Кіріспе
Микроэкономиканың әсері. Микроэкономикада масштабсыздық – экономикалық агенттердің ұйымдық өлшемдерінің немесе өндірістің артуына байланысты туындайтын шығынның артуы, нәтижесінде тауарлар мен қызметтердің бірлігіне шаққандағы өндіріс құнының жоғарылауы. Масштабсыздық тұжырымы масштабтылыққа кері. Бұл жағдай фирма үшін масштабтылықтың тиімсіз болуымен байланысты туындайды. Бизнесте масштабсыздық – белгілі бір шектен асып кеткен кезде орташа құнның өсуіне себеп болатын факторлар.
In microeconomics, diseconomies of scale are the cost disadvantages that economic actors accrue due to an increase in organizational size or in output, resulting in production of goods and services at increased per unit costs. The concept of diseconomies of scale is the opposite of economies of scale. It occurs when economies of scale become dysfunctional for a firm. In business, diseconomies of scale are the features that lead to an increase in average costs as a business grows beyond a certain size.
Қажетті жұмыстың қайталануы
Бір ғана адам жұмыс істейтін ұйымда қызметкерлер арасында еңбек бөлінісінің қайталануы мүмкін емес. Егер екі қызметкер болса, еңбек бөлінісінің қайталануы болуы мүмкін, бірақ бұл көбінесе аз болады, себебі екеуі де әдетте біріншісінің немен айналысатынын біледі. Ұйым мыңдаған жұмыскерге жеткенде, біреудің немесе тіпті бір топтың басқа адамның немесе топтың жасап жатқан жұмысын қайтадан істеуі әбден мүмкін. Бұл жағдайды халық арасында "бір қол екінші қолдың не істеп жатқанын білмейді" деп сипаттайды. Мысалы, General Motors компаниясы екі CAD/CAM жүйесін жасады: CADANCE-ті GM дизайн тобы, ал Fisher Graphics-ті бұрынғы Fisher Body бөлімшесі құрастырды. Кейін осы ұқсас жүйелерді үлкен шығынмен бірыңғай Корпоративтік Графикалық Жүйеге (CGS) біріктіру қажет болды. Кіші фирмаларда мұндай қымбат параллельдік әзірлеуге қаражат жетпейді, сондай-ақ осы жағдайға себеп болған байланыс пен ынтымақтастықтың жетіспеушілігі де болмас еді. CGS-тен басқа, GM CADAM, UNIGRAPHICS, CATIA және басқа да дайын CAD/CAM жүйелерін де пайдаланды, осылайша бір жүйеден екіншісіне жобаларды аударудың құнын арттырды. Бұл жұмыс ақырында басқаруға келмейтіндей күйге жетті, сондықтан олар жағдайды бақылауға алу үшін «Электрондық Деректер Жүйесін» (EDS) сатып алды (кейін оны сатты). Кіші фирмалар көбінесе бір дайын CAD/CAM жүйесін таңдайды, жүйелерді біріктіру немесе аудару қажеттілігі тумайды.
Кеңсе саясаты
"Кәсіпорын саясаты" – бұл менеджердің компанияның ең жақсы мүддесіне қарсы екенін білгенімен, жеке мүддесіне пайдалы басқарушылық әрекеті. Мысалы, менеджер өзінің қызметіне бәсекелес бола алмайтын білікті емес қызметкерді мақсатты түрде жоғарылатуы мүмкін. Мұндай әрекет тек көп деңгейлі басқару бар компанияда ғана түсінікті. Деңгейлер саны неғұрлым көп болса, мұндай әрекеттерге мүмкіндік соғұрлым артады. Шағын компанияда мұндай әрекет компанияның банкротқа ұшырауына және осылайша менеджердің жұмысынан айырылуына әкелуі мүмкін, сондықтан олар мұндай шешім қабылдамайды. Ал үлкен компанияда бір менеджердің компанияның жалпы денсаулығына тигізер әсері аз болғандықтан, мұндай "кәсіпорын саясаты" жеке менеджерлердің мүддесіне жатады.
