Кіріспе
1930 жылдардағы АҚШ ардагерлерінің наразылық қозғалысы
Колумбия округінің полиция департаменті
| жетекші тұлғалар1 = Уолтер У. Уотерс
| жетекші тұлғалар2 = Герберт Гувер, Дуглас Макартур, Джордж С. Паттон
| саны1 = 17 000 ардагер, 26 000 басқа адам
| саны2 = 500 жаяу әскер, 500 атты әскер, M1917 жеңіл танк, 800 полиция қызметкері
| қаза және жараланғандар1 = Бірінші күні: 2 адам қаза тапты; 55 адам жарақат алды. 1936 жылы Конгресс президент Рузвельттің ветосын жоққа шығарып, ардагерлерге тоғыз жыл бұрын белгіленген сыйақысын төледі.
| leadfigures1 = Walter W. Waters
| leadfigures2 = Herbert Hoover, Douglas MacArthur, George S. Patton
| howmany1 = 17,000 veterans26,000 others
| howmany2 = 500 infantry, 500 cavalry, M1917 light tank, 800 policemen
| casualties1 = First day: 2 dead; 55 injured, In 1936, Congress overrode President Roosevelt's veto and paid the veterans their bonus nine years early.
Әскери бонустардың шығу тегі
Соғыс уақытындағы әскери сыйлықтар 1776 жылы әскерге шақырылмаған жағдайда сарбаздың таба алатын табысы мен алған табысы арасындағы айырманы өтеу ретінде басталды. Бұл практика 1592-93 жылдарғы Парламент сессиясында қабылданған ағылшын заңнамасынан туындады, ол мүгедек жауынгерлерге медициналық көмек пен күтім көрсетуді, ал әскери қызметкерлерге сыйлықтарды қарастырды. 1776 жылдың тамызында Конгресс мүгедек жауынгерлерге өмір бойы жартылай жалақы төлейтін алғашқы ұлттық зейнетақы заңын қабылдады. Британдық жүйемен үйлестірілген, әскери қызметшілер мен теңізшілерге жәрдемақыны кеңейтуге қысым көрсетілді, бірақ Джордж Вашингтон Континенттік армияның өмір сүруіне қауіп төндірген Валли-Фордждағы жаппай дезертирлікке дейін отарлық үкіметтен қолдау аз болды. 1781 жылы Континенттік армияның көп бөлігі демобилизацияланды. Екі жылдан кейін Пенсильванияның жүздеген ардагерлері сол кездегі ұлттың астанасы болған Филадельфияға жорық жасап, АҚШ Конгресі отырыс өткізіп жатқан Штат үйін қоршап алып, төленбеген жалақыларын талап етті. Конгресс Нью-Джерси штатының Принстон қаласына қашып кетті, ал бірнеше аптадан кейін АҚШ армиясы Филадельфиядан соғыс ардагерлерін қуды. Конгресс 1788 жылдан бастап зейнетақы мен сыйлықтарды қамтитын заңдарды біртіндеп қабылдады, соңында 1836 жылы жесірлерге де құқық берді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін әскерилерге берілетін сыйлық (шенеуіне қарай) жер мен ақша болды; Континенттік армияның қарапайым сарбазы соғыс аяқталғанда 80,00 доллар (2017 жылы - 1,968,51 доллар) алды, ал генерал-майор 1855 жылы Конгресс жер берілімінің ең төменгі мөлшерін көбейтіп, әскери қызметтің он төрт күніне немесе бір шайқасқа дейін төмендетті; сонымен қатар сыйлық кез келген үнді соғысының ардагерлеріне де қатысты. Жер беру мәселесі ақырында үлкен саяси мәселеге айналды, әсіресе Теннессиде, ондағы егістік жердің шамамен 40% ардагерлерге сыйлық ретінде берілді. 