Кіріспе

Спорттың уақыт өте дамуын зерттеу

Спорттың тарихы б.з.д. 7000 жылға дейін созылады. Спортқа айналған дене тәрбиесі алғашқыда соғыс және ойын-сауықпен байланысты болды. Спорт тарихын зерттеу әлеуметтік өзгерістер және спорттың өзінің мәні туралы маңызды ойлар береді, себебі спорт адамның негізгі дағдыларын дамытуға көмектеседі (ойынмен салыстырыңыз). Тарихқа терең бойлаған сайын, куәліктердің азаюы спорттың пайда болуы мен мақсатына қатысты теорияларды дәлелдеуді қиындатады. Спорттың бастапқы кезеңдерінде ол әскери жаттығумен тығыз байланысты болды. Мысалы, жарыс адамдардың қызметке жарамдылығын және пайдалылығын анықтау үшін пайдаланылды. Командалық спорттар әскери дағдыларды үйрету және оларды көрсету үшін, сондай-ақ команда ретінде (әскери бөлім) бірлесіп жұмыс істеу үшін қолданылды.

Тарихқа дейінгі спорт

Францияның Ласко үңгірлерінде табылған үңгір суреттерінде 15 300 жыл бұрынғы Жоғарғы Палеолит дәуіріндегі жүгіру және күрестің суреттері бейнеленген. Моңғолияның Баянхонгор облысындағы үңгір суреттері неолит дәуіріне (б.з.д. 7000 шамасында) жатады және күрестің көрермендермен қоршалған суретін көрсетеді. Египеттегі Гилф Кебир маңындағы Вади Сурадағы жүзушілер үңгірінен табылған неолиттік тас өнерінде шамамен б.з.д. 10 000 жыл бұрынғы жүзу және садақпен атудың іс-қимылдары бейнеленген. Жапониядағы тарихқа дейінгі үңгір суреттерінде сумо күресіне ұқсас спорт түрі көрсетілген.

Ежелгі Шумер

Сумер өркениетіне жатқызылатын тас тақташаларда күрескерлердің әртүрлі бейнелері табылды. Біреуі күрескерлердің үш жұбын бейнелейді, ол шамамен б.з.д. 3000 жылға дараланған. Ирактағы Хафажиде табылған қоладан құйылған мүсін (мүмкін, вазаның тұғыры) күрес барысындағы екі адамды көрсетеді және шамамен б.з.д. 2600 жылға дараланған. Спорттың ең ерте бейнелерінің бірі саналатын бұл мүсін Ирактың Ұлттық мұражайында сақталады. Археология ежелгі Сумерде бокс спортына қатысты алғашқы деректерді де тапты. Гилгамеш жырлары спорттың ең алғашқы тарихи жазбаларының бірі болып табылады, онда Гилгамеш Энкидумен белбеу күресінің бір түріне қатысады. Бұл оқиғаны жазған клинопись тақташалар шамамен б.з.д. 2000 жылы жасалған; алайда, тарихи Гилгамеш шамамен б.з.д. 2800-2600 жылдары өмір сүрген деп есептеледі. Сумер патшасы Шүлгі (б.з.д. 21-ғасыр) Шүлгінің өзіндік мақтаулары А, В және С-де спорттағы шеберлігімен мақтанады. Онда күрес, ауыр атлетика, ұзындыққа секіру, жүзу, қайық жүзу, садақ ату, балық аулау және жеңіл атлетика, сондай-ақ түрлі доп ойындары сияқты көптеген спорт түрлерінің Ежелгі Египетте жақсы дамығаны және реттелгені көрсетілген. Египеттіктердің тағы бір спорты – найза тастау және биіктікке секіру. Күресшілердің ертерек суреті шамамен б.з.д. 2400 жылға жататын Саққарадағы Хнумхотеп пен Нианххнумның қабірінен табылды.

