Кіріспе
Польша мен Украинадағы өзен Сан (Сан; Сян Сиан; Saan) – Польшаның оңтүстік-шығысында және Украинаның батысында ағатын өзен. Висла өзенінің саласы болып табылады. Ұзындығы 482 км-ге жететін Сан – Польшадағы ең ұзын өзендердің 6-сы. Оның бассейнінің ауданы 16 877 км², оның 14 426 км² Польшада орналасқан.
The San (San; Сян Sian; Saan) is a river in southeastern Poland and western Ukraine. It is a tributary of the river Vistula. With a length of , the San is the 6th longest Polish river. It has a basin area of 16,877 km2, of which 14,426 km2 is in Poland.
Этимология
Сан протоиндоеуропа тілдерінде «жылдамдық» немесе «шапшаң ағыс» деген мағынаны білдіреді. Кельт тілдерінде сан «өзен» деген мағынаны білдіреді.
Курс
Сан өзені Карпат тауларында Сианки ауылының жанында, теңіз деңгейінен [биктік] биіктікте, дәл Польша-Украина шекарасында және континенттік суайдырында басталады. Өзеннің басындағы шамамен [қашықтық] бөлігі Польша мен Украина арасындағы шекараны құрайды. Леско қаласының жанындағы Сан өзеніне салынған бөгет арқасында Польшаның ең ірі жасанды көлі – Салина көлі құрылды. Сан өзені Сандомирге жақын жерде Вислаға құяды.
Өңірдің тарихы
Тарихи жазбаларда өзен 1097 жылы Sanъ, reku Sanъ, k Sanovi деп тіркелген; кейін nad Sanomъ (1152) және Sanu (1287) деп аталған. Польшадағы Рутения воеводиясының ежелгі карталарында 1339-1772 жылдары "Сан" (1339), Сан (1372), "Сзан" (1406), "Санок" (1438), "Саан" (1439), "Сайн" (1445), "Сан" (1467), "Сзан" (1517) және "Шан" (1526) деп көрсетілген. Адамдар қазіргі Польшаның оңтүстік-шығыс аймағын (Субкарпат воеводиясы немесе Подкарпатье) тарихқа дейінгі дәуірде қоныстандырған. Рим дәуірінен бұрын бұл аймақты кельттер, готтар және вандалдар (Пжеворск және Пухов мәдениеттері) жаулап алған. Рим империясы құлағаннан кейін венгрлер мен славяндар бұл жерге шабуыл жасады. Сан өзенінің аңғары 9-10 ғасырларда маңызды сауда жолы және адамдар қоныстануының ортасы болған болуы мүмкін. Кейіннен бұл аймақ Ұлы Моравия мемлекетінің құрамына кірді. 899 жылы Ұлы Моравия империясының орталықтарына венгр тайпаларының шабуылынан кейін, аймақтағы лендиандар Венгрия империясына адалдықтарын білдірді. Содан кейін бұл аймақ шамамен 9 ғасырдан бастап Польша, Киев Русі және Венгрия арасындағы талас-тартыс ошағына айналды. Бұл аймақ алғаш рет 981 жылы (Нестордың жазбаларында) еске алынған, ол кезде Киев Русінің князі Владимир Польшаға қарай жорық жасағанда бұл жерді басып алған. 1018 жылы ол Польшаға қайтарылды, 1031 жылы Руське қайта өтті, ал 1340 жылы Польшаның Казимир III-і оны қайтарып алды. 966-1018 жылдар, 1340-1772 жылдар (Рутения воеводиясы) және 1918-1939 жылдар аралығында аймақ Польшаның құрамында болды. 1772-1918 жылдар аралығында ол Австрия империясына қарасты, ол екі монархия құрылғаннан кейін Австро-Венгрия империясына айналды. Бұл аймақ, Субкарпат воеводиясының батысы мен шығысын қоса алғанда, шамамен 120 жыл Австрияның билігінде болды. Сол кезде ол Галиция деп аталды. Украиналықтар дәстүрлі түрде Сан өзенін өздерінің этнографиялық батыс шекарасымен байланыстырады: бұл Украинаның Мемлекеттік әнұранында (Украинаның Саннан Донға дейін созылғандығы туралы айтылады) және Украиналық ұлтшылдар маршында (Саннан Кавказға дейінгі Украинаны талап етеді) көрініс тапқан. Бүгінгі таңда Польша-Украина шекарасы шамамен 50 км-ге жуық Сан өзенінің бойымен өтеді. Тарихында көптеген шайқастарды көрген Сан өзені 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда шайқас алаңы болды. Польшаға неміс әскерлерінің басып кіруінің бастапқы кезеңінде поляк әскерлері 6 қыркүйекте Сан өзені бойындағы шекараны қорғауға тырысты, бірақ 12 қыркүйекте неміс әскерлері көпір басынан шығып, олардың қорғанысын бұзды.
overran the area. After the fall of the Roman Empire, Hungarians and Slavs invaded the area. The San valley must have become an important trade route and axis of human settlement as early as the 9th or 10th century. The region subsequently became part of the Great Moravian state. Upon the invasion of the Hungarian tribes into the heart of the Great Moravian Empire around 899, the Lendians of the area declared their allegiance to the Hungarian Empire. The region then became a site of contention between Poland, Kievan Rus and Hungary starting in around the 9th century. This area was mentioned for the first time in 981 (by Nestor), when Volodymyr the Great of Kievan Rus took the area over on his way into Poland. In 1018 it returned to Poland, in 1031 reverted to Rus, and in 1340 was recovered by Casimir III of Poland. During the years 966–1018, 1340–1772 (the Ruthenian Voivodeship) and 1918–1939, the region was part of Poland. Between 1772 and 1918 it belonged to the Austrian empire, which became the Austro Hungarian empire when the double monarchy was introduced. This region, including the area west and east of the Subcarpathian Voivodship, was controlled by Austria for almost 120 years. During that time it was known as Galicia. Ukrainians traditionally associated the San with their ethnographic western frontier: this is reflected in the State Anthem of Ukraine (which describes Ukraine as extending from the San to the Don) and the March of Ukrainian Nationalists (which calls for a Ukraine from the San to the Caucasus). The Poland–Ukraine border today follows the San for approximately the first 50 km of its course. The San River, which has seen many battles in its history, was a battle site at the beginning of World War II in 1939. At the outset of the German invasion of Poland, Polish forces attempted to defend a line along the San from September 6, until German forces broke out of their bridgeheads on September 12.