1860 жылы қолжетімді егістік жердің жетіспеуі бағдарламаны тоқтатуға және тек ақшалай жүйеге көшуге әкелді. Дәстүрден бас тартып, испан-американ соғысының ардагерлері сыйлық алмады, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар тек 60 доллар сыйлық алғанда бұл саяси мәселеге айналды. 1919 жылы құрылған Америкалық легион қосымша сыйлық үшін саяси қозғалысты басқарды, бірақ олар еңбек одақтарына қарсы құқық қорғау органдарының жағында болды және Ұлы депрессия кезінде Гувервиллге шабуылдарға қатысты. 1924 жылдың 15 мамырында президент Кальвин Кулидж Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлеріне сыйлық беру туралы заң жобасына вето қойды. Алайда Бонус заң жобасын Генри Кэбот Лодж және Чарльз Кертис қолдады. Конгресс Кулидждің Бонус заң жобасына қойған ветосын жоққа шығарып, Дүниежүзілік соғыспен байланысты өтемақы туралы заң қабылдады. Әр ардагерге отандық қызметтің әр күні үшін бір доллар, ең көп дегенде 500 долларға дейін (1924 жылы 500 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең), ал шетелдегі қызметтің әр күні үшін 1,25 доллар, ең көп дегенде 625 долларға дейін беріледі. Одан 60 доллар алынып, олар босатылғаннан кейін алған 60 долларын қайтарып алады. 50 долларға дейінгі сомалар бірден төленді. Қалған сомалар 20 жыл мерзімге жарамды қызмет көрсету туралы куәлік түрінде берілді. 3,662,374 түзетілген қызмет сертификаттары шығарылды, олардың жалпы құны 3,64 миллиард долларға тең (1924 жылы 3,64 доллар қазіргі жылдарда шамамен миллиардқа тең). Конгресс әр жыл сайын 112 миллион доллар көлемінде 20 төлем алу үшін сенім қорын құрды, ол пайыздармен бірге 1945 жылы ардагерлерге арналған 3,638 миллиард долларды қаржыландыруға мүмкіндік берді. Бұл арада ардагерлер сертификаттың номиналды құнының 22,5% -ға дейін қордан қарыз ала алды; бірақ 1931 жылы Ұлы депрессияға байланысты Конгресс мұндай қарыздардың ең жоғары құнын сертификаттың номиналды құнының 50% -ға дейін көтерді. Конгресс әскери қызмет куәліктерін дереу өтеуді қолдаса да, Гувер мен республикалық конгрессмендер мұндай әрекетке қарсы шығып, үкімет төлемнің шығындарын жабу үшін салықты көтеруі керек деп түсіндірді, сондықтан кез келген әлеуетті экономикалық қалпына келтіру баяулады. Шетелдік соғыс ардагерлері федералды үкіметті әскери қызмет куәліктерін ертерек сатып алуға рұқсат беру үшін қысым жасай берді. Жұмыссыздардың алғашқы науқаны 1894 жылы Кокси армиясы болды, онда әртүрлі аймақтардан келген ерлер әскерлері Вашингтонға "тірі петиция" ретінде келіп, федералды үкіметтің қоғамдық инфрақұрылымға инвестиция жасау арқылы жұмыс орындарын құруын талап етті. 1932 жылдың қаңтарында 25,000 жұмыссыз пенсильваниялықтардан тұратын "Кокси армиясы" Вашингтонға жорық жасады, бұл елдің астанасындағы ең ірі демонстрация болды және болашақ жұмыссыздардың науқандарына үлгі болды.
