Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрын тұрған су жиналатын аймақ.
Area that contained a standing surface water body
Құрғақ көл төбесі, сондай-ақ плая (/'p//l//aɪ// //ə/) деп аталады, бұл бұрын тұрып тұрған жерүсті суы бар алап немесе ойыс, ол булану процестері қайта толудан асып кеткен кезде жоғалады. Құрғақ көлдің түбі сілтілік қосылыстармен жабылса, ол сілтілік жазық деп аталады. Егер тұзбен қапталса, онда тұздық деп аталады.
A dry lake bed, also known as a playa (/'//p//l//aɪ// //ə/), is a basin or depression that formerly contained a standing surface water body, which disappears when evaporation processes exceed recharge. If the floor of a dry lake is covered by deposits of alkaline compounds, it is known as an alkali flat. If covered with salt, it is known as a salt flat.
Терминология
Егер оның алабы негізінен тұзды болса, онда құрғақ көл төбесі тұзды табақ, табақ немесе тұзды алап деп аталады (соңғысы тұзды көлдің қалдығы). Хардпан – құрғақ климаттағы ішкі суы ағатын алаптың құрғақ соңы, бұл атау көбінесе АҚШ-тың батысындағы Ұлы алапта қолданылады. Көлдің құрғақ төсенішін білдіретін тағы бір термин – плая. Испан тіліндегі "playa" (ˈplaa) сөзі сөзбе-сөз "жағажай" дегенді білдіреді. Мексика мен АҚШ-тың батысындағы құрғақ көлдер осылай аталады. Бұл термин, мысалы, Ллано-Эстакадода және Оңтүстік биік жазықтардың басқа аймақтарында қолданылады, сондай-ақ Птолемей көлі сияқты Сахараның палеолак шөгінділерін атау үшін де жиі қолданылады. Оңтүстік Америкада құрғақ көл төсенішіне арналған әдеттегі термин – салар немесе салина, испан тілінде "тұз табағы" деген мағынаны білдіреді. "Pan" термині Оңтүстік Африканың көп бөлігінде қолданылады. Оған Криссисмеер аймағына тән кішкентай дөңгелек биік далалық алқаптар және Солтүстік Кап провинциясының кең алқаптары жатады. Австралияда қолданылатын терминдерге тұз табақтары (буландырылған минералдар бар) және саз табақтары кіреді. Араб тілінде тұздық сабха (сабха, субха немесе себха деп те жазылады) немесе шотт (шотт) деп аталады. Орта Азияда ұқсас "жарылған саз" тұздығы такир деп аталады. Иранда тұздықтар кавир деп аталады.
If its basin is primarily salt, then a dry lake bed is called a salt pan, pan, or salt flat (the latter being a remnant of a salt lake). Hardpan is the dry terminus of an internally drained basin in a dry climate, a designation typically used in the Great Basin of the western United States. Another term for dry lake bed is playa. The Spanish word playa (ˈplaʝa) literally means "beach". Dry lakes are known by this name in some parts of Mexico and the western United States. This term is used e. g. on the Llano Estacado and other parts of the Southern High Plains and is commonly used to address paleolake sediments in the Sahara like Lake Ptolemy. In South America, the usual term for a dry lake bed is salar or salina, Spanish for salt pan. Pan is the term used in most of South Africa. These may include the small round highveld pans, typical of the Chrissiesmeer area, to the extensive pans of the Northern Cape province. Terms used in Australia include salt pans (where evaporite minerals are present) and clay pans. In Arabic, a salt flat is called a sabkha (also spelled sabkhah, subkha or sebkha) or shott (chott). In Central Asia, a similar "cracked mud" salt flat is known as a takyr. In Iran salt flats are called kavir.
