Кіріспе

Индонезияның аспаздық дәстүрлері – Индонезия архипелагында қалыптасқан әртүрлі аймақтық аспаздық дәстүрлердің жиынтығы. Индонезияда кең ассортиментте рецепттер мен тағамдар бар, себебі әлемдегі ең ірі архипелагтың 17 508 аралының шамамен 6000-ы халқымен қоныстанған. Көптеген аймақтық тағамдар бар, олар көбінесе жергілікті мәдениетке негізделген, сонымен қатар шетелдік ықпал да бар. Индонезия асханасында қарапайым жергілікті дәмханаларда күріш, лапша және сорпа тағамдарынан бастап, көшедегі шағын тағамдар мен қымбат бағалы тағамдарға дейін кездеседі. Индонезия асханасы аймаққа қарай өте әртүрлі және көптеген әсерлерге ие. Мысалы, Суматра асханасындағы тағамдар көбінесе Таяу Шығыс және Үндістанның ықпалында болады, оларда карри және гулай сияқты ет пен көкөністер кездеседі, ал Ява асханасы көбінесе жергілікті, белгілі бір ингредиенттер мен дәмдеуіштердің (бumbu) қоспасынан дайындалады. Индонезия тағамдарының дәмдері бай, көбінесе дәмді, ыстық және өткір деп сипатталады, сонымен қатар тәтті, тұзды, қышқыл және ащы сияқты негізгі дәмдердің үйлесімін қамтиды. Көптеген индонезиялықтар ыстық және өткір тағамдарды жақсы көреді, сондықтан самбал – түрлі қосымша ингредиенттермен (әсіресе, креветка пастасы, шалот және т.б.) дайындалатын индонезиялық ыстық және өткір чили соусы, барлық индонезиялық үстелдердегі маңызды дәмдеуіш болып табылады. Индонезияда тағам дайындаудың жеті негізгі әдісі бар: қуыру, грильде пісіру, тостау, құрғақ тостау, қуырып пісіру, қайнату және бумен пісіру. Наси горинг, гадо-гадо, сатай және сото сияқты танымал индонезиялық тағамдар елде кең таралған және ұлттық тағамдар саналады. Индонезияның ресми ұлттық тағамы – тумпенг, ол 2014 жылы Индонезияның Туризм және шығармашылық экономика министрлігімен Индонезияның әртүрлі аспаздық дәстүрлерінің біртұтастығын бейнелейтін тағам ретінде таңдалды. Бүгінде Индонезияда пайда болған кейбір танымал тағамдар көршілес елдерде – Малайзия мен Сингапурда да кең таралған. Сатай, сиыр еті ренданг және самбал сияқты индонезиялық тағамдар Малайзия мен Сингапурда үлкен сұранысқа ие. Соядан жасалған тағамдар, мысалы, тофу мен темпе де өте танымал. Темпе – явандықтардың өнертабысы, соядан жасалған тағамды ферментациялау және өндірудің жергілікті бейімделуі. Тағы бір ферментацияланған тағам – онком, ол кейбір жағынан темпеге ұқсас, бірақ әртүрлі негіздерді (тек соя емес) пайдаланады, әртүрлі саңырауқұлақтармен жасалады және Батыс Явада әсіресе танымал.