Кемпинг
Бонус армиясының (Бонус экспедициялық күші немесе BEF) көпшілігі "Хувервилл" түрінде "Анакостия Флэтс" (қазіргі "Анакостия" паркі C бөлімі) аймағында, Вашингтонның федералды орталығынан алыс, батпақты, лайлы жерде орналасты. Басқа ардагерлер Пенсильвания даңғылында, Үшінші көшесінің жанындағы жартылай қираған ғимараттарда тұрды. "Анакостия Флэтс" жерін иемдену федералды заңға қайшы болғанымен, Глассфорд өзінің досы, Капиталдың қоғамдық ғимараттары мен саябақтарының директоры, генерал-майор Улисс Грант III-тен жасырын рұқсат алды, ол қарсылық танытпауға уәде берді. Таңдалған жер Анакостияның тарихи афроамерикандық бөлігінде орналасқан; жақын жерде теннис корты мен бейсбол алаңы болды, соңғысын лагерьдегі балалар пайдаланды. Соғыс министрлігі сенатор Джеймс Гамильтон Льюистің казарма салу туралы өтінішін қабылдамады, сондықтан ардагерлер, әйелдер мен балалар жақын маңдағы қоқыс қалыптарынан тасымалданған ескі ағаш, қораптар, темір қалдықтары және сабанмен жабылған шатырлардан жасалған паналарында тұрды. Бұл шатырлар қаласы достық полиция капитаны С. Дж. Маркс атымен "Маркс лагері" деп аталды. "Маркс лагерін" ардагерлер қатаң бақылады, көшелер салып, санитарлық жағдай жасады, ішкі полиция құрды және күнделікті шерулер өткізді. Лагерьде діни шатыр сияқты бірнеше маңызды бөлімдерді қамтитын, өркенді қоғам қалыптасты, онда шерушілер төзімділік, Құдайға сенім және Ұлы Депрессияның басқа құрбандарымен салыстырғанда алғандары үшін алғыс айтқандығын білдірді. "Сальвация Армиясының" кітапханасы да танымал болды, онда шерушілер уақытша пошта бөлімшесінде үйлеріне хаттар жазды (дегенмен пошта маркалары темекіден құндырақ болды деседі). Лагерьде тұру үшін ардагерлер тіркелуге және әскери қызметтен құрметпен босатылғанын немесе бонус сертификатын көрсетуге тиіс болды, содан кейін оларға мүшелік карта берілді. 17 маусымда АҚШ Капитолийі алдында 6000-нан астам бонус іздеушілер жиналды, АҚШ Сенаты Бонус туралы заң жобасын қарады. Заң жобасы 62–18 дауыспен қабылданбады.
Полиция атысы
28 шілдеде президент Герберт Гувердің ықпалымен округтік комиссарлар Пелхам Д. Глассфордқа бұрынғы ұсынысынан өзгеше, наразылық білдірушілерді таратуға рұхсат етпей, ғимараттарды тазартуға бұйрық берді. Ардагерлер көтеріліс жасағанда, бір офицер (Джордж Шино) револьверін алып, ардагерлерге оқ атты, соның салдарынан Уильям Хушка мен Эрик Карлсон есімді екеуі кейіннен қайтыс болды. Ол полиция тарапынан атылып өлтірілгеннен кейін бір аптадан соң Арлингтон ұлттық зиратына жерленді. Эрик Карлсон (1894–1932) – Калифорния штатының Окленд қаласынан шыққан, Бірінші дүниежүзілік соғыста Франциядағы окоптарда шайқасқан ардагер. Ол Арлингтон ұлттық зиратына қойылды. Алдыңғы көтеріліс кезінде комиссарлар Ақ үйден федералдық әскерді сұрады. Гувер бұл өтінішті соғыс министрі Патрик Дж. Харлиге жіберді, ол МакАртурға наразылық білдірушілерді таратуға шара қабылдауды тапсырды. Кешкі сағаттарға қарай атты әскер, жаяу әскер, танктер және пулеметтер "Бонус ардагерлерін" Вашингтоннан ығыстырып шығарды.
