Пруссиялық сардар Йорк фон Вартенбургтың өмірі мен әскери жолы

Кіріспе

Пруссиялық сарбаз

Иоганн Давид Людвиг Граф Йорк фон Вартенбург (туған фон Йорк; 26 қыркүйек 1759 – 4 қазан 1830) – Алтыншы коалиция соғысы кезінде Пруссия Корольдігінің Франциямен одақтастығын тоқтатып, Ресеймен одақтастыққа көшкен Пруссия генерал-фельдмаршалы. Людвиг ван Бетховеннің "Йорк маршы" атты шығармасы оның құрметіне арналған. Фельдмаршалдың тегі Йорк, ал Вартенбург – тегіне қосылған, ерекше көзге түскендігінің белгісі ретіндегі шайқас атағы (мысалы, Ұлыбританияның Аламейндегі Монтгомериі).

Өмірбаян

Йорктің әкесі, Дэвид Джонатан фон Йорк, Пруссияның Померания провинциясындағы Роу қаласында (қазіргі Польшаның Роу қаласы) лютеран пасторы Ян Ярканың отбасында дүниеге келген. Оның отбасы Гросс Густковтағы шағын поместьеден шыққан (содан бері фон Гостковский деген тегі пайда болған) және олардың тегі Помераниялық кашубтарға дейін жетеді. Дэвид Джонатан фон Йорк Ұлы Фридрих патшаның кезінде Пруссия армиясында капитан (хауптманн) қызметін атқарды; Йорктің анасы Мария София Пфлюг – Потсдам шеберінің қызы болған. Олардың ұлы Людвиг 1759 жылы Потсдамда туған, ал олар 1763 жылы үйленген. Людвигтің әкесі өзінің тегін Яркадан Йоркке өзгертіп, оны ағылшын тіліндегі (Йорк) нұсқасына жақындатып, фон Гостковский тегін жойды.