Тарих

Индонезиялық тағамның ұзақ тарихы бар, бірақ оның көп бөлігі жақсы құжатталмаған және негізінен жергілікті тәжірибе мен ауызша дәстүрлерге сүйенген. Сирек кездесетін жағдай – жавандық тағамның салыстырмалы түрде жақсы құжатталған ас пісіру дәстүрі. Әртүрлілігі шығыс Индонезияның папуа тайпалары қолданатын ежелгі бакар бату (таспен пісірілген ямс пен шошқа еті) тәсілінен бастап, қазіргі заманғы индонезиялық фьюжн тағамдарына дейін жетеді. Индонезия архипелагының этникалық алуантүрлілігі жергілікті явандық, сундэздік, бали, минанг, малай және басқа да жергілікті тағамдар дәстүрлерін, ғасырлар бойы үнді саудагерлерімен, қытай көшіп келгендерімен және голланд отаршылдарымен болған байланыстардың нәтижесінде эклектикалық үйлесімге келтіреді. Күріш индонезиялық қоғам үшін негізгі азық болған, өйткені 9 ғасырға жататын Боробудур мен Прамбанан барельефтерінде ежелгі Явадағы күріш шаруашылығы бейнеленген. Ежелгі тағамдар жавандық жазуларда көптеген рет айтылған, ал тарихшылар олардың кейбіреулерін түсіндіруге жетістікке жеткен. Матарам патшалығы дәуіріндегі (шамамен 8-10 ғасырлар) жазуларда бірнеше ежелгі тағамдар аталған, олардың ішінде хадаган харан (су бұқасының ұсақталған етінен жасалған шашлык, бүгінгі балилік сате лилитке ұқсас), хадаган мадура (тәтті пальма қантымен қайнатылған су бұқасының еті) және дунду пуйенган (лимон базилігімен дәмделген шаян) бар. Сондай-ақ, әртүрлі харан харан (жартылған ет), celeṅ/wök (шошқа еті), хадахан/kbo (су бұқасы), kidaŋ/knas (кереге) немесе wḍus (ешкі еті) де болған. Ежелгі сусындарға налака раса (қант құмыстан жасалған шырын), jati wangi (жасмин сусындары) және кинка (тамаринд шырыны) жатады. Әртүрлі кулубан (дәл қазіргі урапқа ұқсас дәмдеуіштермен пісірілген пісірілген көкөністер) және фаламьяма (сулы пальма қантымен пісірілген пісірілген ямс пен түбірлер) де болған. Басқа да ежелгі көкөніс тағамдары: румва румва (лалап), дудутан (шикі көкөністер) және тети. 9 ғасырға жататын ежелгі явандық Какавин Рамаяна поэмасында Триджата Ситаға тамақ ұсынған кезде тамақ дайындау техникасы айтылған (канто 17.101); майда пісірілген (landuga tatla tila) және қантталған (modakanda sagula) керемет тағамдар. 15 ғасырға жататын сундэздік қолжазбасы Сангьянг Сикса Канданг Каресианда сол кездегі сундэз тағамдарының дәмдері айтылған: lawana (тұзды), kaduka (ащы және дәмді), tritka (ащы), amba (қышқыл), kasaya (тәмді) және madura (тәтті). 13-15 ғасырларда Индонезияның жағалауындағы мемлекеттер Үндістан мен Таяу Шығыстан ас пісіру әсерлерін қабылдай бастады, бұл аймақта кари сияқты рецепттерді қабылдау арқылы көрінді. Бұл әсіресе Ачехтің жағалау қалаларында, Батыс Суматраның Минангкаба аудандарында және Суматра мен Малай түбегіндегі малай порларында байқалды. Нәтижесінде, бұл ас пісіру дәстүрлері үнділік ас пісірудің типикалық әсерлерін көрсетті, мысалы, каре (кари), роти кано және гулай. Бұл Ислам дінін қабылдаумен де байланысты, осылайша шошқа етін алып тастайтын халал мұсылман диеталық заңын қолдады. Екінші жағынан, батактар мен даяктар сияқты ішкі аймақтарда тұратын жергілікті тұрғындар ежелгі австронезиялық ас пісіру дәстүрлерін сақтап қалды, олар күнделікті тағамдарына бұта еті, шошқа еті және қанды қосады. 17 ғасырдағы VOC елшісі Рийклоф ван Гоенстің есебіне сәйкес, Явадағы мерекелер кезінде ет өңдеу (қой, ешкі және бұқа еті) пісірілген етті пісіру және қуыру арқылы жүзеге асырылды. Еуропалықтардан айырмашылығы, явандықтар негізінен сары майдың орнына кокос майын қолданады. Зерттеу дәуірінде дәмдеу саудасының қарқыны еуропалық саудагерлерді Индонезия жағаларына әкелді. Нәтижесінде, 19 ғасырда Голланд Ост-Индиясында еуропалық отаршылдық орнатылды. Еуропалық тағамдардың, әсіресе португалдық және голландтық тағамдардың әсері еуропалық әдістерді енгізді, әсіресе нан, кондитерлік өнімдер, печеньелер мен торттар пісіруде. Индонезиялық ас пісіру дәстүрі әртүрлі әсерлерге ұшырады. Тамақ өңдеу әдістері тұрғысынан әр аймақ өзінің ерекшелігін дамытты, бұл аймақтық дәмнің локализациясына әкелді. Дегенмен, елдің көптеген аймақтарында, мысалы, Батыс Ява, Горонтало және Батыс Суматрада, қолмен тамақтану да кең таралған. Тамақ жеу үшін қолмен тамақтанатын мейрамханаларда немесе үйлерде, мысалы, теңіз өнімдері сататын дүкендерде, дәстүрлі сундэз және минангкаба мейрамханаларында немесе шығыс явандық pecel lele (самбалмен қуырылған мысық) және ayam goreng (тұнтақталған тауық) тамақ дүкендерінде кобокан әдетте тамақпен бірге ұсынылады. Кобокан – бұл жаңа иіс беру үшін ішіне лайм кесігі қосылған, құмырадағы су. Бұл су тұтынуға арналмаған, оны тамақ ішуге дейін және кейін қол жуу үшін пайдаланады. Тамақ жеу таяқшаларымен тамақтану әдетте тек қытайлық тағамдардың индонезиялық нұсқаларын ұсынатын дүкендерде немесе мейрамханаларда ғана кездеседі, мысалы, bakmie немесе mie ayam (тауықпен кеспе), mie goreng (қуырылған лапша) және kwetiau goreng (қуырылған жұқа лапша).

