Кіріспе
Лацци (лат. Lazzi, итал. lazzo – әзіл, қызық әңгіме) – комедиялық тұрақты көріністер. Әсіресе Арлекино маскасын киген актерлер, өз репертуарында осыған қатысты көптеген мысалдарды сақтап, оларды әртүрлі комедиялық сценарийлердің сюжетіне тоқу үшін импровизациялау шеберлігін қолданды. Бұл көбінесе физикалық қимыл-қозғалыстардан тұратын көріністер қойылым барысында импровизацияланып немесе алдын ала жоспарлануы мүмкін. Олар көбінесе сахнаның баяу жүрген кездерінде көрермендерді қызықтыру, қате кеткен сөздерді немесе белгілерді жабу, немесе труппаның ерекше лаццилерімен көрермендерді қуанту үшін пайдаланылды. Лацциді бір актер (мысалы, Адамиет мектебінің Лаццисі, онда Занни кейіпкері әпкесі үйден "адамиет мектебін" ашқанын хабарлайды, себебі ол жезөкше), бірнеше актер (мысалы, Сабанның Лаццисі, онда жоғары мәртебелі кейіпкер шарап құяды, ал оның қызметшісі оны сабан арқылы ішеді) немесе труппаның барлық мүшелері (мысалы, Түннің құлауының Лаццисі, онда труппаның барлық мүшелері сахнаға шығып, бөлме қараңғы болғандай, бақытсыз физикалық қимылдарды орындайды) орындай алатын. Оның сюжеттегі орналасуы репетиция кезінде әдетте бекітілгенімен, актердің кездейсоқ түрде алдын ала айтылған сөздерді қолданып, өзге актерлерге қойылым барысында кез келген уақытта лацциді орындауға нұсқау беруіне рұқсат етілді. Кейде лацци билер немесе әндермен, сахнадағы аспаптармен бірге орындалатын.
Lazzi ('/l//ɑː//t//s//i/; from the Italian lazzo, a joke or witticism) are stock comedic routines that are associated with commedia dell'arte. Performers, especially those playing the masked Arlecchino, had many examples of this in their repertoire, and would use improvisatory skills to weave them into the plot of dozens of different commedia scenarios. These largely physical sequences could be improvised or preplanned within the performance and were often used to enliven the audience when a scene was dragging, to cover a dropped line or cue, or to delight an expectant audience with the troupe's specialized lazzi. Lazzi could be completed by a single player (e. g. the Lazzo of the School of Humanity wherein a Zanni character would announce that his sister was running a "school of humanity" from their home because she was a prostitute), a few individuals (e. g. the Lazzo of the Straw wherein a stock character of higher status would pour wine as his servant emptied it through a straw), or the entire troupe (e. g. the Lazzo of Nightfall wherein the entire troupe would stumble onto stage to enact hapless physical sequences as though the room was pitch black). While its placement in the plot was usually fixed during rehearsals, it was acceptable for an actor to unexpectedly utter a predetermined line of dialogue that instructed fellow performers to enact lazzi at any time during the performance. Sometimes lazzi could take place in dances or songs accompanied by onstage stringed musical instruments.
17 және 18 ғасырдағы Италия
Италиялық комедия делл-артедегі лаццидің қалыптасуының куәлігі ретінде визуалды иконография, суреттер, шашыраңқы жазбалар және 16- мен 17-ғасырлардағы белгілі драматургтер мен актерлердің жеке қолжазбалары бар. Оның ең ерте мысалдарының бірін Фламинио Скаланың еңбегінен табуға болады, ол "лацци" деген сөзді әлі қолданбаса да, 30 түрлі лацциді тізімдеген. Кейде оның цензурасы труппаның елден қуылтуына соқтырды. Тағы бір болжам бойынша, лацци көбінесе жазбада қалдырылмаған, осылайша бәсекелес труппалар оны қайталамауы үшін, себебі әрбір қойылымды патенттеу мүмкін емес еді.
