Кіріспе
Индонезиядан келген соя өнімі, ақуыз көзі ретінде қолданылады. Темпе немесе темпе ( /tɛmpeɪ/ ) – ферменттелген соядан жасалатын дәстүрлі индонезиялық тағам. Ферментация процесінде Rhizopus oligosporus немесе Rhizopus oryzae саңырауқұлағы қолданылады, ол темпе стартері деп те аталады. Бұл, әсіресе, Ява аралында кең таралған, себебі ол ақуыздың маңызды көзі болып табылады. Тофу сияқты, темпе де соядан жасалады, бірақ ол тұтас соя өнімі болып, әртүрлі тағамдық қасиеттері мен текстуралық ерекшеліктеріне ие. Темпе ферментация процесінің және тұтас бұршақтың сақталуының арқасында жоғары ақуыз, талшық және витамин құрамына ие. Оның құрылымы тығыз, ал дәмі – топырақ иісімен бірге, уақыт өте келе күшейеді.
Tempeh or tempe ('/t//ɛ//m//p//eɪ/; , ) is a traditional Indonesian food made from fermented soybeans. A fungus, Rhizopus oligosporus or Rhizopus oryzae, is used in the fermentation process and is also known as tempeh starter. It is especially popular on the island of Java, where it is a staple source of protein. Like tofu, tempeh is made from soybeans, but it is a whole soybean product with different nutritional characteristics and textural qualities. Tempeh's fermentation process and its retention of the whole bean give it a higher content of protein, dietary fiber, and vitamins. It has a firm texture and an earthy flavor, which becomes more pronounced as it ages.
Этимология
Темпе термині көне яван тіліндегі "тумпи" деген сөзден шыққан деп есептеледі. Бұл саго немесе күріш ұнынан жасалған қуырылған қамырдан жасалған ақшыл тағам, ол ремпеекке ұқсайды. Тарихшы Денис Ломбард бұл сөздің кейінірек пайда болған "тапе" немесе "тапай" терминімен, яғни 'ферментация' мағынасымен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады. Батыс әлемінде темпе ең көп қолданылатын жазу түрі. Бұл оқырмандардың сөзді қате айтуын, "temp" деп айтуын болдырмау үшін жасалған. Осы жазу түрінің алғашқы пайдалануы 1896 жылғы неміс мақаласында кездеседі. "Тéмпé" сияқты басқа да жазу түрлері қолданылған, бірақ 1960 жылдардан бері темпе ағылшын тілінде стандартты жазу түріне айналды.
Шығармашылықтың шығу тегі туралы пікірталас
Гаджа Мада университетінің тағам тарихшысы Мурдиджати Гарджито темпе өнімі жергілікті явандықтар тарапынан жасалғанын, ал оның дайындалуы қытай үлгісіндегі тофу өнімдері енгізілгенге дейін болғанын айтты. Кейбір ежелгі мәтіндерде "темпе дхеле" деп аталады, бұл ежелгі яван тілінде "жергілікті соя темпесі" деген мағынаны білдіреді; "дхеле" сөзі жергілікті соя сорттарын атау үшін қолданылған. Бүгінде көптеген темпе-дхеле түрлерін жасау үшін қолданылатын ақ соя бұршағы бұрын "дхеле путих" ("ақ соя") деп аталған және бірнеше ғасырдан кейін ғана Явада қолжетімді болды. Гаджа Мада университетінің темпе саласындағы тағам тарихшысы Мэри Астути, қытайлар бұл аймаққа келгенге дейін жергілікті соя сорттары өсірілгенін мәлімдеді.
