Кіріспе
Ортағасырлық қамал Хельсингёр, Дания
Кронборг – Данияның Хельсингёр қаласында орналасқан қамал және бекініс. Уильям Шекспирдің «Гамлет» пьесасында Эльсинор ретінде бейнеленген Кронборг – Солтүстік Еуропадағы ең маңызды Ренессанс кезеңінің қамалдарының бірі және 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Қамал Зеландия аралының солтүстік-шығыс ұшында, Эресунн бұғазының ең тар жерінде, қазіргі Дания мен қазіргі Швеция провинциялары арасында орналасқан. Қамал салынған кезде осы провинциялар да Данияның құрамында болған. Бұл жерде бұғазтың ені жайлы болғандықтан, Балтық теңізінің сирек шығанақтарының біріне бақылау жасау үшін осы маңда жағалау бекінісін сақтаудың стратегиялық маңызы зор болды. Қамалдың тарихы 1420 жылдары король Эрик VII салған Кроген бекінісіне дейін жетеді. Эресунн бұғазының қарсы жағалауындағы Хельсингборгтегі Кернан бекінісімен бірге, ол Балтық теңізіне кіретін жолды бақылап тұрды. 1574-1585 жылдары король Фредерик II ортағасырлық бекіністі керемет Ренессанс қамалына айналдырды. Басты сәулетшілер фламандтар Ханс Хендрик ван Паэссхен мен Антонис ван Обберген болды, ал мүсін жұмыстарын Герт ван Гронинген үйлестірді. 1629 жылы өрт қамалдың көп бөлігін қиратты, бірақ кейін король Кристиан IV оны қайта тұрғызды. Қамалдың ішінде шіркеу де бар. 1658 жылы Кронборгты швециялықтар қоршап алып, басып алды және оның көптеген құнды өнер туындыларын соғыс олжасы ретінде алып кетті. 1785 жылы қамал патшалық резиденция болып табынуын тоқтатты және әскер казармасына айналдырылды. Әскер 1923 жылы қаланы тастап кетті, ал толықтай жөндеуден кейін ол көпшілыққа ашылды.
Кроген
Қаланың тарихы Кроген (әдеби мағынасы – "Ілмек") бекінісіне дейін жетеді, ол 15 ғасырдың басында Дания королі Эрик Померания салған. Король Балтық теңізіне Оресунд арқылы кіргісі келетін немесе одан шығуға ниеттенген барлық кемелерден белгілі бір мөлшерде алым төлеуін талап етті; оның талаптарын күштеңдету үшін ол Оресундтың ең тар жерінде қуатты бекініс салды. Сол кезде Дания Корольдігі Оресундтың екі жағына созылып жатты, ал шығыс жағалауында Хелсингборг қамалы орта ғасырлардан бері сақталған. Екі қамалды және күзет кемелерін пайдаланып, Оресунд арқылы барлық теңіз жолын бақылауға болады. Қала Орекрогте, яғни Зеландия жағалауынан Скания жағалауына қарай теңізге қарай созылған құмды тілімде салынған. Қаланың ішінде бірнеше тас ғимараттары бар төртбұрышты қабырғасы болды. Солтүстік-шығыс бұрышындағы тас ғимарат корольдің резиденциясы болды. Оңтүстік-батыс бұрышындағы ғимаратта үлкен күмбезді банкет залы орналасқан. Оңтүстік-шығыс бұрышындағы ғимарат, мүмкін, шіркеу ретінде пайдаланылған. Кроген қабырғаларының көп бөлігі қазіргі Кронборг қамалының құрамында сақталған. Король Кристиан III 1558–1559 жылдары қабырғаның бұрыштарын бастиондармен күшейтті.
