Шотландияның көрнекті сардары – Монтроз жайында

Кіріспе

Шотланд ақсұлтаны және әскері (1612–1650)

Джеймс Грэм, Монтроздың 1-ші маркизі (1612 – 21 мамыр 1650) – шотланд ақсұлтаны, ақын, әскері, кейін Шотландияның вице-королі және бас генерал болған. Монтроз бастапқыда Үш патшалық соғысында Келісімшілерге қосылды, бірақ Англия азамат соғысы қалыптасқанда король Карл I-ді қолдады. 1644 жылдан 1646 жылға дейін, және қайта 1650 жылы, ол король атынан Шотландиядағы азамат соғысында шайқасты. Оны Ұлы Монтроз деп атайды. Карбисдейл шайқасында жеңіліске ұшырап, тұтқындалғаннан кейін Монтроз Шотландия Парламентімен сотталды және дарға асуға кесілді, содан кейін басы кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. Жаңарудан кейін Карл II 1661 жылы Монтроздың беделі сатқын немесе шейіттен романтикалық батырға және Уолтер Скотт пен Джон Бьюкеннің еңбектеріне айналған кезде, салтанатты жерлеуге 802 фунт стерлинг төледі. Оның қарсыластарын таң қалдырған керемет жеңістері әскери тарихта тактикалық шеберлігімен есте қалады.

Түп-басқасы және отбасы

Джеймс Грэм, Грэм кланының басшысы, Джон Грэм, Монтроздың 4-ші графы мен Леди Маргарет Рутвеннің алты баласының ең кішісі және жалғыз ұлы болды. Оның туған күні мен орны нақты белгісіз, бірақ қазан айының ортасында туған болуы мүмкін. Оның анасының ата-аналары – Уильям Рутвен, Гоуридің 1-ші графы, және Доротея Стюарт, Генри Стюарттың қызы, 1-ші лорд Метьвен, және оның екінші әйелі Джанет Стюарт, Джон Стюарттың қызы, 2-ші Атолл графы. Монтроз он екі жасында Глазго колледжінде Уильям Форретттен білім алды, ол кейіннен оның ұлдарына да сабақ берді. Глазгода ол Ксенофонт пен Сенеканың, ал Тассоның аудармасын оқыды. Содан кейін ол Санкт-Эндрюс университетінің Сент-Сальватор колледжінде оқыды. Он жеті жасында ол Магдалена Карнегиге үйленді, ол алты қыздың ең кішісі болды, олардың арасында Джеймс Грэм, Монтроздың 2-маркизі де бар еді. Монтроз Франция, Италия және неміс княздықтары арқылы Еуропаны кеңінен саяхаттады. Ол Пфальц сайлаушысының қызы және Рейн князі Руперттің қарындасы Луиза Холландинмен әйгілі махаббат оқиғасына аралас болды.