Ең ірі компаниялар
Ұйымның көлемі ұлғайған сайын, кеңейіп кеткен корпоративтік империяны бақылауда ұстау қымбатқа түседі, және бұл көбінесе басшылардың басқарудың үлкендеп келе жатқан деңгейлерін енгізуіне алып келеді, нәтижесінде бюрократия туындайды. Кәсіпорындардың көлемі артқанда, менеджерлер бастапқыда фирмаға пайда әкеліп, өнімділікті арттырады; бірақ, фирма өсіп, аумақтық жағынан кеңейгенде және/немесе қызметкерлер саны көбейгенде, басшы-тапсырыс беруші мәселесі туындайды, бұл өнімділіктің төмендеуіне себеп болады. Осыған қарсы тұру үшін басшылар өнімділікті сақтау мақсатында стандарттар мен бақылау жүйесін енгізеді, ал бұл стандарттарды және бақылауды іске асыру үшін қосымша менеджерлерді жұмысқа алуды талап етеді, соның салдарынан басқарушы және жұмысшы класы арақатынасы басқарушылар бағытына қарай өзгереді және компания "жоғары жағы ауыр" болып қалады. Дегенмен, осы қосымша менеджерлер қосымша өнім шығармайды: олар өз уақытын стандарттарды енгізуге және кіші фирмаларда қажет емес қадағалауды жүргізуге жұмсайды, сондықтан бірлік өнімнің құны артады.
Жеткізу тізбегінің бұзылуы
2020 жылы COVID-19 сияқты жаһандық төтенше жағдайлар жеткізу тізбегін оңай бұзуы мүмкін. Бұл бұзылу ірі ұйымдарға әсер ету ықтималдығы жоғары, әсіресе ірі жеткізушілердің саны шешімді болғанда. Берік, жергілікті жеткізу желілеріне ие кіші ұйымдар жеткізу тізбегінің күйреуін басқара алады, себебі кез келген жергілікті дүмпу жалпы жүйеге аз әсер етеді.
Үлкен кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін төмендететін басқа да әсерлер
Бұл әрқашан бірліктің бағасын қымбаттатпайды, бірақ үлкен компанияның бәсекелесу мүмкіндігін азайтады.
Адамды жеу
Шағын фирмалар тек басқа фирмалармен ғана бәсекелеседі, ал ірі фирмалар өз өнімдерінің өзара бәсекелесіп қалуы жиі кездеседі. Buick, мысалы Oldsmobile сияқты басқа GM маркасынан клиенттерді тартып алуға, басқа компаниялардан тартып алудан дайын тұрды. Бұл, 2004 жылдан кейін Oldsmobile өндірісінің тоқтатылуын түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Мұндай өзіне қарсы бәсекелестік, басқа фирмалармен бәсекелесуге жұмсалуы тиіс ресурстарды ысыраптап жібереді.
Шешім қабылдаушыларды олардың шешімдерінің нәтижесіне қатысты оқшаулау
Егер бір адам пончик жасап сатса және халапеньо дәмдерін сынап көруді шешсе, клиенттердің реакциясына байланысты сол күні-ақ шешімінің сәтті болғанын немесе болмағанын білуі мүмкін. Ал үлкен компаниядағы шешім қабылдаушы адам мұндай шешімді тұтынушылар қабылдап алғанын немесе қабылдамағанын білу үшін бірнеше ай күтуі мүмкін, әсіресе егер олардың зерттеу немесе маркетингтік тобы дер кезінде жауап бермесе. Осы уақытқа дейін шешім қабылдаушылар басқа бөлімге немесе компанияға ауысып кетіп, өз шешімдерінің салдарымен бетпе-бет кездеспеуі мүмкін. Мұндай жауапкершілік болмауы нашар шешімдерге алып келуі және орташа құн қисығының өсуіне себеп болуы мүмкін.
Жауап берудің баяу уақыты
Кері мысал келтередік, кіші фирма адамдар басқа өнімдерді сұраса, дереу біліп, ертеңінде жауап бере алады. Ал үлкен компания өзгерістер жасау үшін зерттеу жүргізуі, құрастыру желісін құруы, қандай тарату тізбектерін пайдалану керектігін анықтауы, жарнамалық науқан жоспарлауы және тағы да басқалары қажет болады. Осыған дейін кішірек бәсекелестер осы нарықтық нишаны қанағаттандырып үлкеруі мүмкін.
