Кіріспе

Музыкалық техника

Музыкада канон – белгілі бір уақыт өткен соң орындалатын мелодияның бір немесе бірнеше көшірмелерін пайдаланатын контрапунктік (контрапункт негізіндегі) композициялық техника (мысалы, төрттік үзіліс, бір такт, т.б.). Алғашқы мелодия жетекші (немесе дукс) деп аталады, ал басқа дауыста орындалатын көшірме мелодия – ізбасар (немесе comes) деп аталады. Ізбасар жетекшінің ырғақтары мен интервалдарын дәл қайталап, не олардың кейбір өзгертілген нұсқаларын орындауы керек. Барлық дауыстары музыкалық тұрғыдан бірдей болатын қайталама канондар раундтар деп аталады. "Row, Row, Row Your Boat" және "Frère Jacques" әндерінің танымал бірге айтылатын нұсқалары, әр кезекті дауыстық топ алдыңғы топ бастағаннан кейін бір-екі такттан соң бірдей әнді бастауды талап етеді – бұл осы үлгілердің танымал мысалдары. Сүйемелдемелі канон – мелодияны қайталамайтын бір немесе бірнеше қосымша тәуелсіз бөлімдермен сүйемелденетін канон.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Орта ғасырлар, Ренессанс және Барокко дәуірінде – яғни 18 ғасырдың басына дейін – кез келген имитациялық музыкалық контрапункттер фуга деп аталды, ал қазіргі кезде қатаң имитация канон ретінде белгілі, оны «байланған фуга» деп те атады. Тек 16 ғасырда ғана «канон» сөзі осындай тәсілмен жасалған қатаң, имитациялық текстураны сипаттау үшін қолданыла бастады. Сөз грекше «κανών» сөзінен шыққан, латын тілінде «canon» деп аталады, яғни «заң» немесе «норма» деген мағынаны білдіреді. Контрапункт қолданысында бұл сөз бір немесе бірнеше қосымша бөлімдерді жалғыз жазылған мелодиялық желіден шығаруға болатын бөлімдердің саны, кіру орындары, транспозиция және т.б. сипаттайтын «ережеге» қатысты. Бұл ереже көбінесе ауызша берілді, бірақ партитурадағы арнайы белгілермен де толықтырылуы мүмкін, оларды кейде канони деп атады. Діни емес ең ерте белгілі канондар – ағылшын раундтары, осы формаға алғаш рет 14 ғасырдың басында Вальтер Одингтон «rondeau» деген ат берді; ең танымал мысалы – «Sumer is icumen in» (шамамен 1250 жылы жазылған), қолжазбада «rota» («дөңгелек») деп аталған. «Раунд» термині алғаш рет 16 ғасырда ағылшын деректерінде қолданыла бастады. Канондар Италияның Треченто және Францияның 14 ғасырлық ars nova музыкасында кездеседі. Италиялық мысал – Джерарделло да Флоренцияның «Tosto che l'alba» әні. Франция мен Италияда канондар көбінесе аң аулау әндерінде қолданылды. Орта ғасырлық және қазіргі итальян тілінде аң аулау сөзі «caccia» деп аталады, ал орта ғасырлық француз сөзі «chace» (қазіргі жазуы: «chasse») деп жазылады. Белгілі француз «chace» әні – авторсыз «Se je chant mains». Ричард Тарускин «Se je chant mains» әнін соқыр құс аулау атмосферасын еске түсіретінін айтады: «Орталық бөлім шынымен де шеберлікпен орындалған, бірақ мүлдем жаңа және ерекше типте: француз, құс тілі және иттің тілі араласқан «сөздерге» арналған хокеттердің көтерілісі». Гийом де Машо өзінің шедеврi «Le Lai de la Fontaine» (1361) шығармасының бөлімдерінде 3 дауысты «chace» формасын да қолданды. Осы шығарманың төртінші строфасын талқылай келе, Тарускин «жақсы жасалған chace өз бөліктерінің жиынтысынан әлдеқайда артық болуы мүмкін; ал бұл нақты chace Машоның ең үлкен жетістігі болуы мүмкін» дейді. 14 ғасырдың аяғындағы композиторлардың арс суптилиор мектебінің ритмикалық күрделілігін көрсететін 14 ғасырдың аяғындағы канонның мысалы – Якоб де Сенлештің «La harpe de melodie» шығармасы. Ричард Хоппиннің айтуынша, «Бұл вирелайда еркін және мәтінсіз тенордың үстінде екі канондық дауыс бар». Көптеген үш дауысты контрапункттік шығармаларда тек екі дауыс ғана канонға жатады, ал үшінші дауыс – еркін мелодиялық желі. Дюфайдың «Resvelons nous, amoureux» әнінде төменгі екі дауыс канонға кіреді, бірақ жоғарғы бөлігі Дэвид Фэллоустың «әсем жоғарғы сызық» деп сипаттаған.