Фредерик II-нің Кронборгы
Сол кездегі әскери техниканың дамуы және артиллерияның күшінің артуы салдарынан Кроген бекіністерін жаңғырту қажеттігі анықталды. 1570 жылы Солтүстік жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін король Фредерик II ортағасырлық қабырғаны жеңілдету үшін алдыңғы бастиондарды кеңейтуді бастады. Бас сәулетші фламанд сәулетшісі Ханс Хендрик ван Паэссен болды және бекініс жұмыстары 1577 жылы аяқталды. Осыдан кейін қамал қазіргі аты – Кронборг деп аталды. Қамалдың өзі 1574 жылдан 1585 жылға дейін қайта салынды, Крогеннің жекелеген ғимараттары үш біріктірілген қанатқа дейін кеңейтілді. Солтүстік қанатта король, королева және олардың күтімшілері үшін бөлмелермен қатар канцлерлік кеңсесі орналасты. Оңтүстік қанатта ортағасырлық ғимараттың оңтүстік-шығыс бұрышы заманауи шіркеу ретінде қайта жабдықталды, шіркеуге қараған күмбезді терезелер сақталды. Фредерик театрды жақсы қорғады және ол 1579 жылы сарай өткізген кезде актерлер қамал ауласында өнер көрсетті. Бастапқыда қамал тек екі қабатқа дейін қайта құрылды. Алайда, 1578 жылы фламанд сәулетшісі Антонис ван Обберген жаңа бас құрылысшы болып тағайындалды және Кронборгты одан да үлкен әрі сәнді ету жұмыстары басталды. Мүсіншілік жұмыстарды Герт ван Гронинген үйлестірді. Жаңа амбициялардың белгісі ретінде оңтүстік қанат бір қабатқа көтерілді және шіркеудің үстіне жаңа, алып бал залы салынды. Ұзақ өтпей, батыс және солтүстік қанаттар да бір қабатқа көтерілді. Соңында, шығыс қанаты Королева галереясы деп аталатын дәлізбен бірге көтерілді, бұл королеваға солтүстік қанаттағы жатақтарынан оңтүстік қанаттағы бал залына ыңғайлы өтуге мүмкіндік берді. Сыртқы қабырғалар Сканиядан әкелінген құмтаспен қапталды, ал жаңа қамалдың шатыры мыс жабынмен жабылды. Шотландия королі Джеймс VI 1590 жылы Дания королевасы Аннаға үйленгеннен кейін қамалға келді. Джеймс қамалдың офицерлері мен қызметшілеріне сыйлық ретінде 2000 даниялық далер алтын монета берді.
The castle itself was rebuilt from 1574 to 1585, with the separated buildings of Krogen being extended to three coherent wings. The north wing was equipped with chambers for the king, queen and her ladies in waiting as well as for the chancellery. In the south wing, the medieval building in the southeast corner was refitted as a modern chapel with the vaulted windows facing the chapel being retained. Frederick was a keen patron of theatre and players performed at the castle when he held court there in 1579. Initially, the castle was reconstructed only to a height of two storeys. In 1578, however, the Flemish architect Anthonis van Obbergen was engaged as new master builder and work was undertaken to make Kronborg even larger and more magnificent. The sculptural work was coordinated by Gert van Groningen. As a sign of the new ambitions, the south wing was heightened by one storey and a new, gigantic ball room placed over the chapel. Soon after the west and north wings were also heightened by one storey. Finally, the east wing was also heightened with a passageway, The Queen's Gallery, allowing the Queen comfortable passage from her chambers in the north wing to the ball room in the south wing. The exterior walls were clad with sandstone from Scania, and the new castle was given a roof with copper sheeting. James VI of Scotland stayed in the castle in 1590 after his marriage to Anne of Denmark. James gave 2,000 Danish dalers in gold coins to the officers and servants in the castle as a reward.
1629 жылғы өрт
1629 жылы екі жұмысшының бір сәттегі салғысы салдарынан 24-25 қыркүйек аралығындағы түні қамалдың көп бөлігі өртеніп кетті. Ғарқынды күмбездерінің беріктігі арқасында тек ғибадатхана ғана зардаптан құтылды. Патша IV Кристиан қамалдың қалпына келтірілуіне зор күш салды. 1631 жылы-ақ жұмыстар басталды, оларды сәулетші Ганс ван Стенвинкель кіші басқарды. 1639 жылға қарай қамалдың сыртқы жағы – патшаның тілегі бойынша ірі өзгерістерсіз қайта жаңартылып – қайтадан сұлу болды, бірақ ішкі кеңістігі бұрынғы шарапатына толығымен көтеріле алмады. Бұдан өзге, бірқатар жаңарулар жасалды, порталдар, мүржалар, төбе суреттері және басқа да әшекейлер барокко стилінде жаңартылды.
