Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс «Элефант» танкжойғышы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың неміс ауыр танк жойғышы, Вермахт танк жойғышы.

Elefant ("пил" деген немісше сөз) – Екінші дүниежүзілік соғыста неміс Panzerjäger (танкке қарсы бөлімшелер) қолданған ауыр танк жойғыш (өздігінен жүретін танкке қарсы пушка). 1943 жылы Фердинанд (оның авторы Фердинанд Порше атымен аталған) деген атпен 91 данасы жасалды. Олар Tiger I танкі үшін дайындалған VK 45.01 (P) танк шассилерін пайдаланды, бірақ бәсекелес Henschel үлгісі таңдалғаннан кейін олар қолданылмады. Курск шайқасынан кейін, 1944 жылдың қаңтар-сәуір айларында аман қалған "Фердинандтар" жаңартылып, модификацияланды. 1944 жылдың мамыр айында олар "Элефант" деп аталды. Неміс тіліндегі ресми атауы Panzerjäger Tiger (P) болды, ал қару-жарақ тізімінде "Sd. Kfz." 184 деп белгіленді.

Даму тарихы

Porsche GmbH компаниясы Тайгер танкысы үшін жасаған сәтсіз ұсынысы бойынша, "Porsche Tiger" деп аталған 100 шассиді, Австрияның Санкт-Валентин қаласындағы Nibelungenwerk зауытында өндірді. Henschel-дің табысты ұсынысы да, Porsche-дің дизайны да Krupp компаниясы жобалаған мұнараны пайдаланды. Henschel дизайнында мұнара шассиде шамалы орталыққа жақын орналасқан, ал Porsche дизайнында мұнара суперструктураның алғы бөлігіне әлдеқайда жақын орналастырылған. Бәсекелес Henschel Tiger дизайны өндіріс үшін таңдалғандықтан, Porsche шассилері Тайгер танк жобасы үшін қажет болмады. Сондықтан Porsche шассилерін Krupp компаниясының жаңадан әзірленген Panzerjägerkanone 43/2 (PaK 43) танкке қарсы зеңбірегі орнатылған жаңа ауыр танк жойғыш, "Фердинанд" құруға пайдалануға шешім қабылданды. Бұл ұзақ қашықтықтағы аса дәл қару, жау танктерін олардың тиімді ату қашықтығына жетпей-ақ жоюға арналған. "Фердинанд" Marder II және Marder III сияқты бұрынғы жеңіл танк жойғыштарды шабуылдық рөлде алмастыруы тиіс болды. Осыған ұқсас зеңбірек, сол кезде салынған жеңіл брондалған "Хорниссе" (кейін "Нашорн" деп аталды) танк жойғышында да қолданылды.

Шасси

Бензиндік-электрлік беріліс, механикалық беріліс құралындағыдай, қозғалтқыштарды орналастыруды әлдеқайда жеңілдетті (қозғалтқыштарды кез келген жерге орнатуға болады, тек қуат кабельдерінің ұзындығын өзгерту қажет, ал қуат беру білігін қайта жобалау және қозғалтқыштарды қуат беру білігінің беріліс қорабына ең оңай бағытталуы үшін орналастыру қажет болмас еді). Сондықтан, Porsche Tiger прототипінің алға орналасқан мұнарасы болмағандықтан, екі қозғалтқыш мұнара болған жерге, алдыңғы бөлікке көшірілді, бұл олардың алдында енді тек жүргізуші мен оның көмекшісі үшін ғана орын қалдырды. Қазіргі кезде бос қалған корпустың артқы жартысы қалың броняланған, толық бес жақты казематпен жабылды, жоғарғы беттері сәл еңіспен және броньды қатты шатырымен жабдықталды, және экипаж бөліміне айналдырылды, казематтың алғы жағына бір 8.8 см Pak 43 зеңбірегі орнатылды. Фердинандтың бастапқы түрлендірулері Jagdpanzer танк жойғыштарының алғашқы физикалық үлгілерінің бірі болды, олардың барлығы толығымен жабық казематтармен жабдықталған, бірақ көпшілігі бастапқыда казематты көліктің корпусының ажырамас бөлігі ретінде жобаланған; Фердинанд бұрынғы, жұқа броняланған, биік профильді, "үш жақты" (жоғарғы және артқы бөлігі ашық) Panzerjäger мен кейінгі, ауыр броняланған, төмен профильді, артқы қозғалтқышты Jagdpanzer арасындағы гибрид болды. Жүргізуші мен оның көмекшісі алдыңғы бөлікте бөлек бөлімде отырды. Қозғалтқыштар ортаға орналасқандықтан, көмекші жүргізуші мен жүргізуші экипаждың қалған бөлігінен оқшауланды және олармен тек интерком арқылы байланысуға болады. Алдыңғы пластиналарға 100 мм қосымша броня бекітілді, бұл пластинаның қалыңдығын 200 мм-ге дейін арттырып, тағы 5 тонна салмақ қосты.