Барокко

Бах және Гендель екеуі де өз шығармаларында канонды қолданған. Гендельдің G мажордағы (HWV 442) клавишіндегі шаконнаның соңғы вариациясы – бір уақыт аралығында орындаушының оң қолы қайталанатын канон, бұл басым үштік өлшемде ырғақтық беймаздық тудырады.

Классикалық

Классикалық қатаң канонның мысалы — Хайднның D минорындағы скрипкалық квартеті, Op. 76, № 2. "Оның бүкіл құрылымы бойымен, жоғарғы және төменгі струналар арасында. Бұл — Хайднның алғашқы дивертименто минуеттеріндегі екі дауысты октавалық қайталаудың тамаша логикалық іске асырылуы."

Бетховен

Бетховеннің шығармаларында көптеген канондық бөлімдер кездеседі. Келесі үзінді оның 4-ші симфониясынан алынған:

Энтони Хопкинс жоғарыдағыны «өте әдемі және қарапайым канон» деп сипаттайды. Интервалдар мен гармониялық мағыналарын өңдеу жағынан одан да күрделі және әртүрлі канондық бөлім оның А мажордағы 28-ші фортепиано сонатасының (Op. 101) екінші бөлімінен табылады:

Бетховеннің каноннан ең керемет және эффектілі қолданысы оның «Фиделио» операсының бірінші актісінде орын алады. Мұнда төрт кейіпкер канон түрінде квартет орындайды, бұл «ұлы музыкалық керемет» деп аталады, және ең нәзік және жоғары деңгейдегі оркестрлік қосымшамен сүйемелденеді. «Төрт қатысушының әрқайсысы өз төрт тармақты өлеңін айтады», «Канонның қатысушылардың әртүрлі көзқарастарын бейнелеу үшін қолданылуы бірінші көзқараста абдырап қалдыруы мүмкін, бірақ қатаң форма кейіпкерлердің ерекшеленуіне мүмкіндік береді және шын мәнінде драмалық мәнге ие». «Барлығы бірдей музыканы, бірақ өте әртүрлі сөздермен орындайды, жеке ойларын музыкалық, немесе кемінде сызықтық анонимділікке енгізеді». «Жұмсақ, икемді әуен, контрапункттің кемелділігі кейіпкерлерді уақыттан тысқары алып шығып, олар әлемге қайғылы немесе күлкілі түрде көрсетіп жүрген маскалардан тыс шындықтар бар екенін сездіреді».

