Петер Симон Паллас: ғылымның көп саласын зерттеген ғалым

Кіріспе

Неміс зоологы, ботанигі және табиғатты зерттеуші (1741–1811)

Питер Симон Паллас ФРС ФРСЕ (22 қыркүйек 1741 – 8 қыркүйек 1811) – прусстық зоолог, ботаник, этнограф, саяхатшы, географ, геолог, табиғатты зерттеуші және таксономист. Ол жаңа заман Германиясының әртүрлі университеттерінде жаратылыстану ғылымдарын оқыды және 1767-1810 жылдар аралығында негізінен Ресей империясында жұмыс істеді.

Өмір және жұмыс

Питер Симон Паллас Пруссия Корольдігінің Берлин қаласында, хирургия профессоры Симон Палластың ұлы болып дүниеге келді. Ол жеке репетиторлармен білім алып, табиғат тарихына қызығушылық танытты, кейін Галле және Геттинген университеттерінде оқыды. 1760 жылы Лейден университетіне ауысып, 19 жасында докторлық диссертациясын қорғады. Паллас Голландия Республикасының және Лондонның айналасын саяхаттап, медициналық және хирургиялық білімін жетілдірді. Содан кейін ол Гаагаға қоныстанды, ал оның жануарларды жіктеудің жаңа жүйесін Жорж Кювье жоғары бағалады. Паллас 1766 жылы «Miscellanea Zoologica» атты еңбегін жазды, онда голланд музейлерінің коллекцияларында табылған, ғылымға жаңа бірнеше омыртқалы жануарлардың сипаттамаларын келтірді. Әкесі оны Берлинге шақырғанда, Оңтүстік Африка мен Шығыс Үндістанға жоспарланған сапары күрделі жағдайға байланысты тоқтап қалды. Сол жерде ол «Spicilegia Zoologica» (1767–1780) еңбегін жазуға кірісті. 1767 жылы Паллас Ресей императрицасы Екатерина II Санкт-Петербург Ғылым академиясында профессорлық қызметке шақырылды және 1768 мен 1774 жылдар аралығында Ресейдің орталық провинцияларына, Поволжье, Урал, Батыс Сібір, Алтай және Забайкалье аймандарына экспедиция ұйымдастырды. Ол Каспий теңізін, Орал және Алтай тауларын, Еділ өзенінің жоғарғы ағысын және Байкал көліне дейінгі аймақтарды зерттеді. Паллас Санкт-Петербургке жіберген жүйелі есептері жинақталып, «Ресей империясының әр түрлі провинциялары арқылы саяхат» («Reise durch verschiedene Provinzen des Russischen Reichs», 3 том, 1771–1776) деген атпен жарияланды. Онда геология мен минералогия, Еуразия халықтарының этнографиялық сипаттамалары және олардың дәстүрлі діндері, сондай-ақ жаңа өсімдіктер мен жануарлар туралы мәліметтер қамтылды. 1776 жылы Паллас Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Паллас Санкт-Петербургте тұрып, Екатерина II-нің ықыласына бөенді және Александр мен Константин ұлына табиғат тарихынан сабақ берді. Ол басқа табиғат зерттеушілерінің жинаған өсімдіктерін пайдаланып «Flora Rossica» (1784–1815) атты орыс флорасын құрастырды және «Zoographica Rosso Asiatica» (1811–31) атты Ресей мен Азияның жануарлар туралы монографиясын жазуға кірісті. Ол сонымен қатар Иоганн Антон Гюльденштедттың Кавказдағы саяхаты туралы еңбек жариялады. Императрица Палластың үлкен табиғаттану коллекциясын 2000 рубльге сатып алды, бұл оның сұраған бағасынан 500 рубльге артық болды, және оған оны өмір бойы сақтауға рұқсат берді. Осы кезеңде Паллас 1787 жылдың қазан айында тоқтатылған Муловский экспедициясын жоспарлауға көмектесті. 1793–1794 жылдары Паллас Оңтүстік Ресейге екінші экспедиция ұйымдастырып, Қырым мен Қара теңіз аймақтарын зерттеді. Оған бірінші әйелі (1782 жылы қайтыс болған), жаңа әйелі – суретші, қызметшілер және әскери күзет ілесіп келді. 1793 жылдың ақпанында олар Саратовқа, содан кейін Еділ өзенімен Царицынға сапар шекті. Олар аймақты шығысқа қарай зерттеді, ал тамыз айында Каспий теңізінің жағалауымен Кавказ тауларына барды. Қыркүйекте олар Қырымға сапар шегіп, Симферопольде қыстады. 1794 жылдың басында Паллас оңтүстік-шығысқа қарай барлау жұмыстарын жүргізді, ал шілдеде Днепр өзенінің аңғарына дейін жол жүріп, қыркүйекте Санкт-Петербургке оралды. Паллас саяхаты туралы «P. S. Pallas Bemerkungen auf einer Reise in die Südlichen Statthalterschaften des Russischen Reichs» (1799–1801) атты еңбегінде баяндады. Екатерина II оған Симферопольде үлкен мүлік берді, онда Паллас 1810 жылы екінші әйелі қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. Содан кейін император Александр оған Ресейден кетуге рұқсат берді және ол Берлинге оралды, ол келесі жылы қайтыс болды. Оның қабірі Берлин Кройцбергтегі Иерусалим және Жаңа шіркеу қауымдарының I протестанттық бейіттерінде сақталған, ол Халлеше Тордан оңтүстікке қарай орналасқан. 1809 жылы ол Нидерланд Корольдік институтының корреспондент мүшесі болып сайланды.