Күріш

Күріш қазіргі Индонезияның барлық топтары үшін негізгі тағам болып табылады және индонезиялық мәдениетте орталық орын алады: ол ландшафтты қалыптастырады, базарларда сатылады және көптеген тағамдарда дәмді де, тәтті де этилді. Индонезия мәдениетінде күріштің маңыздылығы ежелгі Ява мен Балидің күріш құдайы Деви Шриге деген құрметпен білінеді. Дәстүр бойынша күріш өсірумен байланысты ауыл шаруашылығы циклдары Серен Таун күріш жинау фестивалі сияқты рәсімдер арқылы тойланды. Күріш көбінесе қарапайым күрішпен, бірнеше белок және көкөніс қосымшаларымен бірге беріледі. Сонымен қатар, ол nasi uduk (кокос сүтінде пісірілген күріш), nasi kuning (кокос сүті мен сары түймегенде пісірілген күріш), ketupat (кокос жапырақтарынан тоқылған қаптарда буланған күріш), lontong (банан жапырақтарында буланған күріш), intip немесе rengginang (күріштен жасалған кеспелер), десерттер, жіңішке кеспе, лапша, арак beras (күріш шарабы) және nasi goreng (қырықылған күріш) ретінде де дайындалады. Наси горинг Индонезияның ұлттық тағамы болып есептеледі. Бүгінде жылдам дайындалатын ыстық тағамдар индонезиялық үйлерде кең таралған. Indomie сияқты белгілі бір брендтер әр үйдің атын білетіндей болды.

Басқа баспа өнімдері

Индонезиядағы басқа негізгі тағамдарға ям, тәтті картоп, картоп, таро және маниока сияқты бірқатар крахмалды түбірлер жатады. Нан жемісі мен джекфрут сияқты крахмалды жемістер, сондай-ақ жүгері сияқты дәнді дақылдар да жейді. Папеда деп аталатын саго қайнатылмасы, әсіресе Малуку мен Папуада негізгі тағам болып табылады. Саго көбінесе сумен араластырылып, қарапайым жайма пісіріледі. Сагодан басқа, Шығыс Индонезия халқы жабайы түбірлерді де негізгі тағам ретінде пайдаланады. Тала (тароның бір түрі, бірақ ірі және дәмсіз) және нан жемісі сияқты көптеген түбірлер Индонезияға тән, ал қалғандары басқа елдерден әкелінген. Ям Африкадан, ал картоп, тәтті картоп, маниока және жүгері Испанияның ықпалы арқылы Америкадан 17 ғасырда Яваға жеткен. Маниока көбінесе қайнатылып, буда пісіріліп, қуырылып немесе kripik singkong (маниока кеспесі) сияқты танымал дәмдік ретінде өңделеді. Құрғақ маниока, жергілікті жерде тивул деп аталады, Яваның құрғақ аймақтарында, мысалы Гунунгульдун мен Воногириде балама негізгі тағам болып табылады, ал басқа тамырлар мен түбірлер, әсіресе қиын жағдайларда жейді. Жүгері Мадура сияқты құрғақ аймақтарда және Уоллес сызығынан шығысқа қарай орналасқан аралдарда, мысалы Кіші Сунда аралдарында тұтынылады.