Әскери интервенция
1:40-та генерал Дуглас Макартур генерал Перри Майлзға әскерлерді Ақ үйдің оңтүстігінде орналасқан Эллипске жинауға бұйрық берді. Бір сағат ішінде Джордж С. Паттон басқаратын 3-ші кавалериялық полк Мемориал көпірінен өтті, ал 12-ші жаяу әскер полкі шамамен бір сағаттан кейін кемемен келді. Сағат 4-те Майлз Макартурға әскерлер дайын екенін хабарлады, ал Макартур (Айзенхауэр сияқты, енді әскери формада) Гувер оны "жағдай дамыған сайын қолға алуын қалағанын, осылайша қажетті нұсқауларды орындауға мүмкіндік алатынын" және "егер жағымсыз немесе сынға ұшырауы мүмкін салдарлар туса, жауапкершілікті өз мойнына алуын" тілегенін айтты. Сағат 4:45-те Макартурдың басшылығымен 12-ші жаяу әскер полкі (Форт-Ховард, Мэриленд) және 3-ші кавалериялық полк, Паттон басқаратын бес M1917 жеңіл танктерімен бірге, Пенсильвания авенюіне жиналды, ал мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер жұмыстан шығып, көшенің бойында тұрып, оқиғаны тамашалады. Бонус маршының қатысушылары, әскерлер олардың құрметіне келе жатыр деп ойлап, әскерлерді шапалақтады, бірақ Паттон кавалерияға шабуыл жасауға бұйрық бергеннен кейін, көрермендер "Ұят! Ұят!" деп шу шығарды. Кавалерия шабуыл жасағаннан кейін, жаяу әскер полкі, байнеттерімен және көзден жас шығарушы газбен (адамсит, арсенді құсу тудыратын зат) лагерьлерге кіріп, ардагерлерді, олардың отбасыларын және ілесіп келгендерін лагерьден шығарып жіберді. Ардагерлер Анакостия өзенінен үлкен лагеріне қашып кетті, ал Гувер шабуылды тоқтатуға бұйрық берді. Макартур президенттің бұйрығын елемеді және Бонус маршының АҚШ үкіметін құлатуға жасалған әрекет екенін мәлімдеп, жаңа шабуылға бұйрық берді. 55 ардагер жарақат алды, 135 адам қамауға алынды. Әскери операция кезінде майор Дуайт Д. Эйзенхауэр, кейін АҚШ-тың 34-ші президенті, Макартурдың кіші көмекшісінің бірі болды. Армияның жоғары шенді офицерінің американдық соғыс ардагерлеріне қарсы әрекет жасауы дұрыс емес деп есептеген ол, Макартурға кез келген қоғамдық рөлге түсуге кеңес берді: "Мен сол ақымаққа онда болмауға айттым", - деді ол кейін. "Оған Штаб бастығына онда орын жоқ екенін айттым". Өзінің алаңдауларына қарамастан, Эйзенхауэр армияның ресми есебін жазды, ол Макартурдың әрекеттерін мақұлдады. Әскерлер дайын болғанмен, Гувер Макартурға сол түнде Анакостия көпірінен өтпеу туралы екі рет нұсқау жіберді, екеуі де қабылданды. Сағат 9-дан кейін Макартур Майлзға көпірден өтіп, Бонус армиясын Анакостиядағы лагерінен шығаруға бұйрық берді. Бұл бұйрықтарды орындамауды Макартурдың штаб меңгерушісінің көмекшісі Джордж Ван Хорн Мозли мәлімдеді. Алайда, Макартурдың көмекшісі Дуайт Эйзенхауэр, Әуе күштері жөніндегі хатшының орынбасары Ф. Труби Дэвисон және құрлықтағы күштерге қолбасшылық еткен бригадир генерал Перри Майлз Мозлидің мәлімдемесіне қарсы шықты. Олар екі бұйрық та Макартурға жеткізілмегенін және Мозлиді белгісіз себептермен Макартурға бұйрықтарды жеткізуден бас тартқаны үшін кінәлады. Анакостия лагеріндегі лашықтар өртенді, бірақ оларды кім өртеп жібергені нақты белгісіз.