Романтикалық дәуір

Романтизм дәуірінде канон сияқты тәсілдердің қолданылуы одан да жиі жасырынып, мысалы, Шуманның «Vogel als Prophet» (1851) фортепиано шығармасында байқалады. Николас Куктың сөзінше, «канон, музыканың құрылымына сіңіп кетеді – ол онда бар, бірақ оны оңай естімейсіз». Питер Латем Брамстың F минорындағы, Op. 118, № 4 интермеццосын «канонға толы» шығарма деп сипаттайды. Келесі үзіндіде сол қол оң қолды бір уақыт аралығында және октава төменде көлеңкелейді: Майкл Мусгрейв октавадағы қатаң канон нәтижесінде шығарманың «жанжалды, құпиялы сипатқа ие екенін, ал орталық бөлімінде бұл кернеу уақытша жеңілдеді, екі қол арасында аккордтық канон қолданылады» дейді. Денис Мэтьюстің пікірінше, «қағазда қарағанда бұл тағы бір зияткерлік жаттығу сияқты көрінеді, бірақ іс жүзінде жылы мелодиялық әсер тудырады».

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Стравинский канондарды, оның ішінде орыс халық әуеніне негіделген канон мен қос канон жазды. Конлон Нанкарроу механикалық фортепианоға арналған бірнеше канон шығарды. (Төмендегі «Менсурация және темп канондары» бөлімін қараңыз.) Антон Веберн өзінің шығармаларында канондық текстураларды пайдаланды; оның Op. 16 шығармасы – сопрано, кларнет және бас кларнетке арналған бес каноннан тұратын жинақ.

Терминология

Нақтылық үшін, бұл мақалада канондағы басты дауысты және оны қайталап орындаушыларды көрсету үшін "жетекші" және "ізбасар(лар)" терминдері қолданылса да, музыкатану әдебиетінде "жетекші" үшін *dux* және "ізбасар" үшін *comes* деген дәстүрлі латын терминдері де жиі қолданылады.

Дауыстар саны

Екі дауысты канонды екі дауысты канон деп атауға болады, ал x дауысты канонды x дауысты канон деп атауға болады. Бұл терминология әр дауыстың арасындағы интервал үшін келесі абзацтағы терминологиядан өзгеше, ұқсас терминологиямен бірге қолданылуы мүмкін. Тағы бір стандартты белгілеу – "Канон: Бірде екі", яғни бір канонда екі дауыс. "Канон: Екіде төрт" дегеніміз – екі бір мезгілде орындалатын төрт дауыс. Ал "Канон: Үштен алты" дегеніміз – үш бір мезгілде орындалатын алты дауыс, және т.б.

Қарапайым

Қарапайым канон (кейде дөңгелек деп те аталады) октавада немесе унисонда жетекшінің үнін нақты қайталайды. Осы типтегі белгілі канондарға «Row, Row, Row Your Boat» және «Frère Jacques» сияқты балалар әндері жатады.

Аралық

Егер ізбасар жетекшінің аралықтың нақты сапасын қайталаса, онда бұл қатаң канон деп аталады; егер ізбасар аралықтың санына (бірақ сапасына емес – мысалы, мажор үштігі минор үштігіне айналуы мүмкін) еліктесе, онда бұл еркін канон деп аталады.

Контрапунктілік туындылар

Ізбасар, анықтама бойынша, көшбасшының қарсы нұсқасы болып табылады.

Инверсия бойынша канон

Инверсиялық канон (кейде ал-ровессио каноны деп те аталады) – ізбасардың көшбасшыға қарама-қарсы бағытта қозғалуын білдіреді. Көшбасшы белгілі бір интервалмен төмен жылса, ізбасар сол интервалмен жоғары жылсады.

Ретроградты немесе крабты канон

Ретроградтық канонда, сонымен қатар канон канкризанс (лат. «қарапайым қабылан каноны», латын тіліндегі cancer = қабылан сөзінен туындаған), іздеуші көшбасшыны кері бағытта (ретроградтық) сүйемелдейді. Осы типтің тағы бір атаулары – canon per recte et retro немесе canon per rectus et inversus.

