашып құтылуға тырыспайтыны көрсетілді, бұл 1875 жылы Фрачермен расталды. 1888 жылы Уильям Томпсон Седжвик, осы тәжірибелердің нәтижелері арасындағы айқайшылықтың себебі тәжірибелерде қолданылған әртүрлі қыздыру жылдамдықтарында екенін айтты: "Шындыққа келсек, егер қыздыру жеткілікті түрде баяу болса, тіпті қалыпты бақада да рефлекстік қозғалыстар тумайды; егер ол жылдам болса, бірақ «баяу» деп аталатын жылдамдықпен жүрсе, ол ешқандай жағдайда қалыпты бақаның реакциясын қамтамасыз етпейді". Қазіргі ғылыми деректер бұл құбылыстың нақты емес екенін көрсетеді. 1995 жылы Гарвард университетінің биологы Дуглас Мелтон: «Егер сіз бақаны қайнап тұрған суға салсаңыз, ол секіріп шыға алмайды, өледі. Егер оны суық суға салсаңыз, ыстыққа толар алдында секіріп кетеді – олар сіз үшін күтіп отырмайды» деді. Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің кураторы Джордж Р. Цуг та бұл пікірмен келіспеді, «Егер бақаның қашуға мүмкіндігі болса, ол міндетті түрде қашар еді» деді. 2002 жылы Оклахома университетінің зейнеткер зоологы Виктор Х. Хатчисон: «Бұл аңыз мүлдем дұрыс емес!» деді. Ол, көптеген бақа түрлері үшін сыни жылулық максимумның қазіргі зерттеулермен қалай анықталғанын түсіндірді: су минутына шамамен 2 °F (шамамен 1 °C) қызғанда бақа қашып құтылуға тырысып, белсенділігі артады және мүмкіндігі болса, соңында секіріп шығады.