Инерция (өзгеруге дайын еместік)
Бұл "біз әрқашан осылай істедік, сондықтан өзгертудің қажеті жоқ" деген көзқарас ретінде анықталады (дәстүрге сілтеуді қараңыз). Ескі, табысты компанияда мұндай көзқарас жаңа, қиындыққа тап болған компанияға қарағанда жиі кездеседі. "Өзгеріс үшін өзгеріс" пайдасыз болғанымен, тіпті қажет болған жағдайда да өзгерістерді қарастырудан бас тарту компания үшін зиянды, себебі өнеркәсіп пен нарық жағдайларындағы өзгерістер табысты болу үшін фирманың да өзгеріске ұшырауын талап етеді. Мысалы, Polaroid Corporation цифрлық бейнелеу саласына көшуді кешіктіргені компанияға кері әсер етіп, нәтижесінде банкротқа әкелді.
Қоғам мен үкімет қарсылығы
Мұндай қарсылық көбінесе фирманың мөлшерімен байланысты. Кішкентай фирмадан шыққан болса, еш назарға алынбаған Microsoft-тың әрекеттері, Microsoft-тың үлкендігіне байланысты бәсекеге қатысты зиянды және монополиялық қауіп ретінде қарастырылды, соның салдарынан үкімет сотқа шағым түсірді.
Үлкен нарық үлесі
Нарықтағы үлесі бар болғаны 1% ғана шағын компания бір жылдың ішінде нарықтағы үлесін екі есеге арттыруы, демек кірісін де арттыруы салыстырмалы түрде оңай. 50% нарықтық үлесі бар ірі компания үшін мұндай нәрсе жасау қиынға түседі.
Үлкен нарықтық портфель
Шағын инвестициялық қордың жоғарырақ табыс әкелу мүмкіндігі бар, себебі ол сатып алу бағасын көтермей, аз ғана сапалы мүмкіндіктерге инвестицияларын шоғырландыра алады, сондай-ақ сату бағасын түсірмей, оларды кейін сата алады. Керісінше, ірі инвестициялық қор өте көп бағалы қағаздарға инвестицияларын таратуға мәжбүр, сондықтан оның нәтижелері көбінесе нарықтың жалпы көрсеткіштерімен сәйкес келеді. Бақыланатын нарық көлемі ұлғайған сайын, нәтижелер нарықтың орташа деңгейіне жақындай түседі.
Жеткізудің икемсіздігі
Белгілі бір немесе салыстырмалы түрде шешілген көлемдегі ресурстық қамтамасыз етуге күшті тәуелді компания өндірісті арттыруда қиындыққа кезігеді. Мысалы, ағаш өңдеу компаниясы өз жерінен тұрақты жинау деңгейінен асып өндіріс көлемін арттыра алмайды (бірақ, қосымша жер сатып алу арқылы өндірісті ұлғайтуға мүмкіндігі бар). Сол сияқты, қызмет көрсету компаниялары қолда бар еңбек күшімен шектеледі (сондықтан олар көлемді, тығыз бейімделген қалалық аймақтарда шоғырланады); ҒТІМ (ғылым, технология, инженерия және математика) салалары осыған жиі мысал ретінде келтіріледі.
Беделі
Ірі компаниялар өздерінің беделін сақтауға тиіс болғандықтан, қызметкерлеріне көбірек шектеулер қойып, осылайша олардың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Бұл, ең әсіресе қатаң реттелетін салаларда күшейе түседі, онда компания лицензиясынан айырылса, бұл өте ауыр салдарға әкелер еді.