Қозғалтқышы

Екі Porsche Type 101 15 литрлік бензинді V 10 ауамен салқындатылатын қозғалтқыштар, әрқайсысы әр көлікте 310 а.к. қуат өндіретін, сынақ кезінде салқындатуда қиындықтар мен майды тым көп жұмсау сияқты елеулі мәселелерге тап болды. Жақсартылған 101/2 типті, жақсы салқындатылатын қозғалтқыш орнатылмаған көрінеді. Porsche қозғалтқыштары екі 300 а.к. (296 а.к.; 221 кВт) Maybach HL120 TRM қозғалтқыштарымен алмастырылды. Қозғалтқыштардың әрқайсысы Siemens Schuckert 500 кВА генераторын қоздырды, ол екі Siemens 230 кВт (312,7 а.к.) жеке қуатты электр моторларына қуат берді, олардың әрқайсысы артқы тік тіректерге қосылған. Электр моторлары сонымен қатар көліктің басқару құралы ретінде де жұмыс істеді. Бұл "бензин-электрлік" жүйе жолдан тыс жерде 0,11 км/л (909 литр/100 км немесе 0,26 миль/галлон) және жолда 0,15 км/л (667 литр/100 км немесе 0,35 мпг) отын шығынымен, жолдан тыс жерде 10 км/сағ, ал жолда 30 км/сағ максималды жылдамдықпен қозғалды. Осы жоғары отын тұтыну мен нашар өнімділікке қоса, көлікке күтім жасау қиын болды; тік тіректерді 500-900 км сайын ауыстыру қажет болды. Сонымен қатар, сумен салқындатылатын Maybach қозғалтқыштарының радиаторлары тар қозғалтқыш бөлімінде қосымша орын алып, қозғалтқыштар жиі қызып кетіп жатты. Porsche осы бензин-электрлік беріліс жүйесін 1901 жылға дейін қолданған, ол оны пайдаланатын автомобильді жобалаған. "Бос із" орнатылған Ferdinand көлігінің аспасы алты қос богиден (әр жағынан үш) тұрды, олар бойлық бұралу тақталарымен жабдықталған, бірақ ешқандай үстіне шығып жатқан немесе кері оралатын доңғалақтары болмады. Көліктің екі басында да тік тіректер бар. Жүргізу тік тіректер артқы жақта орналасқан, ал алдыңғы жұп тік тіректер барабанды тежегіш жүйесімен жабдықталған.