Ежелгі Грекия

Миной өнері қола дәуірі Криттегі діни спорттық шараларды бейнелейді, сондықтан б.з.д. 1500 жылы жасалған фрескада діни бұқа секіру және мүмкін бұқа күресі түріндегі гимнастика бейнеленген. Грек спорттық фестивальдерінің бастауы Микен дәуіріндегі, б.з.д. 1600-1100 жылдар аралығында өткен жерлеу ойындарына саяды. "Илиада" қаза тапқан жауынгерлердің құрметіне өткізілген жерлеу ойындарының толыққанды сипаттамаларын қамтиды, мысалы, Ахилл Патрокл үшін өткізген ойындар. Спортпен айналысу – қол жұмысының қажеті жоқ ақсүйектер мен байлардың кәсібі деп сипатталады. "Одиссеяда" Итака патшасы Одиссей, Файактар патшасы Алкинойға найза тастаудағы шеберлігін көрсету арқылы патшалық мәртебесін дәлелдейді. Спорт алғаш рет Грекияда ресми түрде ұйымдастырылды, алғашқы Олимпиада ойындары б.з.д. 776 жылы Олимпиадада тіркелді және б.з. 393 жылына дейін өткізілді. Бұл ойындар төрт жылда бір рет, яғни Олимпиада кезеңінде өткізілді, ол тарихи хронологияда уақыт бірлігіне айналды. Бастапқыда бір жүгіру жарысынан басталып, Олимпиада ойындары біртіндеп жалаңаш немесе қарулы жүгіру, бокс, күрес, панкратион, көлік жарысы, қашықтыққа секіру, найза тастау және диск тастау сияқты бірнеше жарыс түрлерін қамтыды. Ойындар кезінде Олимпиадалық бейбітшілік орнатылып, спортшылар өздерінің полистерінен ойындарға қауіпсіздікпен келуге мүмкіндік алды. Жеңімпаздар лавр жапырақтарынан тоқылған гүл шоқтарымен марапатталды. Ежелгі Грекиядағы басқа да маңызды спорттық жарыстар – Истмия ойындары, Немея ойындары және Пифия ойындары. Олар Олимпиада ойындарымен бірге ең беделді жарыстар болып саналды және Панэллиндік ойындарды құрады. Кейбір ойындар, мысалы, Афинадағы Панафинея, тұрақты спорттық шаралардан өзге музыкалық, оқу және басқа да спорттық емес жарыстарды да қамтыды. Б.з.д. VI ғасырда Олимпиадада өткен Герая ойындары әйелдер арасындағы алғашқы спорттық жарыс болды.

Ежелгі спорт түрлері

Кем дегенде екі жарым мың жыл бұрын пайда болған спорт түрлеріне ежелгі Ирландиядағы герлинг, Шотландиядағы шинти, Римдегі арпастум (регбиге ұқсас), Қытайдағы кужу (футболға ұқсас) және Парсыдағы поло жатады. Мезоамерикалық доп ойыны үш мың жылдан астам бұрын пайда болған. Майяның Пиц ойыны ең алғашқы доп спорты деп саналады, себебі ол б.з.д. 2500 жыл шамасында алғаш рет ойналған. Қытайлықтардың б.з.д. 2000 жылдан бастап спортпен айналысқанын көрсететін артефакттар мен құрылыстар бар. Гимнастика Қытайдың ежелгі тарихында танымал спорт түрі болған сияқты. Ежелгі парсы спорттарының ішінде дәстүрлі ирандық жартылай әскери өнер – Зурханех бар. Поло мен тікұю да Персияда пайда болған спорт түрлерінің қатарында. АҚШ-тың Теннесси штатындағы Евадан табылған жылтыр сүйектен жасалған құрал шамамен б.з.д. 5000 жылға дейін сақталған және ол "сақина мен тікұю" ойынында қолданылған спорттық құрал болуы мүмкін деп есептеледі. Кабаддидің кейбір элементтері Махабхаратада айтылған болуы мүмкін, ал атья-патья шамамен 300 жылдары Нарринайда сипатталған.

Орта ғасырлар

Кем дегенде 900 жыл бойы Англияда (Шроветайд футбол) және Ирландияда (кейд) толық ауылдар бір-бірімен қатал, кейде тіпті зорлық-зомбылыққа толы доп ойындарына жарысқан. Қарсылығында, Италияның Флоренция қаласындағы Кальчо Фьорентино ойыны бастапқыда фехтовани және атпен жекпе-жек сияқты жауынгерлік спорт түрлері үшін арналған. Әсіресе, ат жарысы Ұлыбританияның жоғарғы сыныбының сүйікті ойыны болды, королева Анна Аскот жарыс жолын құрды. Ұзақ жазғы күндер шаруаларға спортпен айналысуға мүмкіндік беретін бос уақытты сыйлады. Суға жүзу, күрес және жарысқа қатысу барлық жастағы және екі жыныстағы адамдардың арасында кең таралған, ал әр түрлі ұйымдастырылған доп ойындары кез келген орта ғасырлық қоғам мен мәдениетте кездеседі. Осы кезде спорттық ойындарға (әсіресе доп ойындарына) қатысу билеуші таптың шаруаларға деген бақылауын әлсіретті; мұндай үрдіс тарих бойы жиі кездеседі. Он төртінші ғасырға қарай ағылшыл патшалары футбол, гандбол және фёрлинг сияқты ойындарға отыздан кем емес тыйым салды. Орта ғасырларда жылқының маңыздылығы да анық көрінді; билеуші таптың спорттары мен ойын-сауықтарында жылқы маңызды рөл атқарды.

