Кіріспе

Наси лемак – малай тағамының дәстүрлі таңғы асы. Бұл кокос сүті мен пандан жапырағында қайнатылған хош иісті күріштен тұрады. Ол Малайзияда кең таралған, онда ол ұлттық тағам саналады. Сонымен қатар, Сингапур және Оңтүстік Таиланд сияқты малай этникалық тобының көп тұратын көршілес аймақтарда да осы тағамды кездестіруге болады. Индонезияда оны Суматра аймағының бірнеше бөлігінде, әсіресе Риау, Риау аралдары және Меданның малай аймақтарында табуға болады. Наси лемак – дәстүрлі малай стиліндегі таңғы асқа қажетті тағам. Бұл тағам елдің көптеген туристік буклеттері мен жарнамалық материалдарында ұлттық тағам ретінде көрсетіледі. Наси лемак филиппиннің моро халқы дайындаған Минданао аймағының Бангсаморо бөлігінде, сондай-ақ Австралияның Рождество аралы мен Кокос (Килинг) аралдарында да кездеседі.

Тарих

Наси-лемак 1909 жылы сэр Ричард Олоф Винстедт жазған «Малай өмірінің жағдайы» кітабында еске алынған. Малай мәдениеті мен малай тағамындағы тамырларымен, оның аты малай тілінде сөзбе-сөз «майлы күріш» дегенді білдіреді, бірақ бұл контексте «бай» немесе «қаймақты» деген мағынаны білдіреді. Атау күрішті кокос майына малып, одан соң буға пісіру процесінен туындаған. Күріш әдетте оның ерекше хош иісін беретін пандан жапырақтарымен пісіріледі. Наси-лемак көбірек дәмді болу үшін айам горинг (қуырылған тауық), самбал сотонг (бұрышпен сепила), ұсақ қуырылған балық, моллюскілер және ренданг денган (кокос сүті мен дәмдеуіштерде пісірілген сиыр еті) сияқты қосымша ақуызды тағамдармен бірге беріледі. Басқа қосымшаларға қуырылған су конвольвулусы (кангконг) және ащы маринадталған көкөніс салаты – акар жатады. Дәстүр бойынша, осы қосымшалардың көпшілігі дәмді болады. Наси-лемак Малайзия мен Сингапурда кеңінен танымал. Екі елде де көбінесе таңғы ас ретінде желінеді, Малайзия мен Сингапурдағы көшпелі сауда орталықтарында және көше бойындағы дүкендерде сатылады. Палембанг және Джамби провинцияларында ол наси гемюк деген атаумен сүйікті жергілікті тағам болып табылады, себебі Палембанг малай тілінде гемюк сөзі лемак сөзімен мағынасы бірдей. Бұл ерекше тағам көбінесе банан жапырақтарына, газетке оралған немесе кейбір дүкендерде табаққа салынып беріледі. Дегенмен, оның танымалдылығына байланысты, оны түскі немесе кешкі ас ретінде ұсынатын мейрамханалар да бар, сондықтан оны күнің кез келген уақытында жеуге болады. 2019 жылдың 31 қаңтарында Google nasi lemak-ті тойлау үшін Google Doodle шығарды.

Вариациялар

Малайзия мен Сингапурда наси-лемақтың көптеген түрлері бар, себебі оны әртүрлі мәдениеттерден шыққан әртүрлі аспазшылар дайындайды. Малайзиядағы түпнұсқа наси-лемак, негізінен, оңтүстік және орталық Малака түбегіндегі таңғы ас ретінде танымал және малайлықтардың туындысы саналады. Дегенмен, тағамның үлкен танымалдылығына байланысты ол ұлттық тағам деп есептеледі. "Буланған наси-лемак" деген мағынаны білдіретін наси-лемак кукус – бұл наси-лемақтың буда қызыл майға дайындалған нұсқасы. Малака түбегінің солтүстік-батыс аймағында наси-лемак рецептіне көбінесе карри қосылады. Тағаммен бірге берілетін самбалдың өткірлігі әртүрлі – жеңіл дәмдіден бастап өте ащыға дейін, бірақ оның негізінде әрқашан жұмсақ тәтті дәм сезіледі. Әдетте, қонақүйлер өз менюлерінде наси-лемақты, мысалы, сиыр еті рендангі және басқа да теңіз өнімдерімен бірге ұсынады. Сингапур мен Малайзиядағы халықтық орталықтарда тағамды дәмдік хош иісін күшейту үшін банан жапырақтарына орайды. Жол бойындағы киосктер оны "nasi lemak bungkus" деп аталатын, минималды қосымшалармен дайын күйде сатады, бір бумасының бағасы 1,50 – 6,00 RM аралығында. Теңіз өнімдері сататын дүкендер көбінесе наси-лемақты грильденген теңіз өнімдерімен бірге ұсынады. Малайзиялық қытай және үнділік, сондай-ақ Сингапурлық малай және қытайлық нұсқалары да бар. Кейбір адамдар самбал – наси-лемак тағамының ең маңызды бөлігі деп санайды. Егер оны дұрыс дайындамаса, бүкіл тағамның дәмдік қасиеттері жойылуы мүмкін.