Келісіміне қатысушыдан роялистке дейін

1638 жылы король Чарльз I шотландтарға «Ортақ дұғалар кітабының» епископалдық нұсқасын таңуға тырысқаннан кейін, қарсылық ел бойынша таралып, ақырында епископтар соғысына ұласты. Монтроз қарсылық партиясына қосылды және біраз уақыт бойы оның ең белсенді жақтастарының бірі болды. Оның мінезінде пуритандық ештеңе болған жоқ, бірақ ол король Чарльздың епископтарға берген саяси билігінен туған наразылыққа ортақтасты. Ол Ұлттық келісімге қол қойды және Александр Лесли армиясының құрамында болды, ол Абердин маңында және Гордон аймағында туған қарсылықты басу үшін жіберілді. Экспедицияның командирі ретінде жиі айтылса да, Абердин Кеңесінің хаттарында әскерлер Абердинге «генерал Лесли басшылығымен» кіргені, ол 12 сәуірге дейін қалада болды деп нақты көрсетілген. Монтроз үш рет Абердинге кірді. Екінші рет Гордон тайпасының басшысы Хантли маркизі қауіпсіз өту қағазымен қалаға кірді, бірақ Монтрозбен бірге Эдинбургке барды, оның жақтастары тұтқын ретінде және қағазды бұзып баруы туралы айтты, бірақ Коуэннің сөзіне қарағанда, Хантли тұтқын ретінде емес, ерікті түрде баруды таңдады, «Монтрозбен бірге болуға мәжбүр болғанын айту арқылы өзінің қиын жағдайын жеңілдетті және сонымен бірге Монтроздың ұялуын болдырмады». Сполдинг сондай-ақ Хантлидің өз еркімен кеткенін растайды. Монтроз 1638 жылғы Абердин епископымен болған қақтығысқа қатысты Muchalls Castle-де кездескен делегацияның басшысы болды. Ол граф Маришалмен бірге 9000 сарбаздан тұратын күшті алып, Каузи тауы арқылы Портлетен батпағынан өтіп, Ди көпірі шайқасында роялистерге шабуыл жасады. Бұл оқиғалар король Чарльз I-нің келісімге үлкен жеңілдіктер беру туралы шешім қабылдауына ықпал етті. 1639 жылғы шілдеде Бервик келісіміне қол қойылғаннан кейін Монтроз Чарльзға келген келісімшілдердің бірі болды. Оның ойын өзгертуі, ақырында корольді қолдауға әкелді, ол пресвитериандарды мемлекеттік билікке жібермей, епископтардан арылуды қалады. Оның бұл жағдайға деген көзқарасы қарапайым адамның пікірі болды. Ол сол кездегі нақты күштерді ескермей, дін қызметкерлері рухани міндеттеріне ғана шектеліп, король заң мен тәртіпті сақтауы керек идеалды қоғамды көздеді. Шотландия парламенті қыркүйек айында жиналғанда Монтроз Аргиллдің 1-маркизі Арчибальд Кэмпбеллге қарсы болды, ол пресвитериандық және ұлттық партияның және буржуазияның басшылығын біртіндеп өз мойнына алды. Монтроз, керісінше, Аргиллді жеңу үшін корольдің билігін парламентке жеткізуді қалады және корольге көптеген асыл адамдардың қолдауын ұсынды. Ол сәтсіз аяқталды, өйткені Чарльз тіпті епископтардан бас тартпады және егер Шотландияда пресвитериандық шіркеу билігі ретінде орнатылмаса, ешқандай шотландтық партия құрыла алмады. Король 1644 жылы маркиздікке жарлық жасады және Монтрозды Шотландияның Лорд-лейтенанты етіп тағайындады. Бір жылдан кейін, 1645 жылы король оны генерал-капитан етіп тағайындады. Оның әскери жорықтары жылдам жүргізіліп, кейде қарсыластарының саны көп болса да, оларды жеңу үшін күтпеген шабуылдар жасады. Бір кезде Монтроз Левен графының күйеу жігіті болып киініп, Карлайлдан қашып кетті, ал оның партиясы «екі ізбасар, төрт жаман жылқы, ақшасы аз және багажы жоқ» күйінде тұтқындалды. Таулы жерлер бұрын біріккен емес, бірақ Монтроз Батыс Таулы жерлеріндегі көптеген католиктер Аргилл мен оның Кэмпбелл тайпасынан жек көретінін білді, әсіресе Макдональдтар оның шақыруына жиналды. Корольдікке