Өндіріс
Темпе тұтас соя бұршақтарынан басталады, олар суға жібітіліп жұмсатылады, қабығынан арылып, жартылай пісіріледі. Арнайы темпе басқа түрдегі бұршақтардан, бидайдан жасалуы мүмкін, немесе бұршақ пен толық дәнді астықтардың қоспасынан дайындалуы мүмкін. Темпе жасаудың басты кезеңі – соя бұршақтарының ферментациясы, ол Rhizopus spp. саңырауқұлақтарымен сіңіріледі, бұл темпе өндірісінде ең көп қолданылатын жіпшелі саңырауқұлақтың бір түрі. Rhizopus oligosporus немесе Rhizopus oryzae саңырауқұлағының спораларын қамтитын ферментациялық стартер қосылады. Бұршақтар жұқа қабатқа жайылып, 30°C (86°F) температурада 24-36 сағат бойы ферменттеледі. Споралардың өніп, мицелийдің көптеу өсуі үшін бұршақтарды салқындату қажет. Кейін бұршақтардың температурасы жоғарылайды және шамамен 4 сағат бойы саңырауқұлақ тез өседі. Саңырауқұлақтың өсуі баяулағанда, бұршақтар мицелиймен біріктіріліп, тығыз массаға айналады. Сапалы темпеде бұршақтар ақ мицелийдің торымен байланысқан болады. Әдетте, темпе 48 сағаттық ферментациядан кейін жиналады, оның ерекше ақшыл түсі, берік текстурасы және жаңғақты дәмі болады. Ферментация уақыты ұзарса, темпедегі pH деңгейі жоғарылайды және түсі қоңырланады. Ферментация процесінде Rhizopus саңырауқұлағының өсуін ынталандыру және қажетсіз микроорганизмдердің өсуін тежеу үшін ферментацияның оңтайлы уақыты, температурасы, оттегі, ылғалдылығы және pH деңгейі қажет. pH деңгейін 3-5 шамасында ұстап тұру үшін сірке суы, сүт қышқылы немесе сірке қышқылы сияқты жеңіл қышқылдандырғыш қосымшалар қосылады, бұл саңырауқұлақтың өсуіне көмектеседі және бұзылуға ұшыраған микроорганизмдердің өсуін шектейді. Rhizopus spp. өсуі үшін оттегі қажет, бірақ қажетсіз микроорганизмдердің пайда болуын болдырмау үшін оның деңгейі төмен болуы керек. Төмен температурада немесе жоғары желдетуде бетінде сұр немесе қара споралар пайда болуы мүмкін – бұл зиянды емес және темпедің дәміне немесе сапасына әсер етпейді. Мұндай споралану толық піскен темпеде қалыпты жағдай. Жақсы темпе ферменттелу кезінде жеңіл аммиак иісі шығуы мүмкін, бірақ ол күшті болмауы керек. Индонезияда дәстүрлі темпе көбінесе Hibiscus tiliaceus жапырақтарынан жасалады. Жапырақтардың төменгі жағында жүнді түктер (техникалық тұрғыдан трихомалар деп аталады) болады, оларға Rhizopus oligosporus саңырауқұлағы жабысады. Соя бұршақтары жапыраққа басылып, сақталады. Ферментация процесі жүзеге асырылып, темпе пайда болады. Атап айтқанда, темпе тұз қоспаған аэробты ферментациядан өтеді. Дәстүрлі егу әдістерімен жасалған темпеде басқа түрлердің саңырауқұлақтары, соның ішінде Rhizopus arrhizus және Rhizopus delemar көбірек кездеседі, олар Rhizopus oligosporus-ты басым саңырауқұлақ ретінде жеңіп шығуы мүмкін. Бұл тек Rhizopus oligosporus-ты қамтитын коммерциялық стартермен жасалған темпеге қарағанда ақ, жұмсақ көрініс пен жағымды хош иіс береді. Мұндай темпе түрлері 1960 жылдары Маланг және Пурвокерто қалаларында табылған, себебі Маланг салқын жазықта орналасқан, ал Rhizopus oligosporus-пен жасалған темпе аз тығыз және спирт иісі бар болып шыққан, ал Rhizopus arrhizus-қа төменгі оңтайлы температура қажет, бұл оны жақсырақ етеді. Алайда, коммерциялық стартердің кеңінен қолданылуы нәтижесінде Явадағы темпенің көп бөлігі тек Rhizopus oligosporus-ты қамтиды, ал Явадан тыс жерлерде дәстүрлі әдіспен жасалған темпеде әлі де Rhizopus arrhizus және Rhizopus delemar сақталады.