Көкөністер

Индонезиялық тағамдарда көптеген жапырақты көкөністер кеңінен қолданылады, мысалы, кенгкунг, шпинат, генджер, мелинжо, папайя және макасова жапырақтары. Көбінесе олар сарымсақпен қуырылады. Шпинат пен жүгері қарапайым, мөлдір сулы көкөніс сорпасында, яғни саюр баям бенингте қолданылады, оған тему кунчи, сарымсақ және шалот қосылады. Ашық көкөніс сорпасына сайур ойонг кіреді. Калабаш, шайота, келор, ярдлонг бұршақ, баклажан, гамбаса және белустру сияқты басқа көкөністер кесіліп, жармаланған, карри және саюр асем, саюр лоде немесе лакса сияқты сорпаларға қосылады. Daun ubi tumbuk – Суматра, Калимантан және Сулавесиде кең таралған, касава жапырақтарынан жасалған ұғытылған тағам. Саюр соп – бұл кәбіш, гүлдесте, картоп, морковка және қара бидай макароны, тауық немесе сиыр еті сорпасында сарымсақ пен шалотпен дәмделген. Осыған ұқсас аралас көкөністер қытайлық индонезиялық тағамның танымал тағамы – кап сай ретінде де қуырылады. Туми кангкунг – сулы қызанақты қуырып жасалған танымал тағам. Қанатты бұршақ, қызанақ, қияр және ащы қарбыздың кішкентай түрі сияқты көкөністерді лалаб сияқты шикі жеуге болады. Ірі ащы қарбыз әдетте қайнатылады. Кекомбранг пен папайя гүлдері – Индонезияда кең таралған көкөністер. Урап – дәмдеуіштермен және специялармен араластырылған, көкөністермен қосылған ұсатылған кокос, ал асинан бетави – консервіленген көкөністер. Гадо гадо мен песел – бұршақ негізіндегі дәмді соусқа малданған қайнатылған көкөністерден тұратын салат, ал каредок – оның шикі нұсқасы.

Индонезиядағы вегетариандық

Индонезияда вегетариандық тағамдар кең таралған, себебі көптеген вегетариандық тағамдар мен еттің орнын басатын өнімдер бар. Euromonitor International 2018 жылы жүргізген сараптама бойынша, Индонезия вегетариандыққа өту көрсеткіштері бойынша үшінші орында тұр. Гадо-гадо, каредок, кетопрак, тауге горенг, песел, урап, руджак және асинан сияқты тағамдар вегетариандық болып табылады. Дегенмен, гадо-гадо, каредок немесе кетопрак сияқты жержаңғақ соусы қолданылатын тағамдардың құрамында дәм беру үшін "тераси" деп аталатын ұсақ креветка пастасы болуы мүмкін. Креветка пастасы дәмді самбал чили пастасына, оны жаңа көкөністермен бірге бергенде де, дәм қосу үшін жиі қолданылады. Темпе, "таху" (тофу) және онком сияқты ашытылған соя өнімдері еттің орнын алмастыру және өсімдік ақуызының көзі ретінде кеңінен таралған. Заманауи фьюжн асханасында темпе ет котлетінің орнына қолданылып, темпе бургері ретінде ұсынылады. Индонезиялықтардың көпшілігі қатаң вегетариандық емес және олар дәмдік қасиеттері, жеке талғамдары, экономикалық жағдайлары мен денсаулықтарына байланысты көкөністерді немесе вегетариандық тағамдарды жеуі мүмкін.

Ет және балық

Индонезиялық диетадағы жануар ақуыздарының басты көздері көбінесе құс еті мен балық, ал сиыр еті, су бұқасы, ешкі және қой сияқты еттер Индонезия базарларында жиі кездеседі.

Құс

Ең көп таралған құс – тауық, одан аз мөлшерде қаз, көгершін, бақа және жабайы құстар тұтынылады. Индонезиялықтар дәстүрлі түрде ауылдарда “аям кампунг” (ауыл тауығы) деп аталатын бос жүретін тауықтарды өсіреді. Қарапайым үй тауығына қарағанда, бұл ауыл тауығы жұқарақ, ал еті сәл серпімді болады. “Аям горенг” (қуырылған тауық) және “аям бакар” (тостағанда пісірілген тауық) рецепттері Индонезияның барлық аймақтарында кең таралған. Тауықты қуырудан немесе тостағанда пісіруден басқа, оны сорпа ретінде – “суп аям” және “сото аям” немесе кокос сүтінде – “опор аям” етіп пісіруге болады. Индонезияда тауық шашлық та көп кездеседі, ол тіске шаншарға ілініп, арахис соусымен беріледі. Индонезияның таулы аймақтарында қоян еті де тағам ретінде қолданылады. Индонезияның кейбір аймақтарында аң еті сатылып, тұтынылады. Калимантан, Батыс Нуса Тенгара, Шығыс Нуса Тенгара және Папуада, көбінесе аң аулау арқылы алынған бұғы еті табылады. Басқа да ерекше және көбінесе даулы экзотикалық еттерге қытай индонезиялық және явандық тағамдарында желінетін бақа аяқтары мен жұмсақ қабықты тасбақа еті, Йогьякартада, Батыс Нуса Тенгарада және Оңтүстік Сулавесиде желінетін жылқы еті, Бали мен Шығыс Индонезияда желінетін тасбақа еті, жылан, биавак (көзөмөлші игуана), паники (жеміс жегіш жартас), ит еті, мысық еті және Солтүстік Сулавесидің Минахасан тағамдарында желінетін далалық егеуқұйрықтар кіреді. Солтүстік Суматраның батак тағамдары да ит етін пісірумен таныс, бірақ Орталық Явада оның тұтынылуы азайып барады. Индонезияның жабайы аймақтарында крокодил, сорға, циветка және маймыл сияқты экзотикалық және сирек аң еті сатылып, тұтынылуы мүмкін.