одақтас Ирландия конфедерациясы Аласдейр МакКолла басқаратын 2000 тәртіпті ирландтық сарбазды теңіз арқылы оған көмекке жіберді. Ирландиялықтар өте мықты жауынгерлер екенін көрсетті. Екі жорықта ол алты шайқаста қарсыластарын жеңіп, жылдам қозғалыспен көзге түсті. Типпермуир мен Абердинде ол келісімшілдердің жасақтарын талқандады; Инверлохиде ол Кэмпбеллдерді талқандады, Олдеарн, Альфорд және Килситте оның жеңістері жақсы басқарылған және тәртіпті әскерлерге қарсы болды. Гордон тайпасының және басқа тайпалардың ынтасы көбінесе жеңіске жеткізді, бірақ Монтроз Ирландиядан келген тәртіпті жаяу әскерге көбірек сүйенді. Оның Инверлохидегі стратегиясы және Абердин, Олдеарн және Килситтегі тактикасы әскери өнердің үлгілерін берді, бірақ ең бастысы оның батылдығы мен тұрақтылығы оны өз заманының ұлы сарбаздарының бірі ретінде көрсетті. Оның жеңіске толы мансабы 1645 жылғы 15 тамыздағы Килсит шайқасымен аяқталды. Содан кейін ол 20 қазанда Глазгода парламент жиналысын шақырып, онда корольге адал болумен қатар, саяси емес пресвитериандық дін қызметкерлерін орнатуды үміттенеді. Аталған парламент ешқашан өтпеді. Чарльз 1645 жылғы 14 маусымда Назеби шайқасында жеңіліске ұшырады, ал Монтроз корольді құтқару үшін келгені керек болды. Дэвид Лесли, шотландтың ең жақсы генералдарының бірі, Монтрозға қарсы шабуылды күту үшін дереу жіберілді. 12 қыркүйекте ол Монтрозды кездестірді, оның таулы жерлерінен бас тартып, тек аз ғана ізбасарларымен қоршалған. Ол оңай жеңіске жетті. Монтроз таулы жерге қайта оралды, бірақ әскер ұйымдастыра алмады. 1646 жылғы қыркүйекте ол Норвегияға кемемен аттанды. Монтроз шотланд тарихы сахнасында бір рет тағы көрінеді. 1649 жылғы маусымда корольдің өлімінен кек алуға құштар, ол қуылған Чарльз II-ге Шотландияның номиналдық лейтенанттығына қайта орналастырылды. Алайда, Чарльз көп ұзамай Аргилл мен оның жақтастарының талаптары бойынша король болудан бас тартты. 1650 жылғы наурызда Монтроз Оркнейге қоныс тепті, ол Джордж Хэй, 3-ші Кинноул графымен бірге алдын ала жіберген шағын күшті басқару үшін келді. Құрлыққа өтіп, ол тайпаларды көтеруге тырысты, бірақ 27 сәуірде Росс-ширдегі Карбисдейл шайқасында күтпеген шабуылға ұшырады және жеңіліске ұшырады. Оның күштері шайқаста жеңіліске ұшырады, бірақ ол қашып кетті. Біраз уақыт саяхаттағаннан кейін, ол Нил МакЛеод Ассинтке Ардврек қамалында тапсырылды, ол Монтроздың саяси дұшмандығынан хабарсыз, өзіне сенген. Ол тұтқын ретінде Эдинбургке әкелінді және 20 мамырда парламент оны өлімге кесті. Ол 21-і күні Вишарттың оны мақтаған өмірбаянымен мойнында ілініп өлді. Ол соңғы сәттерге дейін өзінің шындығында келісімшіл және адал подданды екенін айтты. Оның басы алынып, 1650 жылдан 1661 жылдың басына дейін Әйгілі собордың сыртындағы Ескі Төлбуттің ең биік тасындағы «тізе» деп аталатын жерге қойылды. Монтроздың өлімінен кейін шотландтық Аргилл үкіметі Англия тағын қайтаруға тырысқан Чарльз II-ні қолдау үшін жағын ауыстырды, егер ол Англияда кемінде сынақ мерзіміне дейін Соғыс Лигасын және Келісімді таңуға дайын болса. Қайта жаңғырудан кейін Монтроз ресми түрде қоғамдық естелікте жаңғыртылды. 7 қаңтарда 1661 жылы Монтроздың қираған денесі Бурх Муирдегі дарға асылған жерден шығарылып, барқыт шатыр астында Төлбутка жеткізілді, онда оның басы құрметпен тікенеден алынып, процессия қасиетті Рух аббаттығына қарай жалғасты. Діриші Джон Николл осы оқиғаның куәгері болған келесі есепті жазды:

