Кіріспе
Шығыс Жерорта теңізінен шыққан кедр ағашының түрі. Cedrus libani, Ливан кедрі (أرز لبناني) – кедр туысына жататын, қарағайлар отбасынан шыққан, Шығыс Жерорта теңізі бассейнінің тауларында өсетін ағаш түрі. Бұл – Таяу Шығыс мәдениеттерінде зор діни және тарихи маңызы бар, көне цивилизациялар әдебиетінде жиі кездесетін ірі мәңгі жасыл қызылжапырақты ағаш. Ливанның ұлттық нышаны және парктері мен бақшаларда әсемдік үшін кеңінен қолданылады.
Cedrus libani, the cedar of Lebanon or Lebanese cedar (أرز لبناني), is a species of tree in the genus Cedrus, a part of the pine family, native to the mountains of the Eastern Mediterranean basin. It is a large evergreen conifer that has great religious and historical significance in the cultures of the Middle East, and is referenced many times in the literature of ancient civilisations. It is the national emblem of Lebanon and is widely used as an ornamental tree in parks and gardens.
Сипаттама
Cedrus libani биіктігіне жетеді, ал диаметрі 1,5 метрге дейін жететін массивті моноподиалды бағаналы діңгегі болады. Ескі ағаштардың діңгектері көбінесе бірнеше ірі, тік бұтақтарға бөлінеді. Дөңгелек және қабыршақты қабығы қою сұрдан қара қоңырға дейін болады және кішкентай жарықтарға бөлінетін терең көлденең жарықтармен тізілген. Бірінші реттік бұтақтар жас ағаштарда көтеріңкі болады; олар үлкен өлшемге жетеді және көлденең, кең жайылатын түріне ие болады. Екінші реттік бұтақтар тығыз және көлденең жазықтықта өседі. Жасы кішкентай кезінде ағаштың тәжі конус тәрізді, ал жасы ұлғайған сайын кеңінен кесте тәрізді болады. Тығыз орманды жерлерде өсетін ағаштар пирамида пішіндерін сақтайды.
Өскіндері мен жапырақтары
Өскіндері екі формалы, ұзын және қысқа өскіндері бар. Жаңа өскіндер ашық қоңыр, ал ескілері сұр, жолақты және қабыршақты болады. C. libani-де ашық қоңыр түсті, түсіп қалатын қабықшалармен қоршалған, сәл шайырлы, жұмыртқа тәрізді вегетациялық бүршіктер бар, олардың ұзындығы және ені белгілі. Жапырақтары ине тәрізді, спираль бойынша орналасқан, ұзын өскіндердің тамырға жақын бөлігінде жиынтықталған, ал қысқа өскіндерде 15–35 данадан шоғырланған; олардың ұзындығы және ені, көлденең қимасы ромб тәрізді, түсі ашық жасылдан көгілдір жасылға дейін өзгереді және барлық төрт жағында саңылаулы жолақтары болады.
Шұңқырлар
Cedrus libani 40 жасқа келген кезде түйіршіктер шығара бастайды. Оның түйіршіктері күз айында піседі, аталық түйіршіктері қыркүйек айының басында, ал аналық түйіршіктері қыркүйек айының соңында пайда болады. Тұқымдық қабықшалары жұқа, кең, ұзындығы және ені айнымалы, былғары тәрізді болады. Тұқымдары жұмыртқа пішіндес, ұзындығы және ені белгілі, ашық қоңыр түсті, кең және ұзын қанатшаға бекітілген. Түрдің ерекше атауы Ливан тауларына сілтеме жасайды, онда француз ботанігі Ахилл Ришар бұл түрді алғаш рет сипаттаған; бұл ағаш көбінесе Ливан балқарағайы немесе Ливан балқарағайы деп аталады. Екі ерекше түрі сорт ретінде танылады: C. libani var. libani және C. libani var. brevifolia. Ол өсудің баяу жылдамдығымен, қысқа жапырақтарымен және құрғақшылыққа, шыбықтарға төзімділігімен сипатталады. Дегенмен, генетикалық байланыс зерттеулері C. brevifolia-ны жеке түр ретінде мойындамады, оның генетикалық маркерлері C. libani-нің маркерлерінен ешқандай айырмашылықты көрсетпеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
C. libani var. libani Ливан, Сирия және Түркияның Шығыс Жерорта теңізі айналасындағы жоғары тауларда өседі. Ағаш, тасты, солтүстік және батысқа қарайтын беткейлер мен қыраттардағы жақсы дренаждалған карбонатты топырақта өседі және толық күн сәулесінде бай құмды сазды топырақты жақсы көреді. Оның табиғи өсетін жері жылы, құрғақ жаздармен және салқын, ылғалды қыстармен сипатталады, жылдық жауын-шашын мөлшері белгілі; биік жерлерде ағаштар қалың қармен жабылады. Ливанның қарағашы Киелі кітапта бірнеше рет айтылады. Мұса пайғамбар еврей дін қызметкерлеріне Ливан қарағашының қабығын тері ауруларын емдеу үшін пайдалануды бұйырған. Сүлеймен Иерусалимдегі ғибадатхананы салу үшін қарағаш ағаштарын да сатып алған. Еврей пайғамбары Ишая Ливан қарағашын ("Басан емендері", "барлық биік таулар" және "барлық биік мұнаралар" сияқты) әлемнің мақтанышын білдіретін метафора ретінде, биіктіктің мысалы ретінде қолданды және 92-забурдың 12-тарауында былай делінген: "Жақсы адам құрма сияқты гүлдейді, Ливан қарағашындай бойы биік болады".