Салдары
Джо Анджело, 1918 жылғы 26 қыркүйекте Мёз-Аргонн шабуылы кезінде Паттонның өмірін сақтап қалған, соғыста көзге түскен батыр, оны келесі күні ықпал ету үшін жақындады. Бірақ Паттон оны дереу қызметтен босатып жіберді. Бұл эпизод «Бонус армиясының» мәнін көрсетеді, әр адам әр жақтың бейнесі: Анджело – көңілі қалған адал сарбаз, ал Паттон – бұрынғы адалдыққа немқұрайлы үкімет шенеунігі. «Бонус армиясы» оқиғасы әскери шенеуніктердің мансабына зиян келтірмесе де, Гувер үшін саяси сәтсіздікке айналды және оның 1932 жылғы сайлауда Франклин Д. Рузвельтке сүрінбей жеңілуіне себеп болды. Полиция бастығы Глассфорд армияның араласуына келіспеді, полицияның жағдайды өзі шеше алатынына сенді. Ол көп ұзамай қызметінен кетті. MGM 1933 жылғы наурыз айында, Рузвельт президенттікке ант берген кезде «Ақ үйдің үстіндегі Габриэль» фильмін шығарды. Уильям Рэндольф Херсттің «Cosmopolitan Pictures» компаниясы түсірген фильмде, президент Хаммондтың ойдан шығарылған бейнесі көрсетілді. Ол фильмнің басында жұмыссыздардың шеруіне қарсы әскери күш қолданудан бас тартып, экономика жақсарғанша қоғамдық жұмыстарға жұмыс істеу үшін «Құрылыс армиясын» құрды. Бірінші ханым Элеонора Рузвельт фильмдегі ардагерлерге жасалған қатысты Гувердің қатысынан жақсы деп бағалады. 1932 жылғы президенттік науқанында Рузвельт ардагерлердің бонустық талаптарына қарсы болды. Келесі жылы мамыр айында «Вашингтонның Ұлттық байланыс комитеті» өткен жылғы «Бонус армиясының» басшылығынан бас тартып, федералды үкіметтен маршқа қатысушыларға баспана мен тамақ беруді талап еткен екінші бонус шеруін жоспарлады. Рузвельт маршқа қатысушылардың бонусты дереу төлеу талабына қарсы болғанына қарамастан, Гуверден өзгеше қабылдады. Әкімшілік Вирджиния штатындағы Форт-Хантта маршқа қатысушылар үшін арнайы лагерь құрып, күніне үш мәрте тамақтандыратын 40 далалық асхана, астанаға және кері автобус тасымалы және әскери оркестрлер ұйымдастырды. Әкімшілік шенеуніктері, президенттің сенімді серігі Луис Хоу бастаған, наразылықты аяқтау үшін келіссөздер жүргізуге тырысты. Рузвельт әйелі Элеонораның жеке барып, оқиға орнын көруін ұйымдастырды. Ол ардагерлермен бірге түскі ас ішіп, олардың әндерін тыңдады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа аттанған әскерлерді шығарып салып, үйге қайтарып қарсы алғандағы естеліктерін еске алды. Ол жаңадан құрылған Азаматтық консервациялық корпусқа жұмысқа орналасуға уәде берді. Рузвельт 25 000 ардагерді CCC-ге қабылдауға рұқсат беретін жарлық шығарды, оларды үйдес және 25 жасқа дейінгі талаптардан босатып жіберді. Конгресс, екі палатада да демократтардың көпшілігімен, 1936 жылы «Түзетілген сыйақы төлеу туралы» заңды қабылдады, Бірінші дүниежүзілік соғыс бонустарының 2 миллиард долларын дереу төлеуге рұқсат берді, содан кейін Рузвельттің бұл заңға вето қоюын тоқтатып, қабылдады. Палатадағы дауыс беру 324-ке қарсы 61, ал Сенаттағы дауыс беру 76-ға қарсы 19 болды.
Әдебиетте
Ату оқиғалары Барбара Кингсолвердің "Лакуна" романында бейнеленген. Бонус маршы Джон Росс романындағы "Кездейсоқ салдар" (роман) кітабында толыққанды сипатталған. Бонус маршының көркемделген нұсқасы 1995 жылғы "Құрметке ұмтылыс" фильмінің басындағы сахналарда көрсетілген.