Мансап

Йорк 1772 жылы Пруссия армиясына қабылданып, 1777 жылы лейтенант шеніне жетті. Бірақ жеті жыл қызметтен кейін, ол бавариялық мұрагерлік соғысы кезінде тонау жасағаны үшін жоғары лауазымдағы офицерін сынап, қызметтен шығарылды. 1779 жылы гвардиялық парад кезінде Йорк оған деген жек көрушілігін білдірді. Ол Кенигсбергтегі Фридрихсбург бекінісінде бір жыл тұтқын болды, содан кейін Ұлы Фридрих патша оны қайтадан жұмысқа алудан бас тартты. 1781 жылы Йорк Пруссияны тастап, голландиялық қызметтегі швейцариялық жалдамалы әскерге қосылды. Ол 1783-84 жылдары Шығыс Үндістандағы операцияларға «Регимент де Мерон» полкінің капитаны ретінде қатысты. Сондай-ақ ол француз армиясымен бірге Кейптаундағы ағылшындарға қарсы шайқасқа қатысты. 1786 жылы Потсдамға оралған ол Ұлы Фридрихтің қайтысынан кейін Фридрих Вильгельм II-нің әскеріне қайта қабылданды, 1792 жылдан бастап майор шеніне ие болды. 1794/95 жылдары ол Польшадағы Костюшко көтерілісі кезінде операцияларға қатысып, әсіресе Шчекоциниде ерекше көзге түсті. 1799 жылдан бастап Йорк жеңіл жаяу әскер полкінің (Jäger) командирі ретінде танымал бола бастады, ол шабуылшылардың дайындығына ең біріншілерден болып баса назар аударды. 1805 жылы ол полковник шенімен Төртінші коалиция соғысы кезінде герцог Карл Август Веймардың алғы шеп күштері ретінде жаяу әскер бригадасына қолбасшылық етуге тағайындалды. Женадағы апатты науқанда ол айрықша Алтензаунда артқы күзеттің көрнекті және табысты қолбасшысы болды. Эльба өзенін және Харц тауларын кесіп өткеннен кейін, ол Любекте Блюхер корпусының соңғы тұсында ауыр жарақаттанған күйде тұтқынға алынды. 1807 жылғы Тильзит келісімінен кейін прус армиясын қайта ұйымдастыруда Йорк жетекші тұлғалардың бірі болды. Бастапқыда Батыс Пруссия бригадасына қолбасшылық еткен генерал-майор, кейін жеңіл жаяу әскердің бас инспекторы, ақыры ол Наполеонның Ресейге шабуыл жасауына қолдау көрсету үшін Пруссияға жіберуге мәжбүр болған көмекші корпустың басшысы генерал Грауерттің орынбасары болып тағайындалды. Екі генерал келіспеді, Грауерт француздық одақтың ашық жақтасы, ал Йорк – пруссиялық патриот, бірақ Грауерт көп ұзамай зейнеткерлікке шықты, ал Йорк команданы өз мойнына алды. Ригаға қарсы жолға шыққан ресейлік генерал Штингеллдің қарсылығына тап болған Йорк жаудың Ригаға шегінуіне әкеп соққан бірқатар шайқастарда үлкен шеберлік танытты. Ол жаудың генералдарынан көптеген ұсыныстар алды. Ол оларды бұған дейін қабылдамаса да, француз армиясының құлайтыны көп ұзамай анық болды. Маршал Макдональд, оның тікелей француздық бастығы, Дибич корпусының алдында шегініп кетті, ал Йорк өзін оқшауланған күйде тапты. Сол себепті ол өзінің әскери міндетін орындады, бірақ прус патриоты ретінде оның жағдайы қиын болды. Ол Пруссияны азат ету үшін соғысқа қолайлы сәт болғанын анықтауға тура келді, және оның кіші штаб офицерлерінің құлшынысы қандай болса да, Йорк өзінің қауіпсіздігі туралы ешқандай күмәнде болған жоқ. 20 желтоқсанда генерал шешім қабылдады. Дибич пен Йорк патшасының келісімінсіз қол қойған Таурогген келісімінде Пруссия корпусы «бейтарап» деп жарияланды. Бұл хабар үлкен қуанышпен қабылданды, бірақ Пруссия соты әлі де бетпердесін тастауға батылы бармады, сондықтан әскери сотқа дейін Йорктің командалық міндетін тоқтату туралы бұйрық жіберілді. Дибич жүк тасушыны өзінің желілерінен өткізуден бас тартты, ал генерал Калис келісімінің Пруссияны одақтастар жағына қосуымен ақыры босатылды. Йорктің әрекеті Пруссия тарихындағы бұрылыс нүктесі болды. Оның ардагерлері Шығыс Пруссияның күштерінің ядросын құрады, ал Йорк өзі бұл күштердің қолбасшысы ретінде Наполеонға соғыс жариялау арқылы соңғы қадам жасады. 1813 жылы 17 наурызда Йорк Берлинге патриоттық қуаныштың ең үлкен өршуі кезінде кірді. Сол күні король Францияға соғыс жариялады. 1813-14 жылдары Йорк өзінің ардагерлерін айқын табысқа жеткізді. Ол Блюхердің Баутценнен кейін шегінуін қамтып, Кацбахтағы шайқастарға шешуші рөл атқарды. Лейпцигке қарсы шабуылда оның корпусы Вартенбургте (3 қазанда) жеңіске жетті және 18 қазандағы Ұлттар шайқасындағы еңселі жеңіске қатысты. Франциядағы науқанда Йорк Остен Сакеннің корпусының Монмирайдағы қираған қалдықтарын тартып алды және Лаондағы күнді шешті. Парижге шабуыл жасау – Йорктің соңғы шайқасы. 1815 жылғы науқанда ескі офицерлердің ешқайсысы Блюхердің армиясында жұмыс істемеді, сондықтан тамыз фон Гнайзенау ескі ханзада қайтыс болған жағдайда командалық міндетін атқаруға еркін болды. Ол Пруссиядағы резервтік корпуска тағайындалды, және өзінің қызметінің енді қажет емес екенін сезіне отырып, армиядан зейнеткерлікке шықты. Оның бастығы оның отставкасын көп уақытқа дейін қабылдамады, және 1821 жылы оны генерал-фельдмаршал етті. Ол 1814 жылы граф Йорк фон Вартенбург атағын алған. Оның қалған өмірі Силезиядағы Кляйн-Эльс (қазіргі Польшадағы Олешница-Мала) имениесінде өтті, бұл корольдің сыйы. 1855 жылы Берлинде Йорк құрметіне Христиан Даниэль Раух жасаған ескерткіш орнатылды. Бұрынғы футбол клубы «Йорк Бойен Инстербург» да Йорк құрметіне аталған. 1931 жылы Йорк туралы фильм түсірілді, онда Вернер Краус генерал рөлін ойнады.