1658 жылғы шведтердің жаулауы
1658-1660 жылдардағы Дания-швеция соғысы кезінде Кронборгты Карл Густав Врангель басқарған швед әскері қоршап, шабуылдап, жаулап алды. Швециялық оккупация кезінде Швеция патшайымы Гёльштейн-Готторптық Хедвиг Элеонора және Швеция патшасының қарындасы Мария Евфросина Пфальц Кронборгта тұрды, олар науқан барысында Швеция королі Карл X-ті қабылдады және шетелдік елшілерді күтіп алды. Швециялық оккупацияның нәтижесінде Кронборг өзінің ең құнды өнер туындыларының көптеген бөлігінен айырылды, оның ішінде сарай ауласындағы әсем безендірілген фонтан, Фредерик II-нің шатыры және Кристиан IV тапсырыс берген би залының көптеген ірі төбе суреттері.
Гарнизондық бекініс
1658 жылы шведтердің Кронборгты басып алуы қамалдың тым берік емес екенін көрсетті. Одан кейін қорғаныс жүйесі күрт күшейтілді. 1688 жылдан 1690 жылға дейін «Кронворк» деп аталатын жаңа қорғаныс шебі салынды. Ұзақ өтпей, оның айналасына жаңа қамалдар тұрғызылды. Құрылысы аяқталғаннан кейін Кронборг Еуропадағы ең күшті бекініс саналды. 1739 жылдан 20 ғасырға дейін Кронборг түрме ретінде пайдаланылды. Түрмедегілерді қамалға орналасқан әскерлер күзетті. Айыптылар қамалдың нығайтылу жұмыстарына жұмсалды. Сотталғандар екі санатқа бөлінді: жеңіл жаза алғандар «адал» деп есептеліп, қамалдан тыс жұмыс істеуге рұқсат алды; зорлық-зомбылық, кісі өлтіру, өрт қою сияқты қылмыстар үшін сотталғандар «адал емес» деп танылып, қамал ішінде ауыр физикалық еңбекпен толық жазасын өтеуге міндетті болды. Әйтпесе, олардың барлығы бірдей шарттарда жазасын өтеді: шынжыр киіп, суық әрі ылғалды түрмеде түндерін өткізді. 1772 жылдың 17 қаңтарынан 30 сәуіріне дейін король Георг III-нің қарындасы королева Каролина Матильда, Иоганн Фридрих Струензеемен болған даудан кейін Кронборгта тұтқынға алынды. Кронборгтың патшалық резиденция ретіндегі маңызы азайған сайын, қарулы күштердің рөлі артты. 1785 жылдан 1922 жылға дейін қамал толығымен әскери басқаруға берілді. Осы кезеңде бірқатар жөндеу жұмыстары аяқталды.
Саунд-дуэстер және соңғы тарих
Бұл бұғазда жүзетін әр кеменің капитаны кемедегі жүктің құнын жариялауға міндетті болды. Дания короліне төленетін, "Звук төлемі" деп аталатын ақша содан кейін жүктің құнына байланысты есептелді. Король жүкті кеме капитаны көрсеткен бағамен сатып алу құқығына ие болды. Бұл саясат капитанға өте төмен баға белгілеуге жол бермеді. Дания патшалық армиясы 1923 жылы қамалдан кетіп, толыққанды жөндеуден кейін 1938 жылы көпшілыққа ашылды.
Kronborg қазіргі күні
Кронборг қамалы Зеландия аралының соңғы солтүстік-шығыс ұшында, Хельсингор қаласының тарихи орталығының солтүстік-шығысында орналасқан. Ол теңіз деңгейінен 12 метр биіктікте, Øresund бұғазының ең тар жеріне сәл ілгері шығыңқы жерде жатыр. Бұл бұғаз Данияның Зеландия аралы мен Швецияның Сканния провинциясын бөледі, және 1658 жылға дейін Сканния да Данияның құрамында болған. Қаладан қамалға баратын жол шығысқа қарай, ал жол бойында қамалдың өзін қорғайтын бекіністер мен қақпалар орналасқан.