Елизавета және Якоб Англиясы
Италияның commedia dell'arte-ның Англияның Елизавета және Якоб театрына тікелей әсері көп пікірталас тудырады, бірақ Уильям Шекспирдің пьесаларында сөздік және көру лаззилері кездеседі. Шекспирдің туындылары оның итальян әдебиетімен және театр өнерімен таныс екенін көрсетеді, алайда ол комедиялық қойылымды тікелей көрген-көрмегені белгісіз. Ричард Тарлтон Шекспирдің пьесаларына, сондай-ақ итальяндық комедияның лаззилеріне шабыт көзі болған болуы мүмкін. Сөздік лаззилер қалжыңдар, мақалдар және сөздердің жаңылыс қолданылуы түрінде пайдаланылған, ал физикалық лаззилер, әсіресе Шекспирдің клоундарының шығармаларында көптеп кездеседі, олардың қойылымдардағы импровизациялары драматургті жиі толқытатын.
1920-шы жылдар мен қазіргі заманғы лацци
Лаццидің соңғы уақытта қолданылған мысалдарының ішінде 1920-жылдардағы Чарли Чаплиннің үнсіз фильмдері, Лорел мен Хардидің үнсіз және дыбысты фильмдері мен сахналық қойылымдары, сондай-ақ Панч пен Джуди қуыршақ театры бар. Көптеген ұқсастықтарға қарамастан, комедияны орындау үшін заттарды пайдалануға мүмкіндік беретін құлаулар, секірулер және физикалық орталар сияқты параллельдерді табуға болады. Мысалы, Чарли Чаплиннің таяғын Арлекиноның таяғымен, оның комедиялық құрал ретінде қолданылуымен салыстыруға болады.
Мысалдар
Келесі тізімде актерлер мен драматургтердің жазбалары мен қолжазбаларынан табылған 17 және 18 ғасырлардағы лаццилердің бірнеше мысалы келтірілген. "Лаццо" термині лацциге жекеше түрде қатысты:
Құрлышін Лаццосы (17 ғасыр, Италия): қызметші кейіпкері қожайынына үйінде "бір құрлышін жоқ" дейді. Қожайыны кіргенде, үйдің адамдарға толы екенін көреді. Қызметші әлі де "құрлышін жоқ" деп талап етеді. Су Лаццосы (17 ғасыр, Италия): әйел құлдырап қалды. Әйел қызметші еркек қызметшіден, әдетте Арлекино немесе Пульчинелладан су әкелуін сұрайды. Ол әйелдің бетіне түрлі су шашып, содан кейін өзінің зәрін шашып, осылайша оны қайта тірілтеді. Тілші Лаццосы (17 ғасыр, Италия): қызметші кейіпкер / төмен мәртебелі кейіпкер өз дене мүшелерін жасыра отырып, тілші болып көрінеді. Адамгершілік мектебінің Лаццосы (17 ғасыр, Италия): Арлекино немесе басқа қызметші кейіпкері әйел туысы "адамгершілік мектебін" басқарады дейді. Әйел туысы – бәде кездесетін әйел. Шаштараз Лаццосы (17 ғасыр, Париж): клоун/қызметші кейіпкері жоғары мәртебелі еркек кейіпкерді қырқып, таза судың орнына қырқу қалдықтарын қосады. Өзін-өзі жеу Лаццосы (18 ғасыр, Париж): дәстүрлі түрде аш болатын клоун/қызметші кейіпкері өзін жейді. Сабан Лаццосы (17 ғасыр, Париж): жоғары мәртебелі тұлға стақанға шарап құяды, ал оның қызметшісі тостақанды сабан арқылы босатады.
Lazzo of the Fly (17th century Italy): servant stock character tells master that there is "not a fly" in his home. Master enters to find it is full of people. Servant insists that there are still "no flies". Lazzo of Water: (17th century Italy): the mistress has fainted. Female servant asks the male servant, usually an Arlecchino or Pulcinella, to fetch water. After splashing many kinds of water on her face, the male servant splashes his own urine on the fainted mistress, and she is revived. Lazzo of Begging (17th century Italy): a servant character/low status stock character pretends to be a beggar by hiding his limbs from passers by. Lazzo of the School of Humanity (17th century Italy): Arlecchino, or other servant stock character insists that female relative runs a "school of humanity". The female relative is a prostitute. Lazzo of the Barber (17th century Paris): clown/servant stock character shaves male character of higher status and replaces fresh drinking water with the contaminated shave remnants. Lazzo of Eating Oneself (18th century Paris): clown/servant stock character, who is traditionally always hungry, eats himself. Lazzo of the Straw (17th century Paris): a high status character pours wine into a glass while his servant empties the cup through a straw.