Кіріспе

Ұлтшылдық пен спорт көбінесе өзара байланысты, себебі спорт елдер арасындағы символдық бәсекелестік үшін арна салады; спорттық жарыстар көбінесе ұлттық шиеленістерді көрсетеді, және шындығында, олар жиі дипломатия құралы болып келген. Саяси мақсаттардың спортқа араласуын кейбіреулер спорттың өзі үшін, қатысушыларының ләззаты үшін жалғастырылатын негізгі философиясына қарсы деп есептейді, бірақ мұндай араласу спорт тарихының барлық кезеңінде болған.

Спорттық дипломатия

Көптеген спорт түрлері ұлттық командалар арасында өтеді, бұл спорттық іс-шараларды ұлтшылдық мақсаттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді, тіпті мұндай ниет болмаса да. Спорт арқылы ұлттық ынтымақтың білдірілуі – банальді ұлтшылдықтың негізгі формаларының бірі. Көптеген спорттық жарыстар ұлттық мақтанышқа байланысты; мысалы, Англия мен Австралия арасындағы "The Ashes" жарысы екі ел үшін де ұлттық мақтаныш мәселесі болып табылады. Крикетте де, Үндістан мен Пәкістан арасындағы матч екі елді де дерлік тоқтата тұрғандай етеді, бұл матчтар ұлттық мақтаныш туралы еске түсіреді. Олимпиада ойындары ұлттық бәсекелестік үшін ең маңызды арена болып табылады, ал оның тарихы 19 ғасырдың соңында басталғаннан бері саяси қақтығыстардың тарихын көрсетеді. 1936 жылы Берлинде өткен жазғы Олимпиада ойындары, кейіннен жақсы түсінілгендей, идеологияны күшейту және оны насихат арқылы тарату үшін пайдаланылған жағдайды көрсетті. 1980 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына АҚШ және оның саяси одақтастарының, ал 1984 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына КСРО және оның саяси одақтастарының бойкот жариялауы – суық соғыстың бір бөлігі болды. Оңтүстік Африкада апартеид ресми саясат болған кезде, көптеген спортшылар сол елдегі жарыстарға қатыспауды ар-ождан талабы деп санды. Кейбіреулер бұл апартеид саясатын жоюға тиімді үлес болды деп есептейді, ал енді біреулер оның ең жаман әсерін ұзартып, күшейтті деп санайды. Көптеген африкалық елдер 1976 жылы Монреальде өткен жазғы Олимпиада ойындарына бойкот жариялады, себебі Жаңа Зеландияның премьер-министрі Роб Малдун "All Blacks" командасына Оңтүстік Африкаға тур жасауға рұқсат берген еді. Бұл мәселе 1981 жылы "Springbok Tour" кезінде қайтадан көтерілді. Джордж Оруэллдің "Спорттық рух" атты эссесінде ұлтшылдықтың спортқа тигізетін әсері зерттеледі, онда Оруэлл түрлі спорттық жарыстардың бәсекелестік тудыратын зорлық-зомбылыққа себеп болатынын айтады.

Ұлттық спорт түрлері

Ирландия тарихында гэльдік спорттың ұлттық мәні анық байқалды: мысалы, өткен ғасырдың көп бөлігінде адам Англиядан шыққан футбол, крикет, регби немесе басқа да ойындар ойнаса, оған гэльдік футбол, херлинг немесе басқа спорт түрлерін ойнауға тыйым салынуы мүмкін еді. Ұлтшыл итальяндық фашистер де футбол мен регбиге өздері жасаған балама ретінде Волатаны құрды. Ол британдықтар ойнаған, халықтық сипаттағы, ал тамырлары бұрынғы итальяндық Harpastum және Calcio Fiorentino ойындарына жететін танымал ойындардың орнын басуға арналған. Дегенмен, гэльдік спортқа қарағанда, Волата аз ғана уақыт өмір сүрді және қазір ойналмайды.