Патшалық пәтерлері
Патшалық пәтерлер солтүстік қанаттың бірінші қабатында орналасқан. Бұл пәтерлер бастапқыда 1576 жылы Фредерик II тапсырысымен жабдықталған, бірақ 1629 жылғы өрттен кейін Кристиан IV пәтерлерді қайта жабдықтады және төбедегі суреттермен, тас порталдармен және каминмен әсемдеді. Алғашқы едендер қара және ақ плиткамен жабылған, олар 1760-61 жылдары ағаш еден тақталарымен ауыстырылды, ал қабырғалар алтын жалатылған былғарымен қапталды. Бүгінде бөлмелер 17 ғасырдың Нидерланд жиһаздарымен жабдықталған. Патшаның палатасында сарайдың басты порталының үстінде орналасқан шығыңқы терезе бар, одан патша сарайға келген қонақтарды қадағалай алатын, ал патшайымның палатасынан Желек бастионына қарап тұратын күмбезді мұнараға өтуге болады.
Би залы
Оның өлшемдері 62 x 12 метр, 1582 жылы құрылысы аяқталғанда Солтүстік Еуропадағы ең үлкен зал болды. Қабырғаларында 1618-1631 жылдары Копенгагендегі Розенборг сарайының Үлкен залы үшін жасалған бірқатар ірі картиналар ілінген. Бал залындағы картиналар: Фрэнсис Клейннің "Балалар мектепке келеді", Рейнхольд Тиммнің "Әйелдердің әрекеттері", Рейнхольд Тиммнің "Шарда атқа міну", Фрэнсис Клейннің "Ұлдар мектебі", Фрэнсис Клейннің "Шіркеуде үйлену", Рейнхольд Тиммнің "Ақсүйектерге арналған академия", да. Қазіргі еден және каминдер 1924–38 жылдарғы қайта құрылыс кезінде салынған.
Кішкентай зал
Кіші залдың қабырғалары бастапқыда 100 даниялық патшаның суреттелген 40 тұрпатыдан тұратын жинақтың жеті тұрпатымен безендірілген. Шедеврлердің ішінде Олуфты (1376–1387) және Кнуд VI-ны (1182–1202) бейнелейтін тұрпатылар бар. 2017 жылы Hamletscenen Кронборгте Ларс Романн Энгельдің режиссерлігімен "Гамлет" қойылымын көрсетті; Гамлет рөлін Сирон Мелвилл ойнады, ал қойылымға музыканы Майк Шеридан жазды.
Даниялық Огиер
Артурий мифологиясына байланысты аңыз бойынша, Огиер Даниялық (Дания: Holger Danske) деген Дания патшасын Морган ле Фей сиқыршысы Авалонға алып кеткен. Огиер Францияны қауіптен құтқару үшін қайтып келді, содан кейін Кронборг қамалына сапар шекті, онда туған жерін құтқару қажет болғанға дейін ұйықтап жатыр. Оның сақалы жерге дейін жеткен. Ұйықтаған Огиердің мүсіні (оң жақта) қамалдың казематтарына қойылған.
Мәдениет Кемежай Кронборг
Kulturhavn Kronborg – 2013 жылы Хельсингёр тұрғындары мен қонақтарына әртүрлі мәдени мүмкіндіктер ұсыну мақсатымен қолға алынған жоба. Kulturhavn Kronborg – Kronborg сарайы, Дания теңіз мұражайы, Kulturværftet және Хельсингёр портының бірлескен жобасы.
Басқа
Қалашық телеарнадағы мерекелік "Jul på Kronborg" сериалының түсірілім алаңы болды, онда Гамлет және Даниялық Холгер есімді кейіпкерлер де болды. "Эльсинор сырасы" 1983 жылғы Рик Моранис пен Дейв Томас қатысқан "Strange Brew" комедиялық фильміндегі қалашықтың құрметіне аталған.