Кіріспе
Шетланд аралдарының аралы, Шотландия. Шетланд архипелагында орналасқан Фула (Foula) аралдары Ұлыбританияның тұрақты түрде қоныстанған ең шалғай аралдарының бірі. 20-шы ғасырдың басынан бері Холборн отбасының меншігінде болған бұл арал 1937 жылы "Әлем шетінде" ("The Edge of the World") фильмінің түсірілім алаңы болды. 1914 жылы RMS Oceanic лайнері Фуланың жанындағы Шаалдс аймағында құлап кетті. Аралда пошта бөлімі бар.
Foula ('/f//uː//l//ə/), located in the Shetland archipelago of Scotland, is one of the United Kingdom's most remote permanently inhabited islands. Owned since the turn of the 20th century by the Holbourn family, the island was the location for the film The Edge of the World (1937). The liner RMS Oceanic was wrecked on the nearby Shaalds of Foula in 1914. The island has a post office.
Топоним
"Фула" атауы көне норвеж тіліндегі "Фуглей" сөзінен туындаған, яғни "құс аралы" деген мағынаны білдіреді; Фарьер аралдарындағы "Фуглой" аралымен салыстырыңыз.
География
Фула Атлант мұхитында, Шетландтағы Уоллдан батысқа қарай орналасқан. Бұрын ол Уоллс азаматтық округінің құрамына кірген. Аралдың шығыс жағында тегіс жағалау жолағы бар. 15 шаршы километр аумақты алып жатқан Фула, Шетланд аралдарының жетінші үлкен және ең батыс аралы болып табылады. Ол шығысындағы төмен, қираған жартастардан басталып, батысында тік жартастарға дейін көтеріледі. Солтүк бөлігінде Гаада стек табиғи аркасы, ал оңтүстік-батысқа қарай жартастардың ішінде 30 метр тереңдігі мен 2 метр ені бар Да Снек Ида Смаали атты әсем жарық орналасқан. Фула Санкт-Петербургпен бірдей ендікте жатыр. Фуланың Хаметун және Хам елді мекендерінде 38 адам тұрады. Бүгінде арал тұрғындарының көпшілігі қой шаруашылығымен айналысып, сондай-ақ құс қадағалау туризмінен табыс табады.
Көлік
BK Marine Limited Шетланд материгінде Хамнан Валсқа дейін паром қызметін жүргізеді. "New Advance" кемесі 12 жолаушыға дейін тасымалдайды және сапарды шамамен екі сағатта аяқтайды. Фула әуежайынан Тингваль әуежайына рейстер жасалады. Фуладан Скалоуэйге паром қызметі 2010 жылға дейін созылды. Аралда қайықтарды қорғауға арналған жағдайлар өте аз. Аралдағы жалғыз жағажай – шығыс жағалаудағы Хам Вое шығанағының басында орналасқан. Жергілікті қайықтар, оның ішінде пошта қайығы да судан тартылып алынады. 2006-2008 жылдар аралығында Бат және Камертон археологиялық қоғамы Фулаға бірнеше рет сапар шегіп, тарихқа дейінгі тұрған тастарды зерттеді. 2006 жылы Фуланың солтүстігіндегі Да-Хайтс аймағында ерекше, жартылай дөңгелек тас шеңбері табылды. 2007 жылы жүргізілген арнайы зерттеулер нәтижесінде бұл жартылай дөңгелек тас құрылыстың адамдар жасағаны, эллипстік пішінде екені және осі қысқы күн тоғысы бағытына қарай бағытталғаны, б.з.д. 1000 жылға дейін салынғаны анықталды.