Yorck entered the Prussian Army in 1772 and reached the rank of lieutenant in 1777. After seven years' service, however, he was cashiered for insubordination, having reproached his superior for plundering during the War of the Bavarian Succession when in 1779, during the Guard Parade, Yorck expressed his contempt for him. He spent one year's confinement in Fort Friedrichsburg, Königsberg, after which King Frederick the Great denied him re employment. Yorck left Prussia and joined the Swiss mercenaries in Dutch service in 1781. He took part in the operations of 1783 84 in the East Indies as a captain of the Regiment de Meuron. He also participated with the French army in a battle against the British in Cape Town. Returning to Potsdam in 1786 he was, on the death of Frederick the Great, reinstated in the army by Frederick William II, from 1792 with the rank of major. In 1794/95 he participated in the operations in Poland during the Kościuszko Uprising, distinguishing himself especially in the Szczekociny. From 1799, Yorck began to make a name for himself as commander of a light infantry (Jäger) regiment, being one of the first to emphasize the training of skirmishers. In 1805, with the rank of Oberst, he was appointed to command an infantry brigade as a vanguard force of Duke Karl August of Saxe Weimar during the War of the Fourth Coalition. In the disastrous Jena campaign, he was a conspicuous and successful rearguard commander, especially at Altenzaun. Having crossed the Elbe river and Harz mountains, he was taken prisoner, severely wounded, in the last stand of Blücher's corps at Lübeck. In the reorganization of the Prussian army which followed the 1807 Treaty of Tilsit, Yorck was one of the leading figures. At first major general commanding the West Prussian brigade, afterwards inspector general of light infantry, he was finally appointed second in command to General Grawert, the leader of the auxiliary corps which Prussia was compelled to send in support of Napoleon's invasion of Russia. The two generals did not agree, Grawert being an open partisan of the French alliance, and Yorck an ardent Prussian patriot, but Grawert soon retired and Yorck assumed the command. Opposed in his advance on Riga by the Russian General Steingell, Yorck displayed great skill in a series of battles which ended in the retreat of the enemy to Riga. Throughout the campaign he had been the object of many overtures from the enemy's generals, and though he had hitherto rejected them, it was soon clear to him that the French Grand Army was doomed. Marshal MacDonald, his immediate French superior, retreated before the corps of Diebitsch, and Yorck found himself isolated. As a soldier his duty was to break through, but as a Prussian patriot his position was more difficult. He had to judge whether the moment was favorable for the war of Prussia's liberation; and, whatever might be the enthusiasm of his junior staff officers, Yorck had no illusions as to the safety of his own head. On 20 December, the general made up his mind. The Convention of Tauroggen armistice, signed by Diebitsch and Yorck without the consent of their king, declared the Prussian corps "neutral". The news was received with the wildest enthusiasm, but the Prussian Court dared not yet throw off the mask, and an order was despatched suspending Yorck from his command pending a court martial. Diebitsch refused to let the bearer pass through his lines, and the general was finally absolved when the Treaty of Kalisz placed Prussia on the side of the Allies. Yorck's act was nothing less than the turning point of Prussian history. His veterans formed the nucleus of the forces of East Prussia, and Yorck himself in public took the final step by declaring war on Napoleon as the commander of those forces. On 17 March 1813, Yorck made his entry into Berlin in the midst of the wildest exuberance of patriotic joy. On the same day, the king declared war on France. During 1813 14, Yorck led his veterans with conspicuous success. He covered Blücher's retreat after Bautzen and took a decisive part in the battles on the Katzbach. In the advance on Leipzig, his corps won the action of Wartenburg (3 October) and took part in the crowning victory in the Battle of the Nations of 18 October. In the campaign in France, Yorck drew off the shattered remnants of Osten Sacken's corps at Montmirail, and decided the day at Laon. The storming of Paris was Yorck's last fight. In the campaign of 1815, none of the older men were employed in Blücher's army, in order that August von Gneisenau might be free to assume command in case of the old prince's death. Yorck was appointed to a reserve corps in Prussia, and, feeling that his services were no longer required, he retired from the army. His master would not accept his resignation for a considerable time, and in 1821 made him Generalfeldmarschall. He had been made Graf Yorck von Wartenburg in 1814. The remainder of his life was spent on his estate of Klein Öls (today Oleśnica Mała, Poland) in Silesia, a gift of the king. A statue by Christian Daniel Rauch was erected in Yorck's honor in Berlin in 1855. The former football club Yorck Boyen Insterburg was also named in honor of Yorck. A 1931 film Yorck was made about him with Werner Krauss playing the General.

Белгілі ұрпақтары

Йорк – XIX ғасырдың соңындағы философ Пол Йорк фон Вартенбургтің бес атасы және нацистік режим кезіндегі неміс қарсылығының мүшесі болған Питер Йорк фон Вартенбургтің жеті атасы.