Құрғақ зат шығыны мен өнімділігі
Сояны темпе жасау үшін өңдеу кезінде қабығын жою және суға салу, жуу және пісіру кезеңдерінде ерігіш заттардың шаю арқылы материалдың сөзсіз шығындары болады. Құрғақ бұршақтың шамамен 8%-ы қабықтан тұрады, ал ерігіш қоспалардың шаюдан болатын шығындары құрғақ бұршақтың 12-17%-ына тең. Олигосахаридтер – стахиоза, рафиноза және сахароза – жоғалған ерігіш заттардың 50%-ға дейін құрауы мүмкін. Ферментация кезінде саңырауқұлақтың тыныс алуы және қосылыстардың көмірқышқыл газы мен суға тотығуы салдарынан да материал шығындары болады. Ферментация кезінде құрғақ заттың жоғалтуы 2,1-ден 10%-ға дейін құрайды. Осылайша, темпедің жалпы өнімділігі құрғақ зат негізінде 100 грамм соядан 72-78 грамм темпеге тең. Практикалық тұрғыда, бұл 100 грамм құрғақ соя (7-9% ылғалдылық) шамамен 170-210 грамм жаңа темпе (61-64% ылғалдылық) береді дегенді білдіреді. Темпе – тез бұзылатын тағам, сондықтан инкубациядан немесе бланировка сияқты басқа өңдеу кезеңдерінен кейін дереу орап, тоңазытқышқа немесе мұздатқышқа салу қажет. Тоңазытқышта немесе мұздатқышта темпелерді жинап қоюды азайту керек, себебі артық жылу және ферментацияның қажетсіз, біртіндеп жалғасуы темпе сақтау мерзімін қысқартады. Тіпті салқын температурада да темпе тыныс алуын жалғастырады және микроорганизмдер мен оның табиғи ферменттерінің әсерінен баяу ыдырайды. Сондықтан, темпелерді қосымша қаптамаға салу алдында кем дегенде екі-бес сағат бойы салқындату қажет. (бірақ бұл В12 әрқашан болуы және сіңірілуі күмәнді). Батыс елдерінде тек Rhizopus oligosporus-тан тұратын таза мәдениетті қолдану жиі кездеседі, ол аз В12 өндіреді және темпеде В12 аналогтарын шығаратын Citrobacter freundii және Klebsiella pneumoniae-нің болмауы мүмкін. Микроорганизмдерді пайдалану арқылы ферментациялау арқылы темпеге В12 витаминін қосуды зерттеулер көрсеткендей, сүт қышқылы бактериялары және пропион қышқылы бактериялары В12 витаминін өндіреді.
Дайындық
Ас үйде темпе көбінесе кесіп, тұзды суға немесе тұзды соусқа салып, содан кейін қуырылады. Явада темпеді дәстүрлі түрде ұсақ-түйек етіп кесіп, ұнтақталған сарымсақ, кориандр және куркума, тұз және су қоспасына маринадтайды; содан кейін терең қуырып, көбінесе самбал улек чили пастасымен қоса береді. Пісірілген темпені жеке жеуге болады немесе чили, қуырылған тағамдарға, сорпаларға, салаттарға, сэндвичтерге және қайнатпаларға қосуға болады. Темпенің күрделі дәмі жаңғақты, ет тәрізді және саңырауқұлаққа ұқсас деп сипатталады. Оны жақсы тоңдыруға болады және қазір көптеген батыс супермаркеттерінде, этникалық базарларда және денсаулық сақтау дүкендерінде кеңінен қолжетімді. Темпені буға пісіріп, маринадтап, жұқа кесіп, қарартуға немесе соустар мен қайнатпаларға ұсатуға болады. Темпе сырғанақта жақсы жұмыс істейді, содан кейін оны ұнтақталған сиыр етінің орнына (мысалы, такоста) пайдалануға болады. Темпені жұқа кесіп, майда қуырып алғанда, іші жұмсақ, ал сырты алтын түсті қабыққа ие болады. Оның кеуекті құрылымы маринадтауға өте қолайлы. Кептірілген темпе (пісірілген немесе шикі) көшіруге ыңғайлы және тез бұзылмайды, сондықтан оны қайнатпаның негізі ретінде пайдалануға болады. Кейде темпені кесіп тастағанда, кесілген жерін біріктіретін ақ түсті жұмсақ қабат пайда болады – бұл Rhizopus көбелегінің өсуі, мұндай жағдай қалыпты және оны жеуге болады.