15-19 ғасырлар
1490 жылы Циске отбасының иеліктері бөлініп, Вайла мен Фула Альв Кнутсонның меншігіне өтті. Алайда, Цискелер норвегиялықтар болғандықтан, ал Шотландия бірнеше онжылдық бұрын Шетлендті аннексиялағандықтан, меншік құқығы туралы шатастыратын және қайшы келетін таластар туды. 1752 жылы Ұлыбритания Корольдігінің қалған бөлігі Григориан күнтізбесіне көшкен кезде Фула Юлиан күнтізбесін сақтап қалды. Жазушы және журналист Джон Сэндс 19-ғасырдың соңында Фула және Папа Стоур аралдарында біраз уақыт тұрды. Ол сол кездегі тауар алмасу жүйесіне қарсы күресті және оның кемшіліктерін әжуалайтын саяси карикатуралар жасады. Бір суретінде Фуланы "жер иеленуші" деп белгіленген боа констриктордың құрсауына түскен әдемі жас әйел ретінде бейнеледі, ал оны "миссионер", "лэйд" және "тауар сатушы" деп аталатын басқа да жорғалаушылар бақылап отырды. Арал Норн тілінде сөйленген соңғы орындардың бірі болды (дегенмен, соңғы сөйлеуші Унст қаласындағы Скаудан Уолтер Сазерленд болған деген пікір бар), ал жергілікті диалектке ежелгі норвег тілі күшті әсер еткен. Ол әндердің, балладалардың және романстардың фрагменттерін тапты, ал ең бағалы көзі – Уильям Генри есімді қарт шаруа болды, одан қазір "Хилдина" деп белгілі балладаны алды. Генри тілді жеткілікті меңгермегендіктен, бала кезінде балладаның барлық 35 шумағын түпнұсқа Норн тілінде жаттап алған болса да, оның мазмұны туралы толыққанды аударма емес, тек қысқаша түсіндіру бере алды. "Хилдина" – Норн тілінде сақталған жалғыз поэма.
Дін
Фуланың көптеген тұрғындары Шотландия шіркеуінің бөлігі болып табылатын Фула Кирк немесе Бакстер капелласы деп аталатын пресвитериандық қауымға қатысады.
Фильм
Майкл Пауэллдің "Әлемнің шетінде" (1937) фильмі 1930 жылдың 29 тамызында шалқара орналасқан Сент-Килда аралының соңғы 36 тұрғынының эвакуациялануының шын оқиғасын негізге алған драмалық бейнелеу. Сент-Килда Атлант мұхитында, Сыртқы Гебрид аралдарындағы Солтүстік Уисттің батыс-солтүстігінде жатыр; арал тұрғындары гэль тілінде сөйлеген. Пауэлл Сент-Килдада түсіруге рұқсат ала алмады. Бірақ ол 1936 жылдың жазында төрт ай бойы Фула аралында фильмді түсірді, ондағы арал тұрғындары Шетланд диалектісінде сөйлейді. "Әлемнің шетіне оралу" (1978) – бұл 40 жыл өткен соң, 1937 жылғы фильмнің актерлері мен түсіру тобы аралға қайта оралып, кездесулерін көрсететін деректі фильм.
Халықтық аңыздар, мерекелер мен дәстүрлер
Фула тұрғындары көптеген викинг дәуірінен келе жатқан халықтық әңгімелер мен тойлардың салт-дәстүрлерін сақтайды. Олар әлі де Рождество мерекесін Юлиан күнтізбесі бойынша тойлайды, барлық арал тұрғындары 6 қаңтарда бір үйде жиналады, бірақ бір күн кешігіп. Жаңа жыл 13 қаңтарда тойланады.
Поэзия
Вагаландтың «Да Санг о да Папа-мен» өлеңі Папа-Стурдың балықшылары туралы айтады және онда «Роуин Фула Дун» деп қайталап айтылатын хор әні бар. Бұл ән балықшылардың ашық қайығымен теңізге Фуланың биік жартастары көзден жоғалғанша есу дәстүрін көрсетеді. Бұл қайықтың Папа-Стурдың батысында болғанын аңғартады.
Геодезия
Фуладағы Снеуг Оркни мен Шетланд аралдарының 6 дюймдік және 1:2500 масштабты Орднанс зерттеу карталарының бастапқы нүктесі (меридианы) болды.
Атақты тұрғындар
Мартин Фергюсон Смит (1940 жылы туған), ғалым және жазушы. 1995 жылы зейнетке шыққаннан бері ол Фула аралында өз еркімен оқшауланып өмір сүреді. Иан Холборн (1872 – 1935), Фуланың лаирды, Оксфорд университетінің профессоры және лекторы, сондай-ақ жазушы. Шила Гир, "Фула, Күннің батысындағы арал" кітабының авторы (Robert Hale Limited баспасы, 1983 жыл). Ол Оксфордта дүниеге келді және Абердин университетінде зоологияны оқыды. Ол Джим Гирге үйленді, ол Шетланд аралдарындағы шаруалардың өмірі туралы кітап жазды. Джон Сэндс (1826–1900), Ормистоннан шыққан шотландтық тәуелсіз журналист және суретші, сонымен қатар археология мен халықтық салт-дәстүрлерге қызығушылық танытқан. Ол Сент-Килда аралында шамамен бір жыл өткізді және Фула сияқты басқа да бірнеше шалғай аралдарда тұрды.