In 1638, after King Charles I had attempted to impose an Episcopalian version of the Book of Common Prayer upon the reluctant Scots, resistance spread throughout the country, eventually culminating in the Bishops' Wars. Montrose joined the party of resistance, and was for some time one of its most energetic champions. He had nothing puritanical in his nature, but he shared in the ill feeling aroused by the political authority King Charles had given to the bishops. He signed the National Covenant, and was part of Alexander Leslie's army sent to suppress the opposition which arose around Aberdeen and in the country of the Gordons. Though often cited as commander of the expedition, the Aberdeen Council letter books are explicit that the troops entered Aberdeen "under the conduct of General Leslie" who remained in charge in the city until 12 April. Three times Montrose entered Aberdeen. On the second occasion, the leader of the Gordons, the Marquess of Huntly entered the city under a pass of safe conduct but ended up accompanying Montrose to Edinburgh, with his supporters saying as a prisoner and in breach of the pass, but Cowan is clear Huntly chose to go voluntarily, rather than as prisoner, noting "by giving out he had been forced to accompany Montrose he was neatly easing his own predicament and at the same time sparing Montrose a great deal of embarrassment". Spalding also supports that Huntly went voluntarily. Montrose was a leader of the delegation who subsequently met at Muchalls Castle to parley regarding the 1638 confrontation with the Bishop of Aberdeen. With the Earl Marischal he led a force of 9000 men across the Causey Mounth through the Portlethen Moss to attack Royalists at the Battle of the Brig of Dee. These events played a part in Charles I's decision to grant major concessions to the Covenanters. In July 1639, after the signing of the Treaty of Berwick, Montrose was one of the Covenanting leaders who visited Charles. His change of mind, eventually leading to his support for the King, arose from his wish to get rid of the bishops without making Presbyterians masters of the state. His was essentially a layman's view of the situation. Taking no account of the real forces of the time, he aimed at an ideal form of society in which the clergy should confine themselves to their spiritual duties, and the King should uphold law and order. In the Scottish parliament which met in September, Montrose found himself opposed by Archibald Campbell, 1st Marquess of Argyll, who had gradually assumed leadership of the Presbyterian and national party, and of the estate of burgesses. Montrose, on the other hand, wished to bring the King's authority to bear upon parliament to defeat Argyll, and offered the King the support of a great number of nobles. He failed, because Charles could not even then consent to abandon the bishops, and because no Scottish party of any weight could be formed unless Presbyterianism were established as the ecclesiastical power in Scotland.]] The king signed a warrant for his Marquessate and appointed Montrose Lord Lieutenant of Scotland, both in 1644. A year later in 1645, the king commissioned him captain general. His military campaigns were fought quickly and used the element of surprise to overcome his opponents even when sometimes dauntingly outnumbered. At one point, Montrose dressed himself as the groom of the Earl of Leven and travelled away from Carlisle, and the eventual capture of his party, in disguise with "two followers, four sorry horses, little money and no baggage". Highlanders had never before been known to combine, but Montrose knew that many of the West Highland clans, who were largely Catholic, detested Argyll and his Campbell clansmen, and none more so than the MacDonalds who with many of the other clans rallied to his summons. The Royalist allied Irish Confederates sent 2000 disciplined Irish soldiers led by Alasdair MacColla across the sea to assist him. The Irish proved to be formidable fighters. In two campaigns, distinguished by rapidity of movement, he met and defeated his opponents in six battles. At Tippermuir and Aberdeen he routed Covenanting levies; at Inverlochy he crushed the Campbells, at Auldearn, Alford and Kilsyth his victories were obtained over well led and disciplined armies. The fiery enthusiasm of the Gordons and other clans often carried the day, but Montrose relied more upon the disciplined infantry from Ireland. His strategy at Inverlochy, and his tactics at Aberdeen, Auldearn and Kilsyth furnished models of the military art, but above all his daring and constancy marked him out as one of the great soldiers of his time. His career of victory was crowned by the great Battle of Kilsyth on 15 August 1645. Then he summoned a parliament to meet at Glasgow on 20 October, in which he no doubt hoped to reconcile loyal obedience to the King with the establishment of a non political Presbyterian clergy. That parliament never met. Charles had been defeated at the Battle of Naseby on 14 June 1645, and Montrose had to come to his aid if there was to be still a king to proclaim. David Leslie, one of the best Scottish generals, was promptly dispatched against Montrose to anticipate the invasion. On 12 September he came upon Montrose, who had been deserted by his Highlanders and was guarded only by a little group of followers, at Philiphaugh. He won an easy victory. Montrose cut his way through to the Highlands; but he failed to organise an army. In September 1646 he embarked for Norway. Montrose was to appear once more on the stage of Scottish history. In June 1649, eager to avenge the death of the King, he was restored by the exiled Charles II to the now nominal lieutenancy of Scotland. Charles, however, did not scruple soon afterwards to disavow his noblest supporter to become King on terms dictated by Argyll and his adherents. In March 1650 Montrose landed in Orkney to take command of a small force which he had sent on before him with George Hay, 3rd Earl of Kinnoull. Crossing to the mainland, he tried in vain to raise the clans, and on 27 April was surprised and routed at the Battle of Carbisdale in Ross shire. His forces were defeated in battle but he escaped. After wandering for some time he was surrendered by Neil MacLeod of Assynt at Ardvreck Castle, to whose protection, in ignorance of MacLeod's political enmity, he had entrusted himself. He was brought a prisoner to Edinburgh, and on 20 May sentenced to death by the parliament. He was hanged on the 21st, with Wishart's laudatory biography of him around his neck. He protested to the last that he was in truth a Covenanter and a loyal subject. His head was removed and stood on the "prick on the highest stone" of the Old Tolbooth outside St Giles' Cathedral from 1650 until the beginning of 1661. Shortly after Montrose's death the Scottish Argyll Government switched sides to support Charles II's attempt to regain the English throne, provided he was willing to impose the Solemn League and Covenant in England for a trial period at least. After the Restoration Montrose was officially rehabilitated in the public memory. On 7 January 1661 Montrose's mangled torso was disinterred from the gallows ground on the Burgh Muir and carried under a velvet canopy to the Tolbooth, where his head was reverently removed from the spike, before the procession continued on its way to Holyrood Abbey. The diarist John Nicoll wrote the following eyewitness account of the event,