Қазіргі заманғы спорт түрлерін дамыту

Кейбір тарихшылар, әсіресе Бернард Льюис, қазіргі кездегі командалық спорттың негізінен Батыс мәдениетінің туындысы екенін айтады. Ұлыбританияның премьер-министрі Джон Мейджор 1995 жылы былай деді: "Біз әлемдегі көптеген маңызды спорт түрлерін ойлап таптық. 19 ғасырдағы Ұлыбритания – бұрынғы ғасырда біз бастаған ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік революциялармен тең дәрежеде маңызды демалыс революциясының ошағы болды". Дәстүрлі командалық спорт түрлері негізінен Ұлыбританияда пайда болған және кейіннен кең Британ империясына таратылған деп есептеледі. Еуропалық отаршылдық белгілі бір ойындардың, әсіресе крикеттің (бейсболмен тікелей байланысы жоқ), футболдың түрлі нұсқаларын, боулингтің әртүрлі формаларын, кезбе ойындарды (мысалы, снукер, карам бильярд және пул), хоккей және оның туындыларын, ат спортын, теннис пен көптеген қысқы спорт түрлерін әлемге таратуға көмектесті. Бастапқыда еуропалық, әсіресе британдық үстемдікке ие болған қазіргі Олимпиада ойындары, әлемдегі ұқсас ойындардың ережелері біріктірілген кезде, осы еуропалық, әсіресе британдық бағытта стандарттауды қамтамасыз етті. Ойындардың бастапқы тарихына қарамастан, өнеркәсіптік революция мен жаппай өндіріс көбірек бос уақытты сыйлады, бұл адамдарға көрермен ретінде спортпен айналысуға немесе оны тамашалауға (сондай-ақ тікелей ставкалар жасауға) мүмкіндік берді, сонымен қатар көптеген спорт түрлерінің элиталық сипаты төмендеді және оларға қол жеткізу оңайырақ болды. Бұқаралық ақпарат құралдары мен жаһандық байланыс құралдарының дамуымен спортта кәсібилік кеңінен таралды, бұл спорттың жалпы танымалдылығын арттырды. Жеңіске жеткендерге құрмет көрсету деңгейі жоғарылаған сайын, алдауға ұмтылыс та күшейді. Бүгінгі таңдағы ең көп таралған алдау әдістерінің бірі – өнімділікті арттыратын стероидтар сияқты препараттарды қолдану. Бұл препараттарды қолдану әрқашан жағымсыз қабылданған, бірақ соңғы кезде кәсіби спортшыларды бақылау және спорттағы әділ ойынды қамтамасыз ету үшін арнайы агенттіктер құрылды.

Англия

Джон Лич әсіресе крикет туралы жазғанда, пуритандық биліктің рөлін, ағылшын азаматтық соғысын және Англиядағы монархияның қайта орнатылуын түсіндірді. Ол Реставрациядан кейінгі саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың шектен тыс құмар ойындарға ынталандырғанын, сондықтан 1664 жылы құмар ойындар туралы заң қабылдануы қажет болғанын атап көрсетеді. Крикет, ат жарысы және бокс (яғни, жүлделі жекпе-жек) құмар ойындардың қаржысымен ұсталғаны сөзсіз. Лич түсіндіреді, крикетке демеушілік жасағандардың барлығы құмар ойыншылар болғандықтан, олар 18-ғасыр бойы өз мүдделерін қорғау үшін күшті командалар құрған. Ол күшті команданы бірнеше приходтан құралған команда деп анықтайды және мұндай командалар алғаш рет 1660 жылы немесе одан кейін құрылғанына сенімді. Ағылшын азаматтық соғысы мен Ұлттық Достастыққа дейін барлық қолжетімді деректер крикеттің тек ауылдық деңгейге жеткенін көрсетеді, онда командалар әрбір приходты ғана ұсыныс ететін. Реставрациядан кейінгі «күшті командалар» крикеттің (және, шын мәнінде, кәсіби командалық спорттың – крикет ең көне кәсіби командалық спорт түрі) приход деңгейінен округ деңгейіне қарай дамуын білдіреді. Осыдан бірінші класты крикет пайда болды. 1660 жыл кәсіби командалық спорттың басталуын да көрсетеді. Спорт бүкіл әлемдегі британдық әскери қызметшілері үшін маңызды әскери өмірдің бір бөлігіне айналды.

