Кіріспе

Гюнтер Валрафф (1 қазан 1942 жылы туған) – неміс жазушысы және журналист-тергеуші.

Өмір

Гюнтер Вальрафф Буршайдта Форд жұмысшысының және фабрика иесінің қызының ұлы ретінде дүниеге келді. Орта мектепті бітірген соң, 1962 жылға дейін кітап сатушы болып оқыды. Ол өлең жазуды 1950-жылдары бастады. Вальрафф Германиядағы әскери қызметке шақырудан бас тартуға конституциялық құқығын пайдаланды, осылайша ол азаматтық қызметтің басқа түрін атқаруға міндетті болды. Бас тарту туралы өтінішті беру мерзімін өткізіп алғандықтан, ол Бундесверге шақырылды. Вальрафф Бундесверде қару қолданудан бас тартты. 1963 жылы Бундесверде қызмет еткен кезінде ол өзінің қызметі туралы күнделік жазды. Күнделікті жариялау туралы хабарлағанда, әскери басшылық оны жарияламаса, босатуды ұсынды. Вальрафф бұған келіспеді. Ол Кобленцтегі Бундесвер ауруханасының (Bundeswehrzentralkrankenhaus Koblenz) психиатриялық бөліміне жатқызылды. 1964 жылы әскери дәрігер оған "аномалды тұлға" және "соғысқа да, бейбіт өмірге де жарамсыз" ("untauglich für Krieg und Frieden") деген диагноз қойып, қызметтен босатылды. 1960-жылдары Бундесверде көптеген бұрынғы нацистік офицерлер қызмет еткен, кейіннен Вальрафф айтты. Осы кезеңдегі тәжірибелері 1970 жылы "Кішкентайдан қоныс аударып, қорқуға үйренген адамнан" атты антологияда жарияланды. Бұл кітапта ол Кобленцтегі Бундесвер ауруханасының психиатриялық бөлімінде өткізген уақытын сипаттады. Психиатриялық науқас ретіндегі қатысуы оның кейінгі әдеби шығармашылығының маңызды тәжірибесі және бастапқы нүктесі болды. Вальрафф өзін әлсіз эгосы бар адам деп сипаттады. Дегенмен, осы әлсіз эго басқаларға көңіл көрсету қабілетіне де себеп болады. Өмірі бойы Вальрафф қуғынға ұшыраған белгілі суретшілерді біршама уақытқа үйінде қабылдады. Мысалы, ГДР-ден жер аударылған Вольф Биерманн немесе фетва жарияланған Салман Рушди. 1977 жылы Вальрафф төрт ай бойы Ганновердегі "Bild Zeitung" газетінің редакторы болып жұмыс істеді, өзін "Ханс Эссер" деп таныстырды. "Der Aufmacher" ("Бас жаңалық" және "ашатын адам" деген мағынадағы сөз тіркесі) және "Zeugen der Anklage" ("Сот куәгерлері") кітаптарында ол газеттің редакциясындағы және ол кездескен журналистикадағы тәжірибесін, кейде адамдыққа немқұрайлы қарауды суреттейді. 1987 жылы журналист Герман Л. Гремиза "Der Aufmacher" кітабының бір бөлігін Вальрафф емес, өзі жазғанын мәлімдеді. Бұл кітап 1990 жылы түсірілген "The Man Inside" атты ағылшын тіліндегі фильмнің де негізі болды, онда Юрген Прохноу Вальрафф рөлін ойнады. "Ganz unten" ("Ең төменгі деңгейде") (1985) Вальраффтың түрік "Gastarbeiter" рөліндегі бейнесін және жұмыс берушілер, үй иелері мен неміс үкіметі тарапынан оған көрсетілген жаман қарым-қатынасты көрсетеді. 1986 жылы ол Халықаралық Ботев сыйлығының лауреаты атанды. 1996 жылдың желтоқсанында Вальрафф Сириядағы оқу лагерінде ПКК басшысы Абдулла Өжаланмен кездесіп, оның кітабынан өлім жазасымен қорқытылған күрд диссиденті Селим Чюриккаяның сүрәлерін талқылады. Вальрафф "Әли" түрік жұмысшысы рөлінде болғандықтан, Өжалан оны жылы қабылдады, бірақ өлтіру бұйрығын жоюға қол жеткізе алмады. Әңгіме "Die Zeit" газетінде жарияланды. 2003 жылдың қаңтарында Ресей Вальраффты және тағы екі немісті – ХДС-тің бұрынғы еңбек министрі Норберт Блумді және "Cap Anamur" көмек ұйымының басшысы Руперт Нойдекті Чечнядағы адам құқықтары туралы мақала жазу үшін елге кіруге тырысқанда елден шығарып жіберді. 2007 жылдың мамырында Вальрафф тағы бір жасырын журналистік жұмысты бастағанын хабарлады, бұл жолы ол неміс колл-орталығында жұмыс істеді. 2009 жылы ол Германияда қара жүзбен жүріп, қара нәсілді ерлерге қатысты жасырын немесе ашық расизмді әшкерелеу үшін жасырын оқиға жасады, тәжірибесін көрсету үшін "Black on White" атты деректі фильмін шығарды. Вальраффтың бұл жұмысын кейбіреулер сынға алды, мысалы, Вальраффтың зерттеулерінен ақша табуға ғана қызығушылық танытқаны немесе әдістің өзі расистік екені туралы пікірлер айтылды. Оның тергеу әдістері швед тілінде "wallraffa" деген етістіктің пайда болуына әкелді, ол "іштен қате әрекеттерді ашуға тырысу" дегенді білдіреді. Бұл сөз қазіргі уақытта (2023 жылға дейін) "Svenska Akademiens Ordlista" сөздігіне енгізілген.

Жауаптар мен әсерлер

Уолраффтың тергеу стиліне қарсы болған адамдар оны қатты сынға алды, оның жұмысын жеке өмірге қол сұғушылықты бұзу немесе коммерциялық құпияларды ашу деп көрсетуге тырысты. Бірнеше рет Уолраффтың тергеу әдістеріне заң жүзінде кедергі келтіруге әрекет жасалды, бірақ соттар оның іс-әрекеттерін конституциялық деп үнемі таныды. Соттар баспасөз бостандығы және қоғамдық пікірді қалыптастыру саласындағы қоғамдық мүдде Уолраффтың іс-әрекеттерін қолдайтынын айтты. Дегенмен, оның іс-әрекеттерінен тікелей зардап шеккендердің мүдделерімен қоғамдық мүддені теңестіргенде, мысалы, жеке әңгімелер жарияланбауы керек. 2003 жылдың қыркүйегінде Штази деректері агенттігі Штази қызметкерлері туралы Розенхольц іс файлдарын зерттеді, олар белгілі бір жолмен ЦРУ-ға түскен; нәтижесінде Уолраффтың 1960 жылдары Штазимен байланысы болған деген шағым пайда болды. Уолрафф олар үшін ешқашан жұмыс істегенін жоққа шығарады. 2004 жылдың 17 желтоқсанында Гамбург аудандық соты Уолраффтың шағымын қарап, оны «Inoffizieller Mitarbeiter» немесе Штази серіктесі деп атауға болмайды деп шешті (осылай атау, әсіресе, «Bild» басылымының иесі Axel Springer Verlag газеттерінде жиі кездесетін), себебі ұсынылған құжаттарда серіктестік туралы ешқандай дәлел табылмады.