Балық

Аралдық елде теңіз өнімдері мол, әсіресе Индонезияның жағалау аймақтарында тұратын халық оларды көп жейді. Балық Индонезияның шығыс аймақтарында, Сулавеси мен Малукуда ерекше танымал, себебі көптеген адамдар осы жерде балықшы болып жұмыс істейді. Екі аймақта да кең теңіз бар, ол оларға түрлі-түрлі теңіз өнімдерін сыйлайды. Индонезия тағамдарында кең таралған теңіз өнімдері: желтоқөз, тунец, скумбрия, помфрет, ваху, сүт балығы, тревалли, қоян балығы, гарупа, қызыл лаке, анчоус, семсер балығы, акула, шағалақ, кальмар немесе сепия, креветка, краб, көк краб және мидия. Теңіз өнімдері Индонезияның барлық аймақтарында жеке пісіріледі, бірақ Малуку аралдары, Горонтало түбегі және Минахаса (Солтүстік Сулавеси) асханаларында ерекше танымал. Теңіз өнімдерін көбінесе грильде, қайнатып немесе қуырып дайындайды. «Икан бакар» – Индонезияның барлық аймақтарында кездесетін, грильде пісірілген балықтан жасалған танымал тағам. Дәмдеуіштермен қуыру немесе сорпаға салу сияқты пісіру әдістері де қолданылады. Тұздалған балық – тұзға салып консервіленген теңіз өнімі, оны Индонезия нарығында табуға болады. Тұщы су балықтары ішкі аймақтарда, немесе ірі өзендер мен көлдері бар жерлерде кездеседі. Батыс Яваның сундан тағамдарында тұщы су балықтары танымал, олар Солтүстік Суматраның Батак аймағындағы Тоба көлінен ұсталады немесе өсіріледі, Риау, Джамби және Оңтүстік Суматраның малай аймақтарындағы үлкен өзендерден немесе Калимантанның ірі өзендерінен алынады. Көптеген танымал тұщы су балықтары: сазан, гурами, сом, пангасиус, жыланбас, трихогастер, альпинист гурами, Нил тилапиясы және Мозамбик тилапиясы.

Құрт-құмырсқалар

Тайландтан өзгеше, Индонезияда жәндіктер кең таралған тағам емес, сонымен қатар көше тағамы ретінде де жиі кездеспейді. Явада жергілікті тұрғындар кейбір түрлерін аулап, өсіріп, сатады, көбінесе оларды құстарға жем ретінде жаңа немесе тірі күйінде сатады. Дегенмен, дәстүрлі түрде Индонезияның бірнеше мәдениеттері жәндіктерді тұтынады, әсіресе шегіртке, сүңгіртке, термит, сондай-ақ саго пальмасының құрттары, ара және құмырсқалардың дернәсілдерін. Ява мен Калимантанда шегірткелер мен сүңгірткелер көбінесе жеңіл қамырмен жабылып, пальма майында қуырылып, хрустящие крипик ретінде жейді. Кішкентай шегірткелер, сүңгірткелер мен термиттерді жәндік қазбасына ұқсайтын ремейек печеньесі ретінде де жасауға болады. Жаңбырлы маусымда термиттер жұптасу үшін шамдарға тартылады. Жергілікті тұрғындар көбінесе ұшқан термиттерді ұстау үшін шамның астына су толтырылған ыдыс қояды, қанаттарын жұлып алып, термиттерді қосымша ақуызға бай дәмді тағам ретінде пісіреді. Баниувангиде (Шығыс Ява) банан жапырақтарына оралған және буланған ара ұяларынан жасалған, ара дернәсілдері бар боток тавон (бал арасы боток) деп аталатын арнайы тағам бар. Калимантанның даяк тайпалары, сондай-ақ Молукк және Шығыс Индонезиядағы Папуа тайпалары лалат сагу (саго құрты) немесе саго пальмасы құртының дернәсілдерін жейді. Бұл ақуызға бай дернәсілдер Папуада деликатес саналады және көбінесе жеу алдында қуырылады. Жергілікті тұрғындар дернәсілдерді шикі немесе тірі күйінде де жейді. Балиде құмырсқаларды пепес етіп пісіріп жейді.