Құрылу
Құрғақ көл жаңбырдан немесе басқа көздерден, мысалы, жер асты суларымен қиылысу салдарынан ландшафттағы құрғақ ойысқа су ағып кіргенде пайда болады, осылайша тоған немесе көл құрылады. Егер жылдық булану жылдық су толу мөлшерінен асып кетсе, ойыс қайтадан құрғап, құрғақ көлге айналады. Суда еріген тұздар шөгіндіге айналып, уақыт өте біртіндеп жиналады. Құрғақ көл – әдетте тұз қабықшасымен жабылған, сазды, тегіс бетті құрылым. Бұл булану минералдары – натрий карбонаты, боракс және басқа тұздар сияқты, ауа райының әсерінен пайда болған заттардың концентрациясы. Шөлдерде құрғақ көлдер баджадалармен шеңберленген аймақтарда кездеседі. Құрғақ көлдер әдетте әлемнің жартылай құрғақ және құрғақ аймақтарында қалыптасады. Құрғақ көлдердің ең көп шоғырланған жері (шамамен 22 000) – Техастың оңтүстік биік жазығы мен Нью-Мексиконың шығысы. Көптеген құрғақ көлдер кішкентай. Дегенмен, Боливиядағы Потосиге жақын орналасқан Салар-де-Уюни – әлемдегі ең үлкен тұзды дала, оның ауданы 10 582 шаршы километрді құрайды. Көптеген құрғақ көлдерде жаңбырлы маусымда, әсіресе ылғалды жылдары, су болады. Егер су қабаты жұқа болса және желдің әсерінен құрғақ көлдің бетімен жылса, өте қатты және тегіс бет пайда болуы мүмкін. Судың қалың қабаттары "жарылған саз" бетін және типи құрылымдарының құрғау белгілерін тудыруы мүмкін. Су өте аз болса, құм төбешіктері пайда болады. Калифорниядағы Өлім аңғарында орналасқан Racetrack Playa, геологиялық құбылысқа ие – "тебе алатын тастар", олар адам немесе жануарлардың араласуынсыз бетте сызықты "жарыс жолдары" іздерін қалдыра отырып, баяу қозғалады. Бұл тастарды жақында Калифорния университетінің Сан-Диегодағы Скриппс океанография институты түсірді, бұл оқиғалардың керемет сәйкестігінен туындайды. Біріншіден, плая сумен толтырылуы керек, су қыста мұзға айналуға жеткілікті терең болуы керек, бірақ тастарды ашық қалдыруға да жеткілікті жұқа болуы керек. Түнде температура төмендегенде, бұл тоған "терезе" мұзының жұқа қабаттарына айналады, олар күшін сақтауға жеткілікті қалың, бірақ еркін қозғалуға жеткілікті жұқа болуы керек. Соңында, күн шыққанда мұз еріп, жарылып, жүзбелі панельдерге айналады. Бұл панельдер жеңіл желдің әсерімен плая бетімен соғылып, тастарды итеріп жылдырады. Тастар әдетте екі-үш жылда бір рет қозғалады, ал іздері үш-төрт жылға дейін сақталады.
A dry lake is formed when water from rain or other sources, like intersection with a water table, flows into a dry depression in the landscape, creating a pond or lake. If the total annual evaporation rate exceeds the total annual inflow, the depression will eventually become dry again, forming a dry lake. Salts originally dissolved in the water precipitate out and are left behind, gradually building up over time. A dry lake appears as a flat bed of clay, generally encrusted with precipitated salts. These evaporite minerals are a concentration of weathering products such as sodium carbonate, borax, and other salts. In deserts, a dry lake may be found in an area ringed by bajadas. Dry lakes are typically formed in semi arid to arid regions of the world. The largest concentration of dry lakes (nearly 22,000) is in the southern High Plains of Texas and eastern New Mexico. Most dry lakes are small. However, Salar de Uyuni in Bolivia, near Potosí, the largest salt flat in the world, comprises 4,085 square miles (10,582 square km). Many dry lakes contain shallow water during the rainy season, especially during wet years. If the layer of water is thin and is moved around the dry lake bed by wind, an exceedingly hard and smooth surface may develop. Thicker layers of water may result in a "cracked mud" surface and teepee structure desiccation features. If there is very little water, dunes can form. The Racetrack Playa, located in Death Valley, California, features a geological phenomenon known as "sailing stones" that leave linear "racetrack" imprints as they slowly move across the surface without human or animal intervention. These rocks have been recently filmed in motion by the Scripps Institution of Oceanography at UC San Diego and are due to a perfect coincidence of events. First, the playa has to fill with water, which must be deep enough to form floating ice during winter, but still shallow enough that the rocks are exposed. When the temperature drops at night, this pond freezes into thin sheets of "windowpane" ice, which then must be thick enough to maintain strength, but thin enough to move freely. Finally, when the sun comes out, the ice melts and cracks into floating panels; these are blown across the playa by light winds, propelling the rocks in front of them. The stones only move once every two or three years and most tracks last for three or four years.
