Кіріспе

Орегондағы сөнген қалқан тәрізді жанартау. Тильсен тауы немесе Ұлы Сиырмүйіз (Klamath: hisc’akwaleeʔas) – Бейли тауының жанында, Орегонның Биік Каскадтарында орналасқан сөнген қалқан тәрізді жанартау. Жанарып атылуы 250 000 жыл бұрын тоқтағандықтан, мұздықтар жанартаудың құрылымын күшті эрозияға ұшыратып, тік беткейлер мен мүйіздей шыңдарды қалыптастырды. Тильсеннің тік шыңына найзағай шағылысып, сирек кездесетін минерал – фулгурит пайда болады. Осы мүйіз тәрізді шың Тильсен тауының қорық аймағының орталық бөлігін құрайды, ол шаңғы тебу және жаяу серуендеу сияқты демалыс қызметтері үшін арналған. Тильсен – Орегонның «Матерхорны» деп аталатын таулардың бірі. Тильсен Солтүстік Америкалық плитаның астындағы Хуан-де-Фука плитасының батып кетуі нәтижесінде пайда болған. Каскадтар аймағындағы вулканизмнің тарихы 55 миллион жылға (млн ж.) дейін жетеді және Британ Колумбиясынан Калифорнияға дейін созылады. Тильсен – 3,5 миллион жылдан кем ғасырлық бірнеше Орегон жанартауларын қамтитын Басты Каскадтардың бір тармағы – Жоғары Каскадтардың бөлігі; сонымен қатар, ол өткір шыңдарымен ерекшеленетін сөнген жанартаулар тобының құрамына кіреді. Бұл жанартаудың айналасындағы жерді бастапқыда Кламат тайпасының индейкалары мекендеген, ал кейін отарлаушылар келген. Аймақты алғаш зерттегендердің бірі – Жон Хёрлберт, ол жанартауға инженер Ханс Тильсеннің есімін берген. Кейінірек саяхатшылар жақын жердегі Кратер көлін ашты. Жанартауды 1884 жылы АҚШ Геологиялық қызметінің тобы фулгурит кендерін сынап барып зерттеді.

Тарих

Бұл аймақты бастапқыда Чинук тайпасының индейлері мекендеген, олар тауды "Hischokwolas" деп атаған; ал Кламат тайпасы оны "hisc'akwaleeas" деп атаған. Польшалық саяхатшы Джон Хёрлберт жанартауды Калифорния және Орегон теміржолының құрылысында маңызды рөл атқарған теміржол инженері және құрылысшысы Ханс Тильсеннің құрметіне қайта атады. 1884 жылы Дж. С. Диллер басқарған АҚШ Геологиялық қызметінің тобы Каскад тау тізбегін зерттеуге кірісті. Олардың жоспарларында Тильсен тауы да болды, оған шығып, фулгуриттің бір түрін зерттеді. Тильсеннің тік шыңына жиі найзағай шағылып, оның үстіндегі кейбір тау жыныстары сирек кездесетін минералоид – лехателиеритке айналды, ол фулгуриттің бір түрі. Тау "Каскадтардың найзағай тартылымы" деген лақап атын алды. Зерттеулерден басқа, Тильсен және Кратер көлі аймағы 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы саяхаттарда маңызды орын алды. 1853 жылы Йрекадан келген кеншілер Кратер көлін алғаш рет сипаттады; бірі оны "көрген ең көк су" деп, екіншісі "терең көк көл" деп атады. Алғашқы жарияланған сипаттаманы 1862 жылы Чонси Най Джексонвилл Sentinel газеті үшін жазды. Най алтын іздеушілер тобының саяхатын еске түсіріп, олардың көк түсті көлдің жанынан өткенін айтты. Бұл аймақта индейлер тұрған және жаңа қоныс аударушыларға наразылық білдірген. 1865 жылы Форт-Кламат қорғаныс мақсатында салынды. Рог-Вэллиді фортқа қосатын керуен жолы салынды. 1865 жылдың соңында екі аңшы көлге келді, одан кейін тағы да саяхатшылар келді. Көл өзінің ерекше түсімен танымал болды және оны көру үшін көптеген адамдар жиналды. Кратер көлінің жағалауында тұрған алғашқы еуропалық адам – сержант Орсен Стернс болды, ол кальдераға түсті. Оның досы, капитан Ф. Б. Спраг, оған "Мейджести көлі" деген ат берді. Туризм 1902 жылдың 22 мамырына дейін жалғасты; сол күні Теодор Рузвельт көл мен оның айналасын ұлттық парк деп жариялады.