Дәмдеуіштер мен басқа да дәмдеуіштер

"Ремпа" – индонезия тілінде дәмдеуіш, ал "бумбу" – индонезия тілінде дәмдеуіш қоспасы немесе маусымдық қосымша, және ол көбінесе дәмдеуіш қоспаларының, соустардың және дәмдеуіш пасталарының атауларында кездеседі. "Дәмді аралдар" деп бүкіл әлемге танылған Индонезияның Малуку аралдары жергілікті дәмдеуіштерін әлемдік ас мәдениетіне енгізуге үлкен үлес қосты. Мускат жаңғағы немесе маце, гвоздика, пандан жапырақтары, келуак және галангал сияқты дәмдеуіштер Индонезияға тән. Қара бұрыш, сары түйме, лимон шөп, шалот, корица, шам жаңғағы, кинза және тамаринд Үндістаннан, ал имбирь, көкпияз және сарымсақ Қытайдан әкелінген болуы мүмкін. Бұл дәмдеуіштер ерте заманда, ежелгі дәуірде Азиядан келгендіктен, индонезиялық ас мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Ежелгі уақытта Сунда патшалығы және кейінірек Бантен сұлтандығы қара бұрыш өндірісінде әлемдік көшбасшылар ретінде танымал болды. Шривиджая және Маджапахит теңіз империялары да дәмдеуіш аралдары мен Қытай және Үндістан арасындағы тиімді дәмдеуіш саудасынан пайда тапты. Кейін Голландияның Шығыс Индия компаниясы Индонезия мен әлем арасындағы дәмдеуіш саудасын бақылауға алды.

Самбал

Индонезиялықтардың ыстық және дәмді тағамға деген құштарлығы 16 ғасырда испандықтар Жаңа дүниеден келген бұрышпен осы аймақты таныстырғаннан кейін одан да арта түсті. Содан бері ыстық және дәмді самбал индонезиялық асүйдің маңызды бөлігіне айналды. Индонезияда самбалдың ең көптеген түрлері кездеседі. Индонезия архипелагында 300-ге жуық самбал түрі бар. Оның күші жеңілден өте ащыға дейін өзгереді. Самбал Индонезия бойынша көптеген нұсқаларға дамыды, ең танымалдары – самбал тераси (самбал белакан) және самбал манга муда (жасыл манго самбалы). Самбал тераси – бұл бұрыш, тераси деп аталатын ашытылған креветка пастасы, қышқыл лайм шырыны, қант және тұздың араласуы, барлығы ауқатта және мүжілде мүжіліп дайындалады. Самбал, әсіресе самбал улек немесе самбал тераси, көптеген тағамдардың негізгі ингредиенті ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, самбал раджа (Кутай тағамы), теронг баладо, денденг баладо, айам бумбу ружак, самбал горенг ати және тағы да басқалар.

Соустар мен дәмдеуіштер

Соя соусы индонезиялық тағамдарда да маңызды дәм беруіш. Кекап асин (тұзды немесе қарапайым соя соусы) қытай тағамдарынан алынған, бірақ индонезиялықтар пальма қантын көп мөлшерде қосып, өздерінің кекап манисін (тәтті соя соусын) жасады. Тәтті соя соусы – шашлык, балық сияқты барбекюге арналған ет пен балықты маринадтау үшін маңызды. Сондай-ақ, тәтті соя соусы индонезиялық қайнатылмасы – семурдің маңызды құрамы болып табылады.

Анар тұздары

Индонезия асханасының басты ерекшеліктерінің бірі – сатай, гадо-гадо, каредок, кетопрак және песел сияқты көптеген индонезиялық тағамдарда жержаңғақтың кеңінен қолданылуы. Бұл тағамдардың барлығында дәм беру үшін көп мөлшерде бұнжыра соусы (bumbu kacang) қолданылады. Мысалы, гадо-гадо мен сатай индонезиялықтардың ұлттық тағамдары болып саналады. Оның құрамындағы түрлі ингредиенттердің арқасында ащы, тәтті, қышқыл және дәмді дәмдердің үйлесімді болуы керек, мысалы, қуырылған жержаңғақ, гула джава (кокос қанты), сарымсақ, шалот, имбирь, тамаринд, лимон шырыны, лимон шөбі, тұз, чили, қара бұрыш, тәтті соя соусы бірге ұнтақталып, сумен араластырылып, қажетті консистенцияға жеткізіледі. Жақсы жержаңғақ соусының құпиясы – "өте қою да, сулы да болмауы керек". Индонезиялық жержаңғақ соусы тайлық нұсқасына қарағанда аз тәтті болады, ол гибридтік бейімделудің нәтижесі. Гадо-гадо – бұнжыра соусымен ерекше байланысты танымал тағам және ол Индонезияның барлық аймақтарында желінеді.