Дәстүрлі малайзиялық нұсқасы

Малайзияның дәстүрлі наси-лемағы күріш, самбал, икан биллис (анчоустар), жержаңғақ және қайнатылған жұмыртқадан тұрады. Сонымен қатар, кейбір наси-лемак сату орындарында оны қуырылған жұмыртқамен, әртүрлі самбал түрлерімен, яғни самбал керангпен (қан құрттары) және самбал иканмен (балық), тауық немесе сиыр еті рендангымен, тіпті қуырылған кальмармен, тауықпен немесе балықпен ұсынады. Бұл тағамның ерекшелігі – қолданылатын ақ күріш, бірақ денсаулығына сақ болатын тұтынушылар қоңыр күрішті де жақсы көреді. Жас кокос сүтімен және панданус жапырақтарымен (бұралаң жапырақ) бірге пісірілген күріш, хош иісті бананың жапырақтарына салынып беріледі. Бұл дәстүрлі беру әдісі көптеген буыннан бері мұра болып келеді, және үлкен қалаларда осы тағамға деген құштарлықты қанағаттандырудың оңай жолы болып табылады.

Алор-сетар нұсқасы

Nasi lemak kuning (сары наси лемак) немесе nasi lemak royale деп те аталады, бұл наси лемақтың түрі солтүстік Кедахтың, әсіресе Алор-Сетардың және Перлістің кейбір аймақтарында кең таралған. Ол дәстүрлі наси лемектен өзгеше дәмімен, құрамымен, түрімен және текстурасымен ерекшеленеді. Күріш сары түсті болып келеді және көбінесе карримен желінеді, бірақ кейбір сату орындарында самбал да ұсынылады. Алор-Сетардағы осы тағам наси-кандарға жақын дайындалады. Дегенмен, наси лемақтың екі түрі де солтүстік Кедах пен Перлісте кеңінен таралғандықтан, жергілікті тұрғындар дәстүрлі наси лемақты екі нұсқаны ажырату үшін "nasi lemak daun pisang" (банан жапырағына оралған наси лемак) деп атайды.

Теренггану нұсқасы

Шығыс жағалаудағы Теренггану штатында наси-лемак көбінесе дәстүрлі нұсқасына ұқсас. Дегенмен, ikan aye/aya/tongkol (макрель тунасы) – штаттың ерекше қосымша тағамы болып табылады. Балық көбінесе самбал соусында пісіріліп, наси-лемакпен бірге желінеді. Наси-лемақтың осы аймақтық түрі, әсіресе Теренгганудың жағалау аймақтарында таңғы ас ретінде кең таралған.

Малаккалық нұсқасы

Малаккада кенгкунг көбінесе наси-лемакпен бірге беріледі, бұл тағамның дәстүрлі нұсқасында жиі қолданылатын қиярдан өзгеше.

Малайзия қытайша нұсқасы

Қытай дүкендері мен мейрамханаларында наси-лемак көрінуі сирек болғанымен, Малакка, Пенанг, Перак және Куала-Лумпурдың кейбір аймақтарында шошқа еті қосылған халал емес нұсқасы сатылады. Кейбір малайзиялық қытай саудагерлері шошқа және қабан етінен карри, самбал және ренданг дайындайтыны мәлім. Бұл халал емес мейрамханалардың көпшілігінде қолжетімді және түрлі шошқа еттерімен беріледі, мысалы, шұжық ет, шошқа еті қосылған петай, шошқа шұжығы, тұзды шошқа және грильденген шошқа шашлық.

Малайзиялық үнді нұсқасы

Малайзиялық үнді нұсқасы түпнұсқа нұсқаға ұқсас. Дегенмен, көптеген малайзиялық үндістер индуистер болып табылады, сондықтан олар сиыр етін жемейді. Малайзиялық үнді нұсқасындағы наси лемак тауық етінен жасалған карри, балық карри немесе қой етінен жасалған карри сияқты каррилермен беріледі. Сонымен қатар, малайзиялық үндістер өздерінің ренданг дайындамасымен қатар осы тағамның өзге де нұсқаларын ұсынады.