Межурация және темптік канондар

Менсурациялық канонда (проляциялық канон немесе пропорционалдық канон деп те аталады) ізбасар көшбасшыны белгілі бір ырғақты пропорция бойынша еліктейді. Ізбасар көшбасшының ырғақтық мәндерін екі есе арттыруы (көбейту немесе жалқаулық каноны) немесе ырғақты пропорцияларды екі есе кемітуі (кеміту каноны) мүмкін. Фазалық өзгеріс – жылжымалы шкала бойынша ырғақты пропорцияларды модуляциялауды қамтиды. Канкризан каноны, және көбінесе менсурациялық канон, ізбасардың көшбасшыдан кейін басталуы керек деген қағидаға ерекшелік жасайды; яғни, әдеттегі канонда ізбасар көшбасшыдан бұрын (онда «көшбасшы» және «ізбасар» деген белгілер кері ауыстырылуы керек) немесе көшбасшымен бір уақытта (онда екі партия бір уақытта тұрақты түрде унисон болады, немесе параллельді третіктер және т.б., және контрпункт болмайды) бастамауы керек, ал краб канонында немесе менсурациялық канонда екі партия бір уақытта басталып, жақсы контрпункт сақталуы мүмкін. Мұндай канондардың көптеген түрлері Ренессанс дәуірінде, әсіресе XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында жазылған; Иоганн Окегем «Missa prolationum» атты толық месса жазды, оның әр бөлімі менсурациялық канон болып табылады және барлығы әртүрлі жылдамдықпен және кіру аралықтарымен орындалады. ХХ ғасырда Конлон Нанкарроу күрделі тембрлік немесе менсуральдық канондарды жазды, көбінесе олардың орындалуы өте қиын болғандықтан фортепианоға арналған. Ларри Поланскидің «Төрт дауысты канон» атты альбомы бар. Арво Пярт бірнеше менсурациялық канондарды жазды, соның ішінде «Бенджамин Бриттеннің естелігіне» арналған «Cantus», «Arbos» және «Festina Lente». Пер Нёргардтың шексіз сериясы жалқаулық канондық құрылымға ие. Бұл жалқаулық канондардың өзіне тән ұқсастығы оны «фрактал тәрізді» етеді.

Басқа түрлері

Канонның ең танымал түрі – мәңгілік / шексіз канон (латынша: canon perpetuus) немесе дөңгелек. Канонның әрбір дауысы соңына жеткенде, мәңгі қозғалыс сияқты, қайтадан басталуы мүмкін; мысалы, "Үш соқыр егеуқұйрық". Мұндай канон дөңгелек деп те аталады, ал орта ғасырлық латын терминологиясында – рота. "Сумер икумен ин" рота деп аталатын шығарманың бір мысалы. Басқа да түрлеріне спиральді канон, серікке қосылған канон және қос немесе үш канон жатады. Қос канон – бір уақытта екі тақырыпты қамтитын канон; үш канон – үш тақырыпты қамтитын канон.

Екі қанат

Екі қанат – бір уақытта екі түрлі қанатты ашып көрсететін шығарма. И.С. Бахтың BWV 9 кантатасынан "Es ist das Heil uns kommen her" дуэттік ариясы, "Herr, du siehst statt guter Werke" флейта мен гобойдың бір жағынан, сопрано мен альт дауыстарының екінші жағынан арасындағы екі қанатты қамтиды. Бірақ осы бөлімдегі ең қызықтысы – канонның өте тартымды әуендік беті өз догматикалық мәнін жасырады, сол арқылы нақты бір ілімнің сенушіге сыйлайтын тыныштығын білдіретін әсерлі қарапайымдылықты ұсынады. Бахтың шығармаларында канондық тәсілдер көбінесе қатаңдық пен заңмен байланысты болады.

Айналық қанат

Айна канонында (немесе кері қозғалыс канонында) келесі дауыс бастапқы дауысты инверсияда қайталайды. Олар жиі кездеспейді, бірақ айна канонының мысалдарын Бах, Моцарт (мысалы, C минорындағы Сырнайлар октетіне арналған Серенададан трио, K. 388/384a), Антон Веберн және басқа композиторлардың шығармаларында кездестіруге болады.