Түрлері
Ең көп таралған және кеңінен танымал темпе ферменттелген соядан жасалады, оны темпе кеделе немесе темпе деле деп атайды, ол сояның бақыланатын ферментациясынан жасалады. Алайда, дәстүрлі түрде ампас тау (тофу шөгіндісі / окара), ампас келапа (кокос тұмшақ шөгіндісі) және жержаңғақ сияқты басқа ингредиенттер темпе жасау процесіне ұқсас тәсілмен қолданылуы мүмкін, бірақ, мүмкін, әртүрлі саңырауқұлақтар қолданылуы немесе басқа микробтар тартылуы мүмкін, мысалы, қара бенгък немесе қара педанг, дұрыс дайындалмаса улы болуы мүмкін. Темпеге байланысты өнім – онком, ол жержаңғақ престелген торттан немесе соя шөгіндісінен жасалады және Батыс Явадағы сунда мәдениетінде кең таралған. Онкомның екі түрі бар: жарқыраған қызыл-қызғылт сары түсті, Neurospora sitophila саңырауқұлағымен, және темпеде қолданылатын саңырауқұлақтармен қара түсті. Темпе оның пісу дәрежесіне (яғни мицелийдің өсуі / жасы) қарай да ажыратылады. Темпе мондол – толық ферменттелмеген темпе, яғни мицелий бетін толық жапқан жоқ. Бұршақтың дәмі берік және тереңдеу болады. Кейде темпе одан әрі ферменттелуіне рұқсат етіледі, нәтижесінде иісі зор сорттар пайда болады: темпе wayu (бір күндік темпе), яғни темпе есей бастағанда; темпе semangit (бірнеше күндік темпе), яғни темпе сарғыш, сәл шырылдақ болып, иісі күштірек болғанда; және темпе босок (сөздік мағынасы бойынша «шіріген темпе»), мицелий қара түске енгенде және өнім шіріген иіс алғанда. Темпе түрлерінің кейбіреулері пайдаланбаса, ысырап болатын ингредиенттерден жасалады. Дәстүрлі явандық әдет-ғұрыптарға сәйкес, тамақты ысырап ету Табиғатқа және басқа да жаратылыстарға деген құрметсіздік белгісі саналады және ингредиенттің әрбір бөлігін пайдалануға ынталандырады. Темпе жасауда қолданылатын орамалар оның дәмі мен хош иісіне әсер етеді. Кейбіреулер дәстүрлі банан, вару немесе терек жапырағын артық көреді, бірақ қолжетімді пластикалық орамалар кеңінен қолданыла бастады.
Сабақ
2008 жылы шведтік тамақ ғылымдары бөлімінің ғалымдары сояның орнына арпа мен сұлыдан дайындалған темпе түрін жасады. Оны соя өсіруге жарамсыз климаттық аймақтарда өндіруге болады.
Пісіру әдістері мен рецепттері
Темпейді пісірудің ең оңай жолы – қуыру. Оны майда қуырып та, қуырып шайқап та дайындауға болады. Дегенмен, темпейді пісірудің әртүрлі тәсілдері мен рецептері бар. Олардың ішінде:
немесе
Бұл нұсқа темпе керингке дерлік толықтай ұқсас, бірақ одан жұмсақ және ылғалдырақ. Тәтті дәм кесап манистің (тәмді соя соусы) көп мөлшерде қосылуынан туындайды.