Экология
Құрғақ көл төбесі әдетте өсімдіктерден бос болса да, оларды көбінесе көлеңке, тұзқанат, және басқа тұзға төзімді өсімдіктер қоршап тұрады, олар мал мен басқа да шөпқоректі жануарларға қыста өте қажетті азық береді. Айдахоның оңтүстік-батысында, сондай-ақ Невада мен Ютаның бір бөлігінде, басқа еш жерде кездеспейтін сирек түрлердің көп саны маусымдық су басуға жататын алаңдардың қиын жағдайында өседі. 2006 жылы алып жарқыраған креветканың жаңа түрі табылды. Ірі жыртқыш түр болғанымен, жел мен ұсақ саздың салдарынан плая суының лайлы болуына байланысты оны анықтау қиын болды. Бұл креветкалар түрі, көзге көрінбейтін кішкентай цисталарды пайдаланып, құрғақ көл төбесінде жылдар бойы сақталып, қолайлы жағдай туғанда жұмыртқадан жарылуы мүмкін. Лепидиум давизи – тағы бір сирек түр, көп жылдық өсімдік, оның өмір сүру ортасы Оңтүстік Айдахо мен Солтүстік Невададағы алаңдармен ғана шектелген. Ірі өзендер мен көлдерден шалқап жатқан алаңдар, шөлдегі жануарлар үшін көбінесе жалғыз су көзі болып табылады. Антилопалар және басқа да жануарлар жаңбырдан кейін су ішу үшін оларға жиналады. Құрғақ көлдерге төнетін қауіптердің қатарында мал азырату және сүт шаруашылықтары сияқты жануарларды шоғырландырып азықтандыру операцияларынан туындайтын ластану бар. Соның салдарынан топырақ эрозиясы, тыңайтқыштардың, пестицидтердің және шөгінділердің шаруашылықтардан ағып кетуі, және малдың шамадан тыс жайылуы. "Адамды күйдіру" фестивалі әр жыл сайын Невада штатының батысындағы Қара тас шөліндегі алаңда өтеді. Вирджиния университетінің Фанфанг Яо және авторлар тобы (2023) әлемдегі ірі көлдердің жартысынан астамы құрғап бара жатқанын хабарлады. Олар спутниктік өлшемдерді климаттық және гидрологиялық модельдермен біріктіріп, шамамен 2000 ірі көлді бағалады. Олардың зерттеулеріне сәйкес, адамның тұрақсыз пайдалануы, жауын-шашын мен ағын судың өзгеруі, шөгінділердің жиналуы және температураның көтерілуі жаһандық көл деңгейлерін төмендетті, 1992 жылдан 2020 жылға дейін көлдердің 53% -ы төмендеді.
While a dry lake bed is itself typically devoid of vegetation, they are commonly ringed by shadscale, saltbrush and other salt tolerant plants that provide critical winter fodder for livestock and other herbivores. In southwest Idaho and parts of Nevada and Utah there are a number of rare species that occur nowhere else but in the inhospitable environment of seasonally flooded playas. A new species of giant fairy shrimp was found in 2006. Although a large predatory species, it evaded detection because of the murkiness of the playa's water caused by winds and a fine clay load. This shrimp species is able to regenerate using tiny undetectable cysts that can remain in a dry lake bed for years until conditions are optimum for hatching. Lepidium davisii is another rare species, a perennial plant whose habitat is restricted to playas in southern Idaho and northern Nevada. Far from major rivers or lakes, playas are often the only water available to wildlife in the desert. Antelope and other wildlife gather there after rainstorms to drink. Threats to dry lakes include pollution from concentrated animal feeding operations such as cattle feedlots and dairies. Results are erosion; fertilizer, pesticide and sediment runoff from farms; and overgrazing. The Burning Man yearly event takes place in a playa in the Black Rock Desert in western Nevada every year. Fangfang Yao et al (2023), at the University of Virginia reported that more than half of the world's large lakes are drying up. They assessed almost 2,000 large lakes using satellite measurements combined with climate and hydrological models. based on their finding, that unsustainable human use, changes in rainfall and run off, sedimentation, and rising temperatures have driven lake levels down globally, with 53% of lakes showing a decline from 1992 to 2020.