Кокос сүті

Индонезияда кокос өте көптеп өседі және ежелгі заманнан бері индонезиялықтар осы өсімдіктің алуан түрлі қолданыстарын дамытқан. Архипелагтағы тағамдарда кокос сүтін кеңінен пайдалану – индонезиялық асүйдің тағы бір ерекшелігі. Ол ренданг, сото, гулай, мие коклок, саюр лоде, гудег және оппор айам сияқты ысталған тағамдардан бастап, эс сендол және эс догер сияқты десерттерге дейін түрлі рецепттерде қолданылады. Кокос сүті тек индонезиялық тағамдарда ғана емес, сонымен қатар үнді, самоан, тай, малайзиялық, филиппин және бразилиялық асүйлерде де қолданылады. Дегенмен, Индонезияда, әсіресе Минангкабау және Горонтало асүйлерінде кокос сүті кеңінен қолданылады, бірақ Минахасан (Солтүстік Сулавеси) асүйінде, Минахасан торттары мен клаппертарт сияқты десерттерден басқа, көбінесе кокос сүті қолданылмайды. Индонезиялық асүйлерде кокостың екі түрі кездеседі: жұқа кокос сүті және қалың кокос сүті. Олардың айырмашылығы су мен майдың мөлшеріне байланысты. Жұқа кокос сүті көбінесе саюр лоде және сото сияқты сорпаларға, ал қалың кокос сүті ренданг пен десерттерге қолданылады. Оны дәстүрлі базарларда жаңа майдаланған кокос етінен жасауға болады немесе супермаркеттерде қаптамада сатып алуға болады. Кокос сүтін жасау үшін майдаланған кокос етінен сүт алынғаннан кейін, ампас келапа (қалған кокос еті) урап дайындау үшін қолданылады, яғни дәмдегіштермен және специялармен араластырылған майдаланған кокос еті мен көкөністердің қосылысы. Қалған майдаланған кокосты пісіріп, қуырып, дәмдеуіштер қосып серунденг жасауға болады, ол ұсақ майдаланған тәтті және дәмді кокос. Рендангты коюлату үшін қосылатын керисик пастасы – кокос етін пайдаланудың тағы бір жолы. Тамаша дәм алу үшін кейбір үйлер урап пен серунденг дайындағанда, қалдықтан емес, жаңа майдаланған кокосты пайдалануға еңбек етеді. Серунденгті етпен араластырып, серунденг дагинг (сиыр еті серунденг) сияқты тағамдарға қосуға болады немесе сото немесе кетан (жабысқақ күріш) сияқты басқа тағамдардың үстіне себуге болады. Кокостың кеңінен қолданылуының мысалы – Макассардан келген бураса, банан жапырағына оралған күріш, кокос сүтімен пісіріледі және серунденгке ұқсас кокос ұнтағымен шашылады.

Пісіру әдісі

Индонезиядағы тағамдардың көпшілігі негізгі ингредиенттері мен пісіру әдісіне қарай аталған. Мысалы, айам горенг – айам (тауық) және горенг (қырылу), яғни қуырылған тауық. Ми горенг – қуырылған лапша, икан бакар – грильдеген балық, уданг ребус – қайнатылған шаян, баби пангганг – қуырылған шошқа еті, ал тумис кангкунг – қуырылған су шпинаты. Индонезиялық асханада пісіру әдістері: аз майда немесе көп майда қуыру, тумис (қуыру), санграй (саутау). Пісіру әдістері – бакар (грильдеу), көбінесе көмір, отын немесе кокос қабығы қолданылады, пангганг (баку/пісіру) әдетте пешті пайдалануды білдіреді. Басқа әдістер – ребус (қайнату), кукус (буға пісіру) және азап/салай (шегелеу). Тамақ пісіру үшін күшті немесе ақырын пісіру үшін кішкентай от қолданылуы мүмкін. Наси горенг пісіру үшін әдетте күшті от қолданылады, ал нағыз ренданг мысалы, сиыр етін, дәмдеуіштерді және кокос сүтін ет карамельденіп, кокос сүтінің барлық сұйықтығы буған дейін ақырын пісіру үшін кішкентай отты қажет етеді. Дәстүрлі индонезиялық дапур (ас үй) көбінесе отынмен қыздырылатын пешті пайдаланады, ал қазіргі үй шаруашылықтары сұйытылған газбен қыздырылатын пешті немесе электр пешін қолданады. Ингредиенттерді кесектерге кесуге, жұқалап турауға немесе пастаға ұнтақтауға болады. Тамақ дайындау құралдары: ваджан (вок), пенггоренгган (қырылу табасы), панчи (қазан), пышақ, әртүрлі қасықтар мен шанышқылар, парутан (ұсақтағыш), кобек пен улекан (тас диірмен және иінтірек). Индонезиялықтар дәстүрлі түрде дәмдеуіштер мен ингредиенттерді қою немесе жұқа пастаға айналдыру үшін тас диірмен мен иінтірек қолданады. Бүгінде көптеген үй шаруашылықтары бұл үшін блендер немесе тағам процессорын пайдаланады. Дәстүрлі индонезиялық ыдыстар көбінесе тас, қыш тостағандар, ағаш және тоқыма бамбук немесе ратан ыдыстардан жасалған, ал қазіргі заманғы ыдыстар, табақтар мен контейнерлерде металл – темір, қалайы, тот баспайтын болат, алюминий, керамика, пластик және шыны қолданылады.