Британ империясы және колониялық спорт

Британдық спорттың ықпалы және олардың қалыптасқан ережелері 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, әсіресе футбол қауымдастығы, әлемге тарала бастады. Әлемнің басқа бөліктеріндегі көптеген ірі командалар әлі де өздерінің тамырларын атауларында сақтайды, мысалы, Италиядағы «А.С. Милан», Бразилиядағы «Гремио Футболу Порту-Алегренсе» және Испаниядағы «Атлетик Бильбао». Крикет сол кездегі Британ империясының көптеген елдерінде танымал болды, мысалы, Австралия, Оңтүстік Африка, Үндістан және Пәкістан, және бүгінгі күнгі Ұлттар Достастығында да маңыздылығын жойған жоқ. Барон Пьер де Кубертеннің Олимпиада ойындарын жаңғыртуына ағылшын жеке мектептерінің әуесқойлық рухы да зор ықпал етті. Британдықтар әуесқойлық, кәсібиліктің, турнир жүйесінің және әділ ойын қағидаларының анықталуында маңызды рөл атқарды. Кейбір спорт түрлері Англияда дамып, басқа елдерге тарады, бірақ Англияда танымалдылығын жоғалтып, басқа елдерде ойнала беруде. Мысалы, банди Финляндияда, Қазақстанда, Норвегияда, Ресейде және Швецияда кең таралған. Еуропалық мораль және империялық көзқарастар спорт құрылымына сіңірілген. «Әлеуметтік тәртіп» және «иілгендік» идеялары еуропалық империялық этикеттің маңызды бөлігі болды, ол ақырында спорт этикетіне көшті. Сонымен қатар, «сабырлы және жүйелі жаттығу» идеялары сарбаздарды күшейту және спортшылардың өнерін жетілдіру үшін қолданылды. Таралу процесі осы екі ұғымды байланыстыруға көмектесті және қазіргі спорттың құндылықтарын қалыптастыруға ықпал етті. Бейсбол, футбол және крикет сияқты спорт түрлерінің барлығы еуропалық ықпалдан пайда болды және еуропалық империяларға негізделген ортақ құндылықтарды бөліседі. Бейсбол (ағылшын раундерсімен және француз тіліндегі ла-сулемен тығыз байланысты, ал крикетпен байланысы шамалы) АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында қалыптасты, алғашқы ережелер 1840 жылдары қалыптасты, ал американдық футбол Оңтүстік-Шығыста танымал болды, бейсбол Оңтүстікке, ал американдық футбол Азамат соғысынан кейін Солтүстікке тарады. Англияда бейсболға қатысты құжаттар бар. Бейсбол туралы ең ерте мәліметті қамтитын 18-шы ғасырлық күнделіктің бір бөлігі Лондондағы жаңа көрмеде көрсетілген, ол Американың ұлттық спортының ағылшын тамырларын және крикетпен байланысын көрсетеді. Бейсбол 19-шы ғасырдың ортасында АҚШ-та ойлап табылған деп есептелгенімен, соңғы зерттеулер осы спорттың крикетпен бірге ондаған жылдар бұрын Атлант мұхитын ағылшын қоныс салушылармен бірге Америка колонияларына келгенін көрсетеді. 2008 жылы Англияның оңтүстігіндегі Суррейдегі ауылдың сарайынан Уильям Брейге тиесілі 18-шы ғасырлық қолмен жазылған күнделік табылды. "Бүгін таңертең Сток шіркеуіне бардым", - деп жазды Брей 1755 жылғы Пасха дүйсенбісінде. "Түстен кейін, мисс Jeale's-қа барып, онымен, үш Мисс Whiteheads, мисс Billinghurst, мисс Molly Flutter, мырза Chandler, мырза Ford және H. Parsons-пен бейсбол ойнадым. Шәй ішіп, сағат сегізге дейін болдым". 1870 жылдары ойын кәсіпқойлар мен әуесқойларға бөлінді; кәсіпқойлар ойынға үстемдік етті, бұл ойыншыдан клубқа назар аударуға әкелді. Бейсболдың өркендеуі Филадельфияда танымал болған крикет сияқты басқа спорт түрлерін ығыстыруға көмектесті. Американдық футбол (және жалпы алғанда, гридрон футбол) да ағылшын ойынының нұсқаларынан бастау алады, ал алғашқы университеттер аралық футбол ережелері тікелей Лондондағы Футбол қауымдастығының ережелеріне негізделген. Алайда, Гарвард регби футбол ережелеріне негізделген ойын ойнауды жөн көрді. Уолтер Кэмп 1880 жылдары бұл нұсқаны көптеген өзгерістермен толықтырды, бұл өзгерістер Канада футболының ережелеріне де зор әсер етті. Әлем бойынша британдық ықпалға көптеген футбол түрлері, газонды шарлар, газонды теннис және басқа да спорт түрлері кіреді. Бұл үшін басты себеп - 1830 жылы әлемдегі алғашқы газон шабу машинасының патенталға алынуы. Бұл заманауи овалдарды, ойын алаңдарын, алаңдарды, шөптік алаңдарды және т.б. дайындауға мүмкіндік берді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарындағы көптеген спорт түрлері еуропалық дәстүрлерден пайда болған. Дегенмен, баскетбол, волейбол, скейтборд және сноуборд Солтүстік Американың туындылары болып табылады, олардың кейбіреулері басқа елдерде де танымал болды. Алайда, лакросс және серфинг, әсіресе, еуропалықтармен қарым-қатынас орнатудан бұрынғы американдық және гавайилік халықтың іс-әрекеттерінен туындаған.