Өлшеміне байланысты басқа әсерлер
Ірі фирмалар көбінесе ескі және қалыптасқан нарықтарда орналасады. Бұл екеуі де болашақ өсімге теріс әсер етеді. Ескі фирмаларда зейнеткерлердің көп саны болады, олармен байланысты зейнетақы және денсаулық сақтауға кететін шығындар жоғары, сондай-ақ олар кәсіподақтармен байланысты жоғары жалақы мен еңбек құқықтарына (өнімділік төмендеуіне) ие болады. Қалыптасқан нарықтар көбінесе кішкентай, біртіндеп өсу мүмкіндігін ұсынады. (Барлығы келесі жылы жаңа өнертабыс сатып алуы мүмкін, бірақ олардың бәрі келесі жылы көлік сатып алуы екіталай, себебі көптеген адамдарда бұрыннан көлік бар.)
Шағын кәсіпорындарға әсері
Үлкен және дамыған ірі кәсіпорындарда көлемнің өсуінен туындайтын тиімсіздіктер жиі кездессе де, шағын және орта өндіріс кәсіпорындарының өсу кезеңінде де ұқсас мәселелер байқалады. Маклиннің айтуынша, бұл жұмыс күші шамамен 20 адамнан асып кеткенде болуы мүмкін. Осы кезде бизнес күрделілігі кірістен гөрі жылдам өседі. Кәсіпорын өнімділігінің төмендеуіне байланысты айнымалы шығындар мен басқа да шығындар тез өседі.
Шешімдер
Үлкен кәсіпорындардың масштабтық тиімсіздіктерін шешу үшін компанияны кішігірім ұйымдарға бөлу қажет болуы мүмкін. Бұл компания қаржылық қиындықтарға тап болғанда, пайдалы бөлімшелерін сату арқылы және қалғандарын жабу арқылы немесе басқарудың бастамасымен белсенді түрде жүзеге асуы мүмкін. Масштабтық тиімсіздіктің теріс әсерлерінен аулақ болу үшін фирма ең төменгі орташа өндіріс шығынын сақтап, кез келген сыртқы тиімсіздікті анықтауға тырысуы керек. Сонымен қатар, ең төменгі орташа шығынға жеткен кезде фирма өнімдеріне деген сұранысты арттыру үшін басқа елдерге кеңейе алады, жаңа нарықтар іздеуге болады немесе бастапқы өнімдерімен бәсекелеспейтін жаңа өнімдерді өндіруге көшеді. Дегенмен, бұл шаралардың ешқайсысы ірі ұйымдарға тән коммуникация және басқару мәселелерін толығымен жоймайды. Бизнес процестерін жүйелі түрде талдап, оларды қайта құру арқылы күрделілікті азайту масштабтық тиімсіздіктерге қарсы тұруға мүмкіндік береді. (Әрине, осы талдау және қайта құру кезеңінің өзі, әдетте, жаңа қызметкерлерді жұмысқа алуға және жаңа, бәсекелес жүйелерге инвестиция салуға алып келетін тиімсіздік болуы мүмкін.) Бұл өнімділіктің артуына ықпал етеді. Басқару жүйелерін жақсарту және еңбек пен операцияларды тиімдірек бақылау жалпы шығындарды төмендетуге көмектеседі.
Сын
Соңғы жылдары жаһандық деңгейде трансұлттық корпорациялардың шоғырлануының артуына байланысты масштабтаудың зиянды екендігінің эмпирикалық негізділігі сынға түсіп келеді. Кембридж экономисі Питер Нолан есептеуінше, 1980 жылдан бері жаһандық өндірістің дерлік барлық салаларында трансұлттық корпорациялар масштабтаудың зиянды екендігіне ұшырамай, бірігіп, шоғырланды, бұл жаһандық деңгейде нарықтық күштің айтарлықтай шоғырлануына және олигополиялық бәсекеге алып келді. Бұл сын Альфред Маршалл сияқты экономистер білдірген масштабтаудың зиянды екендігіне қатысты бұрынғы алаңдаушылықтардың азайып бара жатқанын көрсетеді, себебі жаһандық жеткізу тізбектерін жақсарту, коммуникациялық технологиялардың дамуы және көлік шығындарының төмендеуі масштабтың артықшылықтарына (мысалы, ҒЗТК-ға жұмсалатын қаражатты шоғырландыру және нарықтық күш) масштабтаудың зиянды екендігінен басымдық беруге мүмкіндік береді.