немесе
Жасыл бұршақ, басилик немесе пияз сияқты көкөністермен, дәмдеуіштер қосып темпе қуырылады. Кейбір рецепттерде кокос сүті қосылып, темпеге сүттей түс беріліп, оны ылғалды етуге болады.
Темпе бутерброд немесе темпе бургері
Қуырылған, грильделген немесе басқаша пісірілген темпе котлеттері, нан тілімдерінің немесе гамбургер булочкаларының арасына салат, соустар немесе дәмдеуіштер қосылып беріледі.
Сақтау
Жаңа дайындалған, шикі темпе бөлме температурасында бірнеше күн бойы жеуге жарамды болып қалады. Ол қышқыл емес және маңызды мөлшерде алкоголь де құрамайды. Дегенмен, антиоксиданттардың болуына байланысты, ол ферменттелмеген сояға қарағанда липидтік пероксидацияға қарсы тұру қабілеті жоғары. Темпе керинг түрінде пісірілген, терең қуырылған және дәмделген темпе дұрыс пісіріліп, ауа өткізбейтін ыдыста сақталса, бір ай немесе одан да көп уақыт бойы сақталады және жеуге жарамды болады. Терең қуыру процесі ылғалды кетіріп, одан әрі ашып, бұзылуын болдырмайды, соның нәтижесінде оның сақталу мерзімі ұзарады.
Микробқа қарсы заттар
Соядан дайындалған темпе ашытуға жауапты Rhizopus түрлері, бүлінуге және ауру тудыратын микроорганизмдерге қарсы табиғи, жылуға төзімді микробқа қарсы заттарды өндіреді, бұл микробиологиялық антагонизм арқылы ашытылған өнімнің сақталу мерзімін ұзартады. Бұл саңырауқұлақ, ең маңызды микотоксин – афлатоксиннің (әсіресе афлатоксин B1) жиналуына кедергі келтіру арқылы Aspergiluus flavus және Aspergillus parasiticus сияқты басқа саңырауқұлақтардың өсуін тежеуге қабілетті. R. oligosporus ашыту процесінде төрт-бес бактерияға қарсы заттарды өндіретіні хабарланған. Ол Helicobacter pylori сияқты патогенді бактерияларға қарсы фенолды қосылыстарды және Bacillus түрлеріне (әсіресе Bacillus subtilis және Bacillus cereus), Staphylococcus aureus және Streptococcus cremoris түрлеріне қарсы белсенділігі бар бактерияға қарсы ақуызды өндіреді.
Тоңазытқышта сақталмаған жаңа піскен темпе
Темпе инкубатордан алынғаннан кейін 48 сағат ішінде сатылып, жаңа күйінде тұтынуға болады. Ол көбінесе нарыққа инкубациялық ыдысында (мысалы, полиэтилен қап, банан жапырағына оралған және т.б.) тасымалданады және көлеңкеде сақталады. Жылы аймақтарда темпе пісіп кетпес бұрын бір-үш күн бөлме температурасында сақталуы мүмкін. Орташа температуралы аймақтарда ол бір-төрт күн сақталады, бірақ бұзылудың алдын алу үшін тоңазытқышта сақтау қажет болады.
Тоңазыту
Жаңа салқындатылған темпейді таңбаланған полиэтилен қапқа мөрлеп салып, оны төмен температурада сақтау керек. Оны осы температурада үш-бес күнге, кейде тіпті бір аптаға дейін сақтауға болады. Темпейді суытқышқа салу алдында бланшпен немесе бумен пісірсе, ферменттердің белсенділігін жою және бактерияларды жойғандықтан сақтау мерзімі екі-үш аптаға дейін ұзартылуы мүмкін.