Ұлттық тағамдар

Бастапқыда Индонезия тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында, кең таралған және өте танымал наси горинг, сол кезде ресми мәртебесі болмаса да, республиканың ұлттық тағамы деп есептелді. Индонезиялық үй шаруашылықтарында күнделікті желетін наси горинг индонезиялық отбасының мәдениетін бейнелейтін ең маңызды тағам саналды. Ол 1964 жылы Нью-Йоркте өткен Дүниежүзілік көрмедегі Индонезия павильонындағы Индонезия театр-ресторанының мәзірінде ұсынылды. АҚШ-тың Индонезиядағы елшісі Говард Палфри Джонс, Сукарноның билігінің соңғы жылдарында, 1960-шы жылдардың ортасында, "Индонезия: мүмкін арман" атты естеліктерінде наси горингті ұнататынын айтты. Ол Сукарноның әйелдерінің бірі Хартини дайындаған наси горингтің тамаша дәміне ризашылық білдіріп, оны өмірінде жеген ең дәмді наси горинг деп атады. Бетавидің танымал тағамдары: наси удук (кокос сүтімен пісірілген күріш), саюр асем (тәтті-қышқыл көкөніс сорпасы), асинан (тұздалған көкөністерден жасалған салат), гадо-гадо (қайнатылған немесе буланған көкөністерден жасалған арахис соусымен салат), кетопрак (көкөністер, тофу, күріш кеспесі және күріш пирогы арахис соусымен), және керак телор (дәмделі кокос омлеті). Креальдық немесе гибридтік процестерден пайда болған бетави асүйі, перанакан асүйіне өте ұқсас.

Батыс Ява

Сунданың (Батыс Ява) ерекшелігі – каредок, ұзын бұршақ, бұршақ өскіндері және қиярдан жасалған, тәтті-түйткіл жеміс соусымен берілетін жаңа піскен салат. Лалаб – дәмді самбал соусымен бірге ұсынылатын жас көкөністер, сунда үйлерінде және тамақтандыру орындарында кең таралған. Басқа сунда тағамдарына mie kocok (сиыр еті мен жұмыртқасы қосылған лапша сорпасы) және Soto Bandung (дайкон мен лимон шөбі қосылған сиыр еті мен көкөніс сорпасы) жатады. Көше саудагерлерінің сүйікті тағамы – купат-таху (престелген күріш, бұршақ өскіндері және соя мен жаңғақ соусымен тофу). Коленак (қуырылған ашытылған касава тапайы тәтті кокос соусымен) және улен (қуырылған жабысқақ күріш кірпіші арақша соусымен) әдетте ыстық күйінде желінеді.

Орталық Ява

Орталық Яваның тағамдары тәттілігімен әйгілі, ал гүдег – жаңғақтан жасалған қарындақ – ерекше тәтті. Йогьякарта қаласы аям горен (қуырылған тауық) және клепон (пальма қантымен толтырылған жасыл күріш ұнынан жасалған шариктер) үшін танымал. Суракартаның (Соло) арнайы тағамдарына наси ливет (кокос сүтімен пісірілген күріш, піспеген папайя, сарымсақ және пияз, тауық немесе жұмыртқамен бірге беріледі) және сераби (кокос сүтімен пісірілген кеспелер, шоколад, банан немесе жаңғақпен) кіреді. Орталық Яваның тағы бір ерекшеліктері – песел (арахис соусымен шпинат және бұршақ өскіндері), лотек (арахис соусымен көкөністер және сығымдалған күріш) және опор айам (кокос соусында қайнатылған тауық).