Кіріспе

Биллабонг – Австралиядағы әдетте тұрақты, шағын су қоймасын сипаттайтын термин. Көбінесе өзен арнасының бағыты өзгергеннен пайда болатын егіз көл ретінде анықталады; алайда, түрлі австралиялық дереккөздерде басқа да шағын көлдер, тоғандар немесе суару орындары да билллабонг деп сипатталады. Бұл термин, ең болмаса, Жаңа Оңтүстік Уэльстің австралиялық абориген тілі – вираджури тілінен шыққан.

Этимология

Биллабонг сөзі ең көп болжам бойынша, Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігіндегі вираджури тілінен шыққан, ол "өзен бағытын өзгертуі немесе су тасқыны шегінуінен кейін қалған су тобын немесе ойпатын" сипаттайды. Macquarie Dictionary (2005) сөздігінде айтылғандай, бастапқы термин bilabaŋ "жаңбырдан кейін ғана ағатын су арнасы" дегенді білдіреді, мұнда bila – "өзен", ал бонг немесе бунгпен біріктірілуі мүмкін, яғни "өлген". Сөздің осы соңғы бөлігіне қатысты 2004 жылы Австралия ұлттық сөздік орталығының Фредерик Людовик күмән келтірді, оның пікірінше, "бонг" немесе "банг" – "уақыт немесе кеңістікте жалғасуды білдіретін" жұрнақ. Людовик "өлген" деген мағынаны беретін бонг вираджури тіліндегі сөз емес екенін, бірақ ол "бунг" сөзінен алынған немесе одан туындаған болуы мүмкін дейді. Бұл "бунг" сөзі бастапқыда Yagara тілінде қолданылған және Австралия бойынша кеңінен таралған жаргон тілінде пайда болған. Бұл сөз алғаш рет 1836 жылы Австралия ағылшын тілінде тіркелді, ол Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстік-шығысындағы Белл өзеніне қатысты, онда саяхатшы Томас Митчелл өзеннің аборигендердегі атауын "Биллибанг" деп жазды. Алғашқыда 1853 жылы Дж. Аллен оны былай жазды: "Бұл станция жарты мильдей жерде, "билли бонг" (кішкентай арнаның немесе судың тоқтаған жерінің аборигендердегі атауы) үстінде орналасқан". Австралиялық ғалым Эдвард Эллис Морристің кейінгі еңбектерінен бұрын жарық көрген Оксфорд ағылшын сөздігінің (1882–1888 жылдары дайындалған) бірінші басылымында бұл сөз кездеспейді. Ол Морристің "Австралиялық ағылшын: Австралия және Жаңа Зеландия сөздерінің сөздігі" (1898) еңбегінде жарияланды.

Анықтамалар мен сипаттамалар

Анықтамалары әртүрлі. Биллабонг көбінесе бұқаның көлі деп аталады, ол өзен арнасы бағытын өзгерткенде өзеннің иірімдерінен бөлініп қалған, жарты ай пішіндес оқшауланған тоған. Merriam-Webster сөздігінде былай анықталған: "1. (а) өзеннен бастау алатын соқыр арна; (б) көбінесе құрғақ, маусымдық толысатын өзен төсегі; немесе 2. судың тұрып қалған, тоқыраған бөлігі". Cambridge Dictionary оны "Австралияда, бұрын өзеннің бөлігі болған, тек су тасқыны кезінде ғана өзен суымен толатын төмен жатқан жер" деп сипаттайды. 2009 жылғы зерттеуде Канал елінің (Австралияның шөл даласындағы, көптеген өріліп жатқан шағын өзендерден атын алған аймақ) биллонгтары су тесіктері деп те аталады және "өзеннің бағытымен кеңейтілген арна сегменттері, әдетте екі кіші арнаның қосылған жерінде кездеседі" деп сипатталады. Квинсленд штатының Қоршаған орта, ғылым және инновация департаментінің Квинсленд су айдындарын жіктеу схемасында су айдындары "әртүрлі атаулармен (мысалы, биллонгтар, лагуналар және су қоймалары) аталады" деп көрсетілген. Тағы бір дерек көзі биллонгты "үлкен су айдыны" деп сипаттайды, ол өзеннің бөлінген бөлігінен немесе үлкен су тасқынынан кейін қалған судан пайда болуы мүмкін. Биллонгтар көбінесе өзен немесе арнаның жағалау эрозиясы салдарынан бағытын өзгерткенде пайда болады, бұрынғы арна сумен толудан айырылып, тек ағып кетпеген немесе буланып кетпеген қалдық суды сақтайтын тұйық жолға айналады. Австралияның көптеген аймақтарындағы құрғақ климатқа байланысты, бұл "өлі өзендер" көбінесе маусымдық жауын-шашын кезінде суға толады, бірақ жылдың көп бөлігінде құрғақ болады.

Адамдарға

Көптеген биллабонгтар аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының халықтары үшін мәдени және әлеуметтік маңызы бар, олар тұщы судың және басқа да пайдалы ресурстардың көзі ретінде пайдаланылған. Су – жердің ажырамас бөлігі, құрғақшылық немесе құрғақ маусымда аса қажетті ресурс. Олар суды қалай табуға болатынын түсінудің көптеген күрделі жолдарына ие.

Экологиялық маңызы

Биллабонгтар маңызды, себебі оларда су шығып кетпейді және өзеннің бөліктерінен, әсіресе құрғақ маусымда, суды ұзақ сақтай алады. Осы арқылы, олар су қоймалары және тұщы су жануарлары мен өсімдіктер түрлерінің мекендеу орындары ретінде маңызды экологиялық рөл атқарады, соның ішінде су сақтайтын бақа да бар. Көптеген түрлердің өмірлік циклі маусымдардың өзгеруімен байланысты.

Мысалдар

Арафура батпағы – 1920 жылдардың соңына дейін көптеген бильбангтарға толы болған. Австралияның аборигендері де, еуропалық суретшілер де бильбангтарды сурет салу тақырыбы ретінде пайдаланады. Мысалы, абориген суретшісі Tjyllyungoo (Ланс Чад) "Бильбангтағы ағаштар" деген атпен акварель салған. Америкалық авангард режиссері Уилл Хиндл 1969 жылы "Бильбанг" атты қысқа фильм түсірді.

Саудада

Billabong – Австралияның серфинг, скейтборд және сноубордқа арналған спорттық киімдер бренді.