Peter Simon Pallas was born in Berlin, Kingdom of Prussia, the son of Professor of Surgery Simon Pallas. He studied with private tutors and took an interest in natural history, later attending the University of Halle and the University of Göttingen. In 1760, he moved to the University of Leiden and passed his doctor's degree at the age of 19. Pallas travelled throughout the Dutch Republic and to London, improving his medical and surgical knowledge. He then settled at The Hague, and his new system of animal classification was praised by Georges Cuvier. Pallas wrote Miscellanea Zoologica (1766), which included descriptions of several vertebrates new to science which he had discovered in the Dutch museum collections. A planned voyage to Southern Africa and the East Indies fell through when his father recalled him to Berlin. There, he began work on his Spicilegia Zoologica (1767–1780). In 1767, Pallas was invited by Catherine II of Russia to become a professor at the St Petersburg Academy of Sciences and, between 1768 and 1774, he led an expedition to central Russian provinces, Povolzhye, Urals, West Siberia, Altay, and Transbaikal, collecting natural history specimens for the academy. He explored the Caspian Sea, the Ural and Altai Mountains, and the upper Amur River, reaching as far eastward as Lake Baikal. The regular reports which Pallas sent to St Petersburg were collected and published as Reise durch verschiedene Provinzen des Russischen Reichs ("Journey through various provinces of the Russian Empire", 3 vols., 1771–1776). They covered a wide range of topics, including geology and mineralogy, ethnographic reports on the native Eurasian peoples and their indigenous religions, and descriptions of new plants and animals. In 1776, Pallas was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. Pallas settled in St Petersburg, becoming a favourite of Catherine II and teaching natural history to the Grand Dukes Alexander and Constantine. He was provided with the plants collected by other naturalists to compile the Flora Rossica (1784–1815), a Russian flora, and started work on his Zoographica Rosso Asiatica (1811–31), a zoography of Russia and Asia. He also published an account of Johann Anton Güldenstädt's travels in the Caucasus. The Empress bought Pallas's large natural history collection for 2,000 rubles, 500 more than his asking price, and allowed him to keep them for life. During this period, Pallas helped plan the Mulovsky expedition, which was cancelled in October 1787. Between 1793 and 1794, Pallas led a second expedition to southern Russia, visiting the Crimea and the Black Sea. He was accompanied by his daughter (by his first wife who had died in 1782) and his new wife, an artist, servants, and a military escort. In February 1793, they travelled to Saratov and then downriver to Tsaritsyn. They explored the country to the east, and in August travelled along the banks of the Caspian Sea and into the Caucasus Mountains. In September, they travelled to the Crimea, wintering in Simferopol. Pallas spent early 1794 exploring to the southeast, and in July travelled up the valley of the Dnieper, arriving back in St Petersburg in September. Pallas gave his account of the journey in his P. S. Pallas Bemerkungen auf einer Reise in die Südlichen Statthalterschaften des Russischen Reichs (1799–1801). Catherine II gave him a large estate at Simferopol, where Pallas lived until the death of his second wife in 1810. He was then granted permission to leave Russia by Emperor Alexander, and returned to Berlin, where he died in the following year. His grave is preserved in the Protestant Friedhof I der Jerusalems und Neuen Kirchengemeinde (Cemetery No. I of the congregations of Jerusalem's Church and New Church) in Berlin Kreuzberg, south of Hallesches Tor. In 1809 he became associate member of the Royal Institute of the Netherlands.

Паллазит

1772 жылы Палласқа Красноярск жанында табылған 680 кг салмақты металл көрсетілді. Паллас оны Санкт-Петербургке тасымалдауды ұйымдастырды. Бұл металлдың кейінгі сараптамасы оның жаңа типтегі тас-темір метеориті екенін анықтады. Осы жаңа типтегі метеорит оның құрметіне паллазит деп аталды; ал метеориттің өзі Красноярск немесе кейде Паллас темірі деп аталады (бұл атауды 1794 жылы Эрнст Хладни берген).