Кестенің ережесі

Үстел каноны – екі музыканттың арасында үстелге қойылатын, кері және инверсиялық канон. Олар екеуі де бірдей нота жолын қарама-қарсы бағытта оқиды. Әрбір бөлік бір жолда жазылғандықтан, екінші жол қажет емес. Бах бірнеше үстел каноны жазған.

Пазлдар қаруы

Пазл каноны, жұмбақ каноны немесе табыс каноны — тек бір дауыс ноталанған канон, ал қалған бөліктерді және олардың кіру уақытын анықтау ережесін табу керек. "[Тапсырманың] құпиялы сипаты оны жазудың ерекше тәсілінде емес, оны жазу әдісінде ғана, оның шешімі қажет". Композитор шешімге ишара жасайтын белгілерді ұсынуы мүмкін, онда "жұмбақ канон" термині қолданылуы мүмкін. И.С. Бах көптеген канондарын осы форматта ұсынды, мысалы, "Музыкалық құрбандық" еңбегінде. Моцарт, әке Мартинидің жұмбақтарын шешкеннен кейін, өзінің жұмбақтарын, K. 73r, латын эпиграммаларын қолданып жазды, мысалы, Sit trium series una және Ter ternis canite vocibus ("Үш бөліктен тұратын бір тізбек болсын" және "үш дауыспен үш рет ән айтыңыз"). Жанрға үлкен үлес қосқандар: Чикония, Оккегем, Бёрд, Бетховен, Брумель, Буснуа, Хайдн, Жоскен де Пре, Мендельсон, Пьер де ла Рю, Брамс, Шёнберг, Ноно және Максвелл Дэвис. Оливер Б. Элсворттың сөзіне сәйкес, ең ерте кездескен табыс каноны — Беркли қолжазбасында сақталған он төртінші ғасырдың үшінші тоқсанына жататын бес теориялық трактаттың соңында табылған "En la maison Dedalus" анонимді балладасы болып табылады. Томас Морли кейде шешім "табылғаннан кейін (мүмкін, ол аз ғана құнды болды) оны тыңдаудың қажеті жоқ" деп шағымданады, ал И.Г. Альбрехтсбергер: "Біз құпияны тапқаннан кейін, аз ғана пайда аламыз; мақалда айтылғандай, 'Parturiunt montes, etc.'", бірақ "осы ойлар зиялылықты дамытуға көмектеседі" деп қосады.

Қалыпты техниканы қолдану

Жоскен де Пре, Missa L'homme armé super voces musicales, Agnus Dei 2: "ex una voce tres" ("бір дауыстан үш дауыс") деген сөздері бар бір дауысты, үш дауыстық өлшем каноны. Жоскен де Пре, Missa L'homme armé sexti toni, Agnus Dei 2: төрт жоғарғы дауыста бір уақытта екі канон, ал екі төменгі дауыста бір уақытта кері канон. Иоганн Себастьян Бахтың Голдберг вариациялары унисондан тоғызыншыға дейін интервалдық арақашықтығы артатын тоғыз каноннан тұрады. Әр канон композицияның барлық вариацияларына ортақ жалпы құрылым мен гармониялық тізбекке сәйкес келеді.

Қазіргі кездегі канон

Стив Райх өзінің ерте туындыларында, мысалы, "Пиано фазасы" (1967) және "Қолақсала музыка" (1972) шығармаларында, ол "фазалау" деп атаған әдісті пайдаланды. Бұл – дауыстар арасындағы қашықтық үздіксіз өзгеріп отыратын, айнымалы аралыққа ие "реттеліп отыратын" канон. Онда мелодиялық және гармониялық элементтер емес, тек имитацияның уақыт аралығы ғана маңызды рөл атқарады.