Ұлттық және өңірлік маңызы
Ливан самырсыны Ливанның ұлттық нышаны болып табылады және Ливанның туы мен елтаңбасында бейнеленген. Ол сондай-ақ Ливанның ұлттық әуе тасымалдаушысы Middle East Airlines компаниясының логотипі. Бұдан өзге, ол 2005 жылғы Ливанның «Кедр революциясы», сондай-ақ 17 қазан революциясы, «Таура» («Революция») деп те аталатын, және Ливандық күштер сияқты көптеген ливандық саяси партиялар мен қозғалыстардың басты символы болып табылады. Сонымен қатар, Ливанды кейде «Кедрлер елі» деп атайды. Арканзас штаты, басқа АҚШ штаттарымен бірге, ерекше ағаштарды тіркеуге арналған «Чемпион ағаштар» бағдарламасына ие. Штат мойындаған Ливан самырсыны Хот-Спрингс ұлттық паркінің ішінде орналасқан және 100 жылдан астам ғұмыр сүрген деп есептеледі.
Өсіру
Ливан кедрі кеңінен парктер мен бақтарда сәндік ағаш ретінде отырғызылады. Ливан кедрінің алғаш рет Ұлыбританияда қашан отырғызылғаны белгісіз, бірақ ол кем дегенде 1664 жылға дейін жетеді, сол кезде ол "Силва, немесе Орман ағаштары және ағаш өсіру туралы әңгіме" кітабында еске алынған. Ұлыбританияда Ливан кедрлері Лондонның Хайгейт зиратында қолданылуымен белгілі. (2017 жылы расталды).
Көбейту
Cedrus libani тұқымдарын өсіру үшін құмыралық топыраққа басымдық беріледі, себебі онда көшеттердің ерте кезеңінде қурауы мүмкін саңырауқұлақ түрлері аз болады. Егу алдында тұқымдарды бөлме температурасында 24 сағатқа суға қою қажет, содан кейін 2-4 аптаға суық қабаттастыруға (~3–5 °C) салу керек. Тұқымдар егілгеннен кейін, оларды бөлме температурасында (~20 °C) және күн сәулесіне жақын жерде ұстау ұсынылады. Топырақ аз ылғалды болуы керек, сирек суару керек. Артық суару көшеттердің тез қурауына себеп болатын тұнбалануға әкелуі мүмкін. Бірінші жылы өсім шамамен 3–5 см болады, ал келесі жылдары қарқыны артады.
Қолданылуы
Седр ағашының құрылымының жіңішкелігі, тартымды сары түсі және хош иісі үшін бағаланады. Ол өте төзімді және жәндіктердің зиянына төтеп береді. C. libani ағашының тығыздығы 560 кг/м3-ке жетеді; ол жиһаз, құрылыс және қолөнер бұйымдарын жасау үшін қолданылады. Түркияда ағаш жинау және орманның біркелкі жаңаруын ынталандыру үшін жарық кесу және толық кесу тәсілдері қолданылады. Седр шайыры (кедрия) және седр эфир майы (кедрум) – кедр ағашының сүрегі мен конустарынан алынатын құнды өнімдер.
Экология және табиғатты қорғау
Ғасырлар бойы кең ауқымды орман жойылу орын алды, нәтижесінде бастапқы орманның тек шағын қалдықтары ғана сақталды. Орманның құрып кетуі Ливан мен Кипрде ерекше күшті болды; Кипрде тек кішкентай ағаштар ғана тірі қалды, ал Плиний Үлкені бұл жерде биік кедрлер өскенін жазған. Тарих бойы Ливан кедрін сақтап қалуға әртүрлі әрекеттер жасалды. Алғашқысын Рим императоры Адриан жасады; ол императорлық орман құрып, оны жазулы шекара тастарымен белгілеуді бұйырды, олардың екеуі Бейруттегі Америка университетінің мұражайында сақтаулы. Жерорта теңізі аймағында кедрді кең көлемде қайта егу жұмыстары жүргізілуде. Түркияда жыл сайын 50 миллионнан астам жас кедр отырғызылады, ал Ливан кедрінің популяциясы да белсенді бағдарлама арқылы кеңейіп жатыр, бұл бағдарлама қайта егуді және табиғи жаңаруды шопандық ешкілерден, аң аулаудан, орман өрттерінен және ағаш құрттарынан қорғауды қамтиды. Селекциялық кезеңде C. libani-ді C. atlantica немесе C. deodara-дан ажырату қиын болғандықтан, Бейруттегі Америка университеті Ливанның кедрлерінен емес, басқа түрлерден екенін анықтау үшін ДНК-ға негізделген идентификациялау әдісін әзірледі, осылайша Ливандағы орманды қалпына келтіру жұмыстарының дұрыстығын қамтамасыз етеді.
Аурулар мен зиянкестер
C. libani топырақ, жапырақ және сабақ патогендеріне осал. Жаңа өсімдіктер көбінесе саңырауқұлақтардың шабуылына ұшырайды. Азық-түлік дақылдарына елеулі зиян келтіретін, некротрофты саңырауқұлақ – Botrytis cinerea кедрдің жапырақтарына шабуыл жасап, оларды сарғылтады және түсіреді. Армиллария меллая (әдетте бал саңырауқұлағы деп аталады) – ағаштардың діңдерінің немесе түптерінің тамырында тығыз топтамалар түзететін базидиомицет, және ылғалды топырақта өсетін кедрлердің тамырларын зақымдайды. Ливан кедрінің жапырақ жегіші (Parasyndemis cedricola) – Ливан және Түркия ормандарында кездесетін Tortricidae тұқымдасына жататын көбелек түрі; оның дернәсілдері жас кедр жапырақтарымен және бүршіктерімен қоректенеді.