Кіріспе

Британдық дәрігер сэр Уильям Сноу Харрис (1 сәуір 1791 – 22 қаңтар 1867) – британдық дәрігер және электр зерттеушісі. Ол кемелер үшін тиімді молниядан қорғайтын жүйені ойлап тапқанымен әйгілі болды. Британдық Корольдік теңіз күштері бұрынғы, нашар тиімді жүйеден Харрис жүйесіне ауысу үшін көп жылдық күш-жігер, зерттеулер мен сәтті сынақтардан өтті. Сәтті сынақтан өткен кемелердің бірі – Чарльз Дарвинмен бірге жасаған танымал саяқатында молния шағып, зардап көрмеген кеме.

Өмір және жұмыс

Харрис 1791 жылғы 1 сәуірде Плимут қаласында дүниеге келген. Оның отбасы қалада заңгерлер болып беделді есімдерге ие болған, ал ол Плимут грамматикалық мектебінде білім алған. Харрис Плимут институтының (қазіргі Плимут атеанеумы) мұражайында аппараттарды күтуші болып жұмыс істеді және президент лауазымын екі рет атқарды. Кемелерге арналған найзағайдан қорғайтын құрылғылар бойынша жасаған еңбегі үшін оған "ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін" 300 фунт стерлингтік мемлекеттік жәрдемақы тағайындалды. Өзінің ұсыныстарына келіспеушіліктерді еңсеру үшін ол 1843 жылы "Найзағайлар" атты еңбегін жариялады, сондай-ақ "Теңізшілік журналға" найзағайдан келген зиян туралы мақалалар жазды. Жүйе қабылданып, сәттілігі дәлелденгеннен кейін 1847 жылы ол рыцарь атағына ие болды және 5000 фунт стерлинг көлемінде грант алды. Оның тағы да зерттеулері жаңа жаңалықтарға әкелмесе де, 1848 және 1856 жылдар аралығында "Электр, гальванизм және магнетизм" атты оқулықтары жарық көрді және бірнеше рет қайта басылды. 1867 жылғы 22 қаңтарда Плимут қаласында қайтыс болған кезде ол үйкеліс арқылы туындайтын электр туралы трактат дайындап жатқан еді, ол сол жылы жарияланды.

Кемелерге арналған найзағай өткізгіш

Бенджамин Франклиннің 1752 жылы ойлап тапқан шағын таяқшасы сол кездегі ағаш кемелерде найзағайдың зиян келтіруінің жалпы проблемасын болдырмаудың жолын ұсынды. Ұлыбританияда Корольдік теңіз флоты найзағай өткізгіші ретінде мачтаның жоғарғы жағынан теңізге түсірілген тізбекпен қорғаныс жүйесін таңдады. Бұл жүйе қанағаттандырмады: тізбек тек найзағай күтілген кезде ғана мачтаға көтерілуі керек еді, бірақ найзағай көбінесе күтпеген жерден соқты. Тізбек көтерілген кезде, төртбұрышты желкендермен жұмыс істеу кезінде теңізшілерге қолайсыздық тудыратын, тіпті көтерілген бойда найзағай соққысы кейде тізбектің немесе кеменің зақымдануына себеп болатын. Сондай-ақ, өткізгіштердің кемеге найзағай тартуы мүмкін деген қорқыныш пен оларды пайдалануға қарсы пікірлер де болды. Капитан Роберт Фицройға бұрынғы капитанның өзіне қол жұмсауынан кейін бірінші экспедицияның ортасында командалық тапсырылды. Осы бұйрыққа ие болғанға дейін Фицрой «Тетис» кемесінде лейтенант болған. «Алдыңғы жоғарғы мачта сынықтардың жиынтығына айналды» және алдыңғы мачта қалпына келтірілмейтіндей зақымдалды, кеме екі айға жуық уақытқа тоқтап қалды, себебі «алдыңғы мачта алынып, оның орнына Бразилия үкіметінен қымбатқа сатып алынған басқа мачта орнатылды». 1831 жылдың соңында, «Бигль» кемесі Девонпортта теңізге шығуға дайындалып жатқанда, жақында бітірген Чарльз Дарвин кемеде өз қаржысымен табиғатты зерттеуші ретінде кемедегі капитанның серігі болуға және кеме жағалауларды зерттеу кезінде өзінің экспедицияларын ішкі аймақтарға жүргізуге мүмкіндік алып, Плимутқа келді. Дарвин университетіндегі тәлімгері Джон Стивенс Хенслоуға өзінің жетістіктері туралы хабарлап, «бір-екі жағымды адаммен танысқанын, соның ішінде сіз естіген болар, мырза Thunder & Lightning Harris» деп жазды. Ол күнделігінде 21 қараша күні кешке Афинаеумда «Харрис мырзаның найзағай өткізгіштері туралы танымал лекциясын» тыңдағанын жазды. Харрис найзағайлы бұлтты бейнелеу үшін «электр машинасы», ал теңізді бейнелеу үшін су толтырылған ваннаны пайдаланды, содан кейін «жауынгерлік кеме ойыншығы» арқылы кемеге найзағайдың соққан процесін көрсетті және оның жоспары кемені қандай да бір зияннан толық қорғайтынын нақты дәлелдеді. Бұл жоспарда мыс пластиналар бір-біріне бүктеліп, мачталар мен аулаларда бекітіліп, төмендегі сумен байланысады. Бұл артықшылықтардың себебі, электр сұйықтығы үлкен бетке таралып әлсірейді, тіпті мачтаға найзағай соққан жағдайда да ешқандай әсер байқалмайды. «Бигль» кемесі осы жоспар бойынша өткізгіштермен жабдықталған; біз оның тиімділігін сынап көріп, дәлелдейміз деп үміттенеміз». Саяхатқа бес жылға жуық уақыт кетті, және «Бигль» кемесі жиі найзағайға ұшырап, кем дегенде екі рет найзағай соққан деген болжам бар, «жарқын найзағайдың жарқырауы мен күркіреуімен бірге мачталарда ысқырық дыбыс естілгенде және кемеде жеңіл дірілдеу сезілгенде, ерекше жағдай болғаны байқалды», бірақ ешқандай зақым болған жоқ. «Мен үшін жарамды деп санайтын ешқандай қарсылық көтерілген жоқ; егер мачталарды жабдықтауға менің таңдауыма рұқсат етілсе, мырза Харрис өткізгіштері барларын таңдаудан еш қылықсыз шешетін едім. Олардың орналасуы және басқа да ерекшеліктері бойынша одан әрі жақсартылуы мүмкін бе, оны олардың тапқыр ойлап тапқан өнертапқышы қарастырып, анықтайды. Ол қазірдің өзінде кемелерді электрдің соққысынан қорғау мәселесіне көп жылдар бойы бағалы уақыт пен назар аударды; және басқалардың пайдасына үлкен қиындықтар мен шығындарға шыдап, сәтті болды, сондықтан үкімет осы теңіздік ел атынан кем дегенде, оған жұмсалған уақыт пен жеке қаражатты өтеуді қарастырады деп үміттенеміз». Фицрой, 1839.