Өңірлік

Каскадтық жота Солтүстік Америка тақтасының Хуан-де-Фука тақтасымен жақындасуы нәтижесінде пайда болды. Белсенді жанартаулық қызмет шамамен 36 миллион жылдан бері жалғасуда; жақын орналасқан Чаллис жотасында 55 миллион жылға дейін сонатын кешендер кездеседі. Көптеген геологтар Каскадтардағы қызметтің салыстырмалы түрде үзілісті болғанына сенеді, бір уақытта 3000-ға дейін жанартаулық кальдералар қалыптасқан. Соңғы 10 000 жыл ішіндегі жиі жанартаулық белсенділік Британдық Колумбиядағы Гарибальди тауынан Калифорнияның солтүстігіндегі Лассен шыңына дейінгі аймақта кешендерді құрады. Штаттан штатқа өзгешеліктер байқалатын жанартаулық белсенділік ірі жанартаулардан лава қалқандары мен тефрит конустары сияқты көптеген кіші геологиялық нысандардың аймақтарына дейін жетеді. Каскад тауларының жанартаулық шыңдары екі жотаға бөлінеді: Жоғары Каскадтар және Батыс Каскадтар. Тильсен тауы Батыс Каскадтардың шығысында орналасқан Жоғары Каскадтардың бір бөлігі болып табылады. Тильсен тауының батысында, одан әрі Бейли тауы орналасқан, ол аз эрозияланған және жас стратовулкан. Тильсеннің тік шыңы Крейтер көлі ұлттық паркінен көрінетін аспан сызығының ерекше белгісі болып табылады. Бұл үш вулкан да Орегонның Жоғары Каскадтарының құрамына кіреді, ол Орегонның 3,5 миллион жылдан жас стратовулкандарын бөліп тұрады. Жоғары Каскадтарға Джефферсон тауы, Үш қарындас, Брокен Топ және басқа да стратовулкандар мен қалдықтар кіреді. Аймақтағы тау жыныстары Жоғарғы плиоцен және квартер кезеңдеріне жатады. Базальт және базальттық андезит Жоғары Каскадтардың үстіндегі жаңа жанартауларды құрайды. Басты жанартау орталықтарына Худ тауы, Үш қарындас / Брокен Топ, Мазама тауы (Крейтер көлі) және Джефферсон тауы кіреді. Олардың барлығы лава ағындары мен пирокластикалық жарылыстарды қоса алғанда, әртүрлі жарылыстарды тудырды, сонымен қатар дацит, базальт және тіпті риолит арасындағы құрамында айырмашылықтар байқалады (Худ тауы риолит шығармағаны белгілі). Таудың бөктеріндегі лава ағындары әртүрлі, кейбіреулерінің қалыңдығы 10 метрге жетеді, ал басқалары 1 метрдей болады. Брекчия мен бұрынғы ағын қалдықтарынан тұратын қабаттасқан құрылымдардың қалыңдығы 100 метрге дейін жетеді. Бұл ағындардың орналасуы олардың конус ішіндегі фонтандардан шашыраған материалдан пайда болғанын көрсетеді. Аймақтағы басқа да маңызды формацияларға Хаулок тауы, Виндиго Бут және Толо тауы жатады. Крейтер көлінен басқа, жер бетінде ағып жатқан су аз, бірақ мұздықтар қазған каньондарда шағын өзендер пайда болған.

Құрамы

Тильсен тауының жанартаулық конусы бұрынғы қалқандық жанартаулардың үстінде орналасқан. Конус базальттық андезиттен тұрғызылған, ол Орегон Каскадтарындағы басқа қалқандық жанартаулардың да кең таралған құрауышы. Пірокластикалық материалдардың шығуы және лава ағындары нәтижесінде біріккен жанартау конусы қалыптасқан. Бұрын кең мұздық болғанмен, Мазама тауының жарылысынан шыққан жанартау күлі оның құрамын жасырған болуы мүмкін. Жанартаудың бетіндегі мұздықтар тек таудың ең жоғарғы бөлігінде ғана кездеседі, шамамен 2 метрден 3 метрге дейінгі биіктікте. Шағын молниялар таудың шыңына жиі түсіп, "қоңыр қарадан зәйтүн қарасына дейінгі шыны тәрізді" дақтарды құрайды.

Тильсен тауының төменгі беткейлері тығыз орманмен жабылған, бірақ өсімдік түрлерінің әртүрлілігі төмен. Таудың шамамен 2195 метріне дейінгі биіктікте тау шыршасы мен қара шыршасы өседі. Жанартаудың жоғарғы бөлігінде аққазық қарағай басым.

Демалыс

Тильсен тауы Тильсен тауының оңтүстік бөлігінде орналасқан, ол Deschutes, Umpqua және Fremont–Winema ұлттық ормандарының құрамына кіреді. Батысында бұл жабайы табиғат Орегон Каскадтарының демалыс аймағымен шектеседі, бұл аймақ 1984 жылы Конгресс шешімімен 157 000 шаршы миль (406 628 км²) аумақ ретінде бөлінген. Жабайы табиғат пен ормандар таумен байланысты жаяу жүру және шаңғы тебу сияқты әртүрлі іс-шараларды ұсынады. Жабайы табиғат жанартаудың айналасын қамтиды, онда көлдер мен альпілік бақтар орналасқан. Сондай-ақ, онда 42 шақырымдық Тынық мұхит жотасы ұлттық көркем жолы бар, оған Орегон тас жолының 138-ші бағытындағы бастапқы нүктеден қол жеткізуге болады. 2009 жылы бұл жол Орегонның ең үздік жаяу серуені деп танылды. Тауда үш шаңғы жолы бар, олардың барлығы қара алмаз деңгейінде бағаланған. Олар таудың ойысынан өтетін жабайы табиғаттағы бірнеше жолдармен жалғасады.