[Төрт капитанның әскерлерімен, олардың барлығы да] қаруларында және туларымен, ұзақ уақыттан кейін көшелерде жүріп, содан кейін Бурро мурға, оның денесі жерленген жерге және оның достары мен жақтастары, әйгілі және жаяу әскерлерінің барлығы бар болды; және онда, сол уақытта жиналған көптеген асыл адамдардың, графтардың, лордтардың, барондықтардың және басқаларының қатысуымен, оның қабірі [моласы] ашылды, оның денесі мен сүйектері алынды...

[A guard of honour of four captains with their companies, all of them in] thair armes and displayit colouris, quha eftir a lang space marching up an doun the streitis, went out thaireftir to the Burrow mure quhair his corps wer bureyit, and quhair sundry nobles and gentrie his freindis and favorites, both hors and fute wer thair attending; and thair, in presence of sundry nobles, earls, lordis, barones and otheris convenit for the tyme, his graif [grave] was raisit, his body and bones taken out and wrappit up in curious clothes and put in a coffin, quhilk, under a canopy of rich velwet, wer careyit from the Burrow mure to the Toun of Edinburgh; the nobles barones and gentrie on hors, the Toun of Edinburgh and many thousandis besyde, convoyit these corpis all along, the callouris [colours] fleying, drums towking [beating], trumpettis sounding, muskets cracking and cannones from the Castell roring; all of thame walking on until thai come to the Tolbuith of Edinburgh, frae the quhilke his heid wes very honorablie and with all dew respectis taken doun and put within the coffin under the cannopie with great acclamation and joy; all this tyme the trumpettis, the drumes, cannouns, gunes, the displayit cullouris geving honor to these deid corps. From thence all of thame, both hors and fute, convoyit these deid corps to the Abay Kirk of Halyrudhous quhair he is left inclosit in ane yll [aisle] until forder ordour be by his Majestie and Estaites of Parliament for the solempnitie of his Buriall. Montrose's limbs were brought from the towns to which they had been sent (Glasgow, Perth, Stirling and Aberdeen) and placed in his coffin, as he lay in state at Holyrood. A splendid funeral was held in the church of St. Giles on 11 May 1661. The torso of an executed person would have normally been given to friends or family; but Montrose was the subject of an excommunication, which was why it was originally buried in unconsecrated ground. In 1650 his niece, Lady Napier, had sent men by night to remove his heart. This relic she placed in a steel case made from his sword and placed the whole in a gold filigree box, which had been presented to her family by a Doge of Venice. The heart in its case was retained by the Napier family for several generations until lost amidst the confusion of the French Revolution.

Ұрыстың тарихы

Монтроз Типпермуир шайқасында, Аласдейр МакКолла мен оның ирланд сарбаздарының қолдауымен, Абердин шайқасында, Инверлохи шайқасында, Олдэрн шайқасында, Алфорд шайқасында және Килсит шайқасында қатарынан жеңіске жетті. Бірнеше жыл бойы үзіліссіз жеңістерден кейін Монтроз 13 қыркүйек 1645 жылы Филипхоу шайқасында Дэвид, Лорд Ньюарк бастаған Ковентер армиясынан жеңілді, осы арқылы Эстейт комитетінің билігі қайта орнатылды. 1650 жылдың наурыз айында ол Синклер кланының Данбит қамалын басып алды, олар кейіннен Карбисдейл шайқасында оған көмектесті. Монтроз Карбисдейл шайқасында Мунро, Росс, Сазерленд және полковник Арчибальд Страханнан жеңілді.

Өлеңде

1751 жылы жарық көрген "Ais Eiridh na Sean Chánoin Albannaich" ("Ескі шотланд тілінің қайта жаңғыруы") атты өлеңдер жинағы – шотландтық гэль әдебиеті тарихындағы тұңғыш жарияланған діни емес кітап. Жакобит соғысының ақыны және әскери шенеунігі Аласдейр Мак Махистер Аласдейр ағылшыл азамат соғысы кезінде Стюарт үйіне адалдығын білдірген Монтроздың бірнеше танымал мәлімдемелерін гэль тіліне аударып, өлең түрінде жеткізді.