Вегетариандық нұсқа

Малайзия мен Сингапурдың кейбір аймақтарында көшпелі сатушылар мен мейрамханалар вегандық клиенттерге арналған вегетариандық наси-лемак ұсынуы мүмкін. Бұл вегандық нұсқасында самбалға арналған кептірілген анчоустар мен креветка пастасы орнына вегетариандық баламалар қолданылады. Вегетариандық наси-лемак қуырылған көкөністермен, сондай-ақ өсімдік негізінде жасалған балық немесе ет аналогтарымен беріледі.

Струберовый түрін

Көбінесе Камерон таулы аймағының бірегей ерекшелігі деп есептеледі, мұнда клубника коммерциялық мақсатта өсіріліп, жиналады. Бұл наси-лемак түрінің самбалында осы жеміс қосылған. Күріштің өзі де қою қызғылт түсті, оның ерекше екенін көрсету үшін.

Индонезия

Малакка бұғазының тіке қарсы жағында, Суматраның шығыс жағалауындағы малайзиялық индонезиялықтар малайзиялықтармен жақын туыстық байланыс пен ортақ малай тағамдарының мұрасын бөліседі. Осының нәтижесінде, наси-лемак Риау аралдары мен Риау провинциясының, сондай-ақ Суматрадағы бірнеше көршілес провинциялардың да туған жері саналады.

Риу аралдары нұсқасы

Риу архипелагында наси-лемак жергілікті малай тағамы және сонымен қатар жергілікті тұрғындардың сүйікті таңғы асы болып саналады. Наси-лемакпен бірге теңіз өнімдері жиі беріледі, мысалы, икан биллис (анчоус), икан тамбан (Сардинелла лонгсипс), икан селар кунинг (Селароид лептолепис), сотонг немесе куми куми (кальмар) немесе шағын креветкалар. Риау аралдарындағы наси-лемак малайзиялық нұсқасына өте ұқсас: ол банан жапырағына оралған кокос сүтімен пісірілген күріштен тұрады, және оған қияр кесінділері, кішкентай кептірілген анчоустар (икан билис), қуырылған жержаңғақ, қайнатылған жұмыртқа және ащы дәмді соус (самбал) қосылады. Креветкалар мен кальмарлар да жиі чили пастасында самбал уданг немесе самбал куми ретінде қуырылады. Индонезияда наси-лемакқа көбінесе баванг горенг (қызыл пияздың қуырылған кесектері) себіледі.

Риуа нұсқасы

Алайда, Суматра аймағының Риау провинциясындағы Пеканбару қаласында жергілікті ауланған тұщы су өзен балықтары наси-лемакқа қосылатын лаук ретінде жиі қолданылады. Тұщы су балықтарына ikan selais (Kryptopterus cryptopterus) және ikan patin (Pangasius) жатады. Икан ломек (Harpadon nehereus) сияқты басқа балықтар да кеңінен қолданылады. Бұл балықтар көбінесе Минанг стиліндегі ладо ижо (жасыл бұрыш) соусымен пісіріледі, ұсатылып, перкедель икан ретінде қуырылады немесе жай ғана қуырылады. Пеканбаруда наси-лемак та танымал таңғы ас. Басқа түрлері сияқты, Риау наси-лемағы да хош иіс үшін кокос сүті мен пандан жапырағымен пісірілген күріштен дайындалады. Тұщы су балықтарынан басқа, Пеканбарудың наси-лемағына қуырылған анчоустар, қайнатылған жұмыртқа, самбал, қияр кесінділері, қуырылған темпе, гулай немесе ренданг еті, сондай-ақ жиі дәмді кокос сүтінде қуырылған ұзын бұршақтар да қосылуы мүмкін.

Медан нұсқасы

Медан Мелаю Дели нұсқасы наси лемақ әдетте таңдау бойынша қосымша тағамдармен беріледі, яғни реданг (сиыр немесе тауық еті) немесе баладо (чили соусында жұмыртқа немесе креветка). Медан наси лемағының толық жиынтығына қуырылған шалоттың кезігі, омлет кесінділері, крипик кентанг баладо (түйіншікті картоп чиптері), темпе орек (дәмделінген қуырылған темпе), перкедел (қуырылған картоп кәмпірлері), самбал чили пастасы, қияр кесінділері және сәл ащы емпинг печеньесі кіреді. Кейбір дәстүрлі мейрамханалар өздерінің бизнесін Медан наси лемағына арнаған. Медан Ачех шекарасына жақын орналасқандықтан және қалада көптеген ачехтықтар тұратындықтан, қалада наси лемақ және наси гурих терминдері көбінесе бір-бірімен алмастырылып қолданылады, себебі бұл терминдер бірдей кокос тұқымды дәмді тағамды білдіреді.