Әлем бойынша

ХХІ ғасырда өмірдің күнделікті ағымынан шығудың жеке жолы ретінде экстремалды спорт түрлеріне қызығушылық артып келеді. Мысалы, тау өзенінде рафтинг, параглайдинг, каньонинг, базадан секіру және бағдарлау.

Әйелдер спортының тарихы

Көптеген қоғамдар бұрын спортта әйелдердің бәсекелесуіне теріс қараған. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында ұйымдастырылған спорттың ағылшын мемлекеттік мектептеріндегі дәстүр әйелдердің спортқа қатысуына кедергі келтіретін әкешілдікке (патернализмге) алып келді. Мысалы, 1896 жылғы Олимпиада ойындарында әйелдер ресми түрде қатыспады. 20-шы ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкадағы әйелдер спорт қозғалысының өсуіне байланысты спортқа әйелдердің қатысуы айтарлықтай артты. Бұл әйелдер Олимпиадасын (1921, 1922 және 1923 жылдары үш рет өткізілді) және Әйелдер Әлем ойындарын (1922, 1926, 1930 және 1934 жылдары төрт рет өткізілді) бастауға себеп болды. 1924 жылы Лондонда әйелдер Олимпиадасы өткізілді. Спортпен айналысатын қыздар мен әйелдердің санының артуына 19-шы және 20-шы ғасырлардағы әйелдер құқықтары және феминистік қозғалыстар ықпал етті. АҚШ-та 1972 жылғы IX қағидасы әйел студенттердің спортқа қатысуын едәуір арттырды. Бұл қағида федералдық қаржылық көмек алатын білім беру ортасының барлық саласында жыныстық дискриминацияға тыйым салды, нәтижесінде әйел спортшыларды дамытуға қаржыландыру мен қолдау артты. Спортты қаржыландырушы ұйымдардың талаптары спорттағы гендерлік теңдікті жақсартуға да септігін тигізді. Мысалы, Англиядағы Мэрилебон крикет клубы (MCC) және Леандер клубы (ескек спорты үшін) 1787 және 1818 жылдары құрылғаннан бері тек ерлерден тұратын клубтар болды, бірақ 20-шы ғасырдың соңында екеуі де әйел мүшелерді қабылдады, бұл шара Біріккен Корольдіктің Лотереялық спорт қорының талаптарына байланысты болды. 21-шы ғасырда спортқа әйелдердің қатысуы рекордтық деңгейге жетті. 2008 жылғы Пекиндегі жазғы Олимпиадада әйелдер 27 спорт түрінен 137 жарыста, ал ерлер 28 спорт түрінен 175 жарыста өнер көрсетті. Бірнеше ұлттық әйелдер кәсіби спорт лигалары құрылды және жарысқа қатысады, ал FIFA әйелдер әлем чемпионаты, Әйелдер регби әлем чемпионаты және Әйелдер хоккей әлем чемпионаты сияқты әйелдердің халықаралық спорттық іс-шаралары дами берді.