Клубтар бәсекелес қауымдастықтардың символы ретінде

Шотландияда, Глазгодағы «Ескі фирма» дербисінде, тарихи тұрғыдан қаланың католик қауымдастығымен байланысты «Селтик» және осыған ұқсас, қаланың протестант қауымдастығымен байланысты «Рейнджерс» клубтары да этносаяси бағыттар бойынша тарихи тенденцияларды көрсеткен. Испания футбол командасы «Атлетик Бильбаоның» тек баск ойыншыларын ғана таңдауы баск ұлтшылдығымен тығыз байланысты. Бұл «Атлетик Бильбао» мен басқа баск командалары арасындағы дау-дамайларға себеп болады, себебі «Бильбао» құрамасы өзінің экономикалық күшін пайдаланып, «CA Osasuna» және «Real Sociedad» сияқты жастар мектебі дамыған басқа маңызды баск командаларында ойнайтын ойыншыларды сатып ала алады. Сол сияқты, «Барселона» 1990-шы жылдардың соңынан бастап жастар құрамасынан Ксави және Карлес Пуйоль сияқты бірқатар каталондық ойыншыларды дамытты. Шындығында, клуб Каталонияның де-факто өкілі ретінде қарастырылады, Автономдық қауымдастықтың ықпалын басқаша жете алмайтын аймақтарға дейін кеңейтеді. Дегенмен, олардың жергілікті қарсыластары «RCD Espanyol» көбінесе «Барселонадан» гөрі көбірек каталондық ойыншыларды алаңға шығарады, ал Ла Лига тарихындағы ең үздік каталондық гол соққан Рауль Тамудо олардың жастар мектебінен шыққан. Югославияда «NK Динамо Загреб» және «Red Star Belgrade» клубтары тиісінше хорват және серб ұлтшылдығының символы ретінде қарастырылды. 1990 жылдың 13 мамырында, елдің ыдырауынан кейін ұлтшылдықтың күшеюіне байланысты, Загребтегі лига ойыны кезінде клубтардың ультралары арасында атышулы төбелес орын алды. Канадада әлемдегі ең көне және ең табысты кәсіби хоккей командасы «Montreal Canadiens» Монреальдегі франкофондық квебектер үшін әрқашан символы болды. Командалар ағылшын тілді Квебектің «Montreal Wanderers» және «Montreal Maroons» клубтарымен, сондай-ақ ағылшын Канадасының «Toronto Maple Leafs» командасымен кезекпен бәсекелестікке түсті. Сонымен қатар, 1975 жылдан 1995 жылға дейін Квебек қаласынан «Quebec Nordiques» клубымен бәсекелестік болды, ол саяси мәнге ие болды, «Canadiens» жанкүйерлері либералды және федералист болса, «Nordiques» жанкүйерлері пекист және тәуелсіздік жақтастары болуы мүмкін. Индонезияда, Индонезия футболының ең табысты клубтарының бірі «Persipura Jayapura» папуалықтардың жеке басын білдіреді және ол Папуаның тәуелсіздігі үшін күрес пен науқанның символының бірі деп айтуға болады. Бірнеше матчта Индонезия үкіметі сепаратистік деп санайтын Батыс Папуа Республикасының туы бірнеше рет көтерілді. Либериядан келген Эдвард Вильсон Батыс Папуа туын көтеріп жүргенін ойлап, Индонезия полициясымен төбелес жасады. Бұл оқиға 2016 жылғы 18 желтоқсанда Жаяпурадағы «Mandala Stadium» стадионында өткен Индонезия футбол чемпионатының А лигасының шешуші матчында болды. «Persipura» «PSM Makassar» командасын 4:2 есебімен жеңіп, чемпион атанды және матчтан кейін жеңісін тойлады. Эдвард Либерияның ұлттық туын да көтерді, бірақ жаңбыр жауып тұрғандықтан полиция оның көтеріп тұрған туын қате түсініп, оны тартып алуға тырысты. Оқиғадан кейін полиция орын алған түсініспеушілікті анықтады. Бұл оқиға стадиондағы жанкүйерлер мен полиция арасында да төбелес тудырды. Кейбір ачехтіктер үшін «Persiraja Banda Aceh» олардың ачехтік жеке басын және Ачхе қозғалысын білдіреді деп саналады. Басқа жағдайларда «Persib Bandung» сунда және Батыс Яваның, әсіресе Прианган аймағының бірегейлігін білдіреді деп саналады, ал кейбір адамдар оны сунда мәдениетінің бір бөлігі деп есептейді. Сынаушылар пікірінше, «Persib» Индонезияның Джакартаға бағытталған центризміне қарсы тұру символына ұқсас (бұл оның «Persija Jakarta» клубымен бәсекелесуімен де байланысты). «Persib» сонымен қатар «Бандунг халқының ұлттық құрамасы» деп есептеледі, шындығында «Persib» матчтарына стадионға келетін жанкүйерлердің саны «Индонезия ұлттық құрамасы» Бандунгте ойнағанда одан көп болады. «Индонезия ұлттық құрамасының» Бандунгтегі аз көрермендер саны, бәсекелес жанкүйерлер «The Jakmania» тарапынан «Bobotoh» (Persib жанкүйерлерінің аты) қарсы жасалған іс-әрекеттер мен зорлық-зомбылықтың салдары болды, олардың бірі 2018 жылдың 28 қазанында «Gelora Bung Karno» стадионында «The Jakmania» мүшелерінің 30-50-і тарапынан «Индонезия ұлттық құрамасының» капосына жасалған шабуыл болды. 2022 жылы видеода Бандунгтегі «Sidolig Stadium» стадионында «Индонезия ұлттық құрамасын» қолдау білдіретін баннердің алынып тасталғаны көрсетілді. Видеода баннерді алып тастаған адам видео көрушілерге судан және ағылшын тілдерінде «Eweuh timnas, this is Persib!» («Ұлттық команда жоқ, бұл - Persib!») деді. Бұл оқиға стадионда «Индонезия ұлттық құрамасының» жаттығу кезінде болды.