Сингапур малай нұсқасы

Сингапурлық малай тілінің көптеген нұсқаларында наси лемақтың самбалы басқа нұсқалармен салыстырғанда көбінесе тәттірек және аздап кешікпейтін дәмге ие. Самбал – наси лемақтың өте маңызды бөлігі болғандықтан, кокос негізіндегі күріштің және басқа ингредиенттердің дәмін басып алмауы үшін оны аздап кешікпейтін етіп дайындау қалайды. Бұл тағамға қосымша икан биллис (аншоус), жержаңғақ және омлет немесе жұмыртқа қуырылған күйінде беріледі, бұл Малайзиялық нұсқасына ұқсас, алайда Малайзиялық нұсқадағыдай қайнатылған жұмыртқаны қолдану сирек кездеседі. Кейде ұзын дәнды басмати күрішін қолданатын нұсқалары да табылады. Күріш кейде жасыл пандан жапырақтарымен дәмітелгенін көрсету үшін жасанды түрде жасыл түске боялады.

Сингапур қытайша нұсқасы

Пандан жапырағының таныс хош иісін сақтай отырып, Сингапурлық қытай нұсқасы әртүрлі қосымшалармен келеді, олардың ішінде терең қуырылған тауық жамбасы, тауық шұжығы, балық торттары, карриленген көкөністер және тонгсан түскі еті бар. Сонымен қатар, оны дәстүрлі түрде икан билис (аншоус), жержаңғақ және қуырылған жұмыртқамен ғана ұсыну да бар, бұл классикалық малай нұсқасына ұқсас. Кейде күрішті пандан эстрактысын қолдану арқылы зәңгір жасыл түске бояйды, ол кокос сүтімен бірге күрішке қосылғанда оған жағымды хош иіс береді және оған жарқын жасыл түс сыйлайды. Бұл түстің қолданылуы клиенттерді қызықтыру үшін ойлап табылған болуы мүмкін.

Ұқсас тағамдар

Наси лемақтың ең жақын аналогы, әлдебір Суматраның наси гемұк (лат. "майлы күріш"), Индонезияның Джамби және Палембанг қалаларында жиі кездеседі. Бұл айырмашылық тек диалекттердің өзгешелігінен болуы мүмкін, онда Джохор мен Риау малай диалектілеріндегі "лемак" сөзі Джамби мен Палембанг малай диалектілеріндегі "гемұк" сөзімен мағынасы бірдей. Кокос сүтінде пісірілген күріш Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған. Осы процесті көрші Индонезияның да ұқсас күріш тағамдарын дайындау үшін қолданады, мысалы, Джакартаның наси удугы, Ачехтің наси гуриы және Яваның наси ливеті. Дегенмен, дәмдері әртүрлі, себебі күрішпен бірге пандан жапырақтары буға пісіріліп, хош иіс пен дәм береді. Көбінесе, қосымша хош иіс үшін имбирь сияқты басқа дәмдеуіштер мен лимон шөбі де қосылады. Наси лемак Малай түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде, әсіресе Келантан және Тереңгану штаттарында наси даганг, наси берлаук және наси керабу сияқты жергілікті тағамдардай танымал емес. Наси даганг Таиландтың Паттани, Яла және Наратхиват аймақтарында, сондай-ақ Индонезияның Натуна аймағында да сатылады. Екі тағам да көбінесе таңғы ас ретінде берілсе де, наси лемак әртүрлі тәсілдермен дайындалып, күні бойы жеуге қолайлы. Бірақ бұл пікір қате болуы мүмкін, себебі автор тағамның "салауаттырақ" және кішкентай порциясы туралы айтқан болар, оны үлкен американдық таңғы асқа (жарылған бекон, жұмыртқа, құймақ/картофель кеспесі) ұқсатып қараған шығар. Бір толық порция наси лемак, үстіне қуырылған тауық, ет немесе балық қосылса, 800-ден 1000 калориядан астам болуы мүмкін. Кокос сүтімен дайындалған күріштегі қаныққан май, денсаулыққа зиянды заттардың бірі, оның ішінде қант диабеті де бар. Малайзияның негізгі тағамдарында көмірсулар мен ақуыздың көп мөлшері және көкөністердің жетіспеушілігі байқалатын болса да, 432 ересек адам арасында жүргізілген зерттеуде малайзиялық ересектердің жергілікті дайын тағамдарды тұтынуын бақылай алатыны анықталды, себебі көптеген тағамдар шағын порцияларда жеуге арналған.