Тоңазыту
Темпе кең таралғаны үшін тоңазыту арқылы сақтау – ең қолайлы тәсіл. Темпе тұтас немесе тілімделген күйінде, әркімнің қалауынша мұздатылуы мүмкін. Тоңазыту барысында, тұтас темпе тесіктелген қаптамаға салынады, ал тілімделген темпе белгіленген полиэтилен қапқа салынып, содан соң сыртқы қапқа жабыстырылып, дереу тоңдырылады. Осы әдіспен бірнеше ай сақтауға болады, тек текстурасы мен дәмі аздап өзгереді.
Бланшировка
Темпеді бумен немесе қайнатып шайқау бактериялардың өсуін тоқтату, көбелектің пайда болуын болдырмау және ферменттерді бейтараптандыру арқылы сақтау мерзімін ұзартуға көмектеседі. Бумен шайқау текстура, дәм және тағамдық құндылығы тұрғысынан қайнатуға қарағанда жағымсыз әсері аз. Шайқау темпеді тоңазытқышқа қою алдында сақтаудың тиімді тәсілі, бірақ мұздатуға арналған темпеге осылайша өңдеудің пайдасы шамалы.
Ауамен кептіру
Темпе ауамен кептіру әдісі арқылы кептіріледі. Темпе кубиктері болаттан жасалған, торлы түбі бар табаларға салынып, айналмалы ыстық ауа кептіргішімен кептіріледі. Өнім дайын болғаннан кейін, ылғалдылығын 2–4% дейін төмендету үшін 90–120 минут бойы шаршыларға кесіледі. Ылғалға өткізбейтін Pliofilm қаптарға салынған темпе бөлме температурасында бірнеше ай сақталады. Бұл суытуды қажет етпейтін, ұзақ сақтауға арналған өнім беретін ыңғайлы әдіс болғанымен, ыстық ауамен кептіру процесі ерігіш заттар мен азотты белоктар сияқты қоректік заттардың маңызды бөлігінің жоғалуына себеп болуы мүмкін.
Күнге кептіру
Бұл әдіс барлық әдістердің ішінде ең экономикалық тиімдісі. Темпе дәмін сақтап, сақтау мерзімін ұзарту үшін кептіруден бұрын қайнатып алуға болады. Бұл әдісте темпе күн қуақтағышының ішкі температурасына ұшырайды. Бұл әдістің кемшілігі – күн сәулесі темпедегі В12 витаминін жояды.
Тоңазытқышпен кептіру
Бұл әдіс сусыздандырудың барлық түрлерінің арасында ең қымбатқа соғады, бірақ бөлме температурасында ұзақ сақталу мүмкіндігімен қатар, ерігіш қоректік заттардың (азотты протеин және басқа да қатты заттардың) жақсы сақталуын қамтамасыз етеді. Өнім жылдам қатырылады, содан кейін күшті вакуум астында орташа температурада кептіріледі. Жабдықтың жоғары құнына байланысты, аталған өнімнің бағасы басқа әдістермен сақталған темпеден қымбат болады.
Спреймен кептіру
Бұл әдіс дәстүрлі түрде кішкентай бөлшектер үшін қолданылатындықтан, оны сорпа, нан, тортилья сияқты өнімдерге арналған темпе ұнтағын жасау үшін пайдаланады. Дегенмен, жабдықтың көлемді болуына байланысты бұл әдіс қымбатқа түсуі мүмкін.
Терең қуыру
Бұл әдіс дайын темпе өнімдерін шығарады. Рапс, соя, сафлор, жержаңғақ немесе кокос майы сияқты жоғары түтін температурасы бар тамақ майы, терең қуыруда қыздырылады. Темпе алтын қоңыр және хрустящий болғанша терең қуырылады, содан кейін стерильді жағдайда жылдам суытылып, Pliofilm қаптарға мөрленеді және салқын, құрғақ жерде сақталады. Бұл өнімнің сақталу мерзімі шамамен бір аптаға созылады, бірақ темпе терең қуыру алдында күнде кептірілсе немесе пеште кептірілсе, оны ұзартуға болады.