Курск қаласы

Фердинандтар алғаш рет Курск шайқасында қолданысқа түсті, онда 89 бірлік жұмылдырылды, бұл олардың қызмет ету кезеңіндегі ең ірі көлемді қолдану болды. Фердинанд 88 мм зеңбірегімен 3 километрден астам қашықтықта советтік Т-34 орта танкілерін және 76,2 мм танкіге қарсы зеңбіректерді жоюға арналған, алдыңғы шептің артынан шабуыл жасауға оңтайландырылған. Осы рөлді ол жақсы орындады. Курскідегі ең маңызды мәселесі – миналардың салдарынан келген зақым мен техникалық бұзылулар болды. Гусеницаларға немесе жүйкеге келген кез келген зақым броняның қорғанысын жойды, себебі экипаждар көлікті тоқтатып, жөндеу жұмыстарын жүргізуге мәжбүр болды. Фердинандтың үлкен салмағы оны сүйреуді қиындатты: сол кездегі неміс әскеріндегі стандартты бронетранспортты құрал – Бергепанцер IV, бұл Panzer IV танкысының түрі болды. Ол бір Panzer IV танкын көмексіз сүйреп апаруға қабілетті болғанымен, үлкен көліктерге жеткіліксіз болды. Tiger I ауыр танкын сүйреу үшін үш Бергепанцер IV қажет болды, ал Фердинандты алаңнан шығару үшін бесеуі тізбекте біріктірілуі керек еді. Сонымен қатар, Фердинандта шеткі көруге арналған блоктардың болмауы немесе қосымша қорғаныс құралы ретінде пулемет болмауы сияқты кемшіліктер де болды. Әртүрлі деректерде совет жаяу әскері бұл кемшілікті тез байқап, Фердинанд олардың қатарларынан өтетінге дейін окоптарында жасырынып, содан кейін көліктің жанынан гранаталар мен «Молотов коктейлімен» шабуылдайтындығы айтылады. Алайда, совет жаяу әскерінің салдарынан келген шығындар туралы мәліметтер соғыстан кейінгі есептерде күмәнді. Екінші жағынан, Хайнц Гудериан өзінің өмірбаяндық еңбегінде «Элефант», басқа сәтсіз жобалар сияқты, жаяу әскердің шабуылдарына қарсы жақын қашықтықтағы қорғаныс жетіспеушілігінен зардап шеккенін айтты. Курск шайқасының бастапқы кезеңдерінде, немістер шабуылға шыққанда, көліктерді түнде салыстырмалы тыныштықта қалпына келтіруге және жөндеуге мүмкіндік болды. Бұл бастапқыда көптеген бұзылған Фердинандтарды құтқаруға, жөндеуге және қайтадан қызметке кіргізуге мүмкіндік берді. Алайда, шайқас барысы немістерге қарсы бұрылып, олар қорғанысқа көшкенде, көліктердің саны азайғандықтан, гусеницаларына немесе жүйкесіне аз зақым келген функционалды Фердинандтарды қалпына келтіруге үміт азайды, ал экипаждар көбінесе көлікті жоюға мәжбүр болды, осылайша жақсы сақталған Jagdpanzer совет әскерінің қолына түспеді. Бөлімдер рота деңгейінде орналастырылды, кейде взводтарға бөлінді, көліктердің қанаттары мен артқы жағын қорғау үшін жаяу әскер немесе танктермен бірге қолданылды. Шабуыл кезінде бұл Jagdpanzer бірінші соққы беруге арналған көлік болды, ал қорғаныста олар көбінесе жау танктерінің шабуылдарын тойтару үшін пайдаланылатын жылдамды резервті құрады.

Ferdinands first saw combat in the Battle of Kursk, where eighty nine were committed, the largest deployment of the vehicle during its service. The Ferdinand was optimized for destroying Soviet T 34 medium tanks and 76.2 mm anti tank guns from behind the front line with its 88 mm gun at a range of over 3 kilometres, a role which it performed well. Its most significant problem at Kursk was mine damage and mechanical failure. Any damage to the tracks or suspension negated the protection of the armor, as crews were forced to dismount and attempt repairs. The immense weight of the Ferdinand made towing difficult: the standard armored recovery vehicle in German service at the time was the Bergepanzer IV, a variant of the Panzer IV tank. Although it could tow a single Panzer IV without assistance it was insufficient for larger vehicles; a Tiger I heavy tank required three Bergepanzer IVs to be towed, and the Ferdinand needed five linked together to pull the vehicle off the field. In addition, the Ferdinand was hampered by flaws such as the lack of peripheral vision blocks, or a machine gun as secondary defensive armament. Apocryphal reports say that Soviet infantry, quickly recognizing this flaw, could easily hide in their trenches until the Ferdinand advanced through their lines, then swarm the vehicle with their grenades and Molotov cocktails from the sides. However, losses to Soviet infantry are disputed in after action reports. On the other hand, Heinz Guderian himself complained in his autobiography that the Elefant, much as other failed designs, suffered from lack of close range protection against infantry assaults. In the initial stages of the Kursk battle, when the Germans were on the offensive, vehicles could be recovered and repaired with relative peace at night; this at first allowed the majority of knocked out Ferdinands to be rescued, repaired and returned to duty. However, once the tide of battle had turned against the Germans and they fell back on the defensive, with fewer vehicles to spare, functional Ferdinands with minor damage to their tracks or suspensions had little hope of recovery, and crews were usually forced to destroy the vehicle to prevent a mostly intact Jagdpanzer from falling into the hands of the Soviets. The units were deployed at a company level, sometimes sub divided into platoons, with infantry or tanks in accompaniment to protect the flanks and rear of the vehicles. On the attack, this Jagdpanzer was a first strike vehicle; while in defence, they often comprised a mobile reserve used to blunt enemy tank assaults.

Курск оқиғасынан кейінгі өзгерістер

Тірі қалған Фердинандтар 1943 жылы түрлі артқы күзет шайқастарында күресті, содан кейін, ішінара Курск шайқасынан алынған тәжірибелерге сүйене отырып, жаңарту мен күрделі жөндеуге шақырылды. 1944 жылдың 2 қаңтарында Австриядағы Нибелунгенверке зауытына қайтарылған 50 машинаның 48-і жаңартудан өтті. Сыртқы жаңартулардың ең көзге түсетіні: 1) корпустың алғы бөлігіне орнатылған шарлы MG 34, 2) жақсы көру үшін стандартты StuG III куполынан өңделген жаңа командирлік купол, 3) жақсырақ оқтан және сынықтардан қорғау үшін қайта жасалған брондалған қозғалтқыш торлары және 4) Zimmerit магниттік минаға қарсы пастасының жағылуы. Бірінші он бір толыққанды және жаңартылған Фердинандтар 1944 жылдың ақпан айында дайын болды. Олар 653-ші ауыр танк жойғыш батальонының (немісше: schwere Panzerjäger Abteilung 653, sPzJgrAbt 653) 1-ші ротасына берілді, ол Анцио-Неттуноға одақтастардың қонған күшіне жауап ретінде Италияға дереу жөнелтілді. Қалған 37 машина сәуір айында аяқталып, sPzJgrAbt 653 батальонының 2-ші және 3-ші роталарына берілді және Украинадағы Тарнополь шайқастарына пойызбен жіберілді. 1944 жылдың 1 мамырында Oberkommando des Heeres (OKH, неміс армиясының жоғарғы бас қолбасшылығы) «Фердинанд» атауын «Elefant» деп ресми түрде өзгертуге бұйрық берді. Бұл бұйрық «Фердинанд» атауын болашақта қолдануға тыйым салды және тіпті далалық бөлімшелерге өздерінің құжаттарын өңдеуге нұсқау берді. Атаудың өзгеруі қаңтар-сәуір айларында Фердинанд танк жойғышына жасалған механикалық жаңартулармен байланысты деген болжам бар, бірақ бұл өзгеріс әкімшілік сипатта болды. Үш Bergepanzer Elefant брондалған эвакуациялық машинасы Фердинанд/Elefant шассилерінен жасалып, 1944 жылдың жазында sPzJgrAbt 653 батальонының 2-ші және 3-ші роталарымен бірге Шығыс майданға жіберілді. Жаңартулар машиналардың жағдайын жақсартқанымен, кейбір мәселелерді толық шешу мүмкін болмады. 1944 жылы Elefant Италия майданында қызмет етті, бірақ олардың шамамен 70 тонна салмағы Италияның көптеген жолдары мен көпірлерін пайдалануға мүмкіндік бермеді. Курскіде болғандай, көптеген шығындар тікелей шайқаста болған жоқ, бірақ техникалық бұзылулар мен қосалқы бөлшектердің жетіспеуі экипаждарды оларды қиратып, тастап кетуге мәжбүр етті. Elefant ротасы 1945 жылдың қаңтарында Польшадағы Висла-Одер операциясында қатысты, ал соңғы тірі қалған машиналар Берлин шайқасы кезінде Зоссенде шайқасқа түсті.

The surviving Ferdinands fought various rear guard actions in 1943 until they were recalled to be modified and overhauled, partially based on battle experience gained at Kursk. Returned to the Nibelungenwerke factory in Austria, on 2 January 1944, upgrades commenced on 48 of the 50 surviving vehicles. The most visible exterior upgrades were 1) the addition of a ball mounted MG 34 in the hull front, 2) a new commander's cupola (modified from the standard StuG III cupola) for improved vision, 3) re designed armored engine grates (for better bullet and shrapnel protection) and 4) the application of Zimmerit anti magnetic mine paste. The first eleven complete and updated Ferdinands were ready in February 1944. They were issued to the 1st company of the 653rd Heavy Panzerjäger Battalion (German: schwere Panzerjäger Abteilung 653, sPzJgrAbt 653), which was immediately deployed in Italy in response to the Allied landing at Anzio Nettuno. The remaining 37 vehicles were completed in April, issued to the 2nd and 3rd companies of sPzJgrAbt 653, and sent by train to the Tarnopol battles in Ukraine. On 1 May 1944, the Oberkommando des Heeres (OKH, the German Army High Command,) issued an order to formally change the name from "Ferdinand" to "Elefant". This order forbade future use of Ferdinand and even directed units in the field to edit their records. Though there is a belief that the name change was linked to the January–April mechanical upgrades to the Ferdinand panzerjäger; the name change was purely administrative in nature. Three Bergepanzer Elefant armoured recovery vehicles were converted from Ferdinand/Elefant hulls and issued with the 2nd and 3rd companies of sPzJgrAbt 653 to the Eastern Front in the summer of 1944. Although the modifications improved the vehicles, some problems could never be fully fixed. In 1944, Elefants served on the Italian front, but were rather ineffective as their weight of nearly 70 tonnes did not allow them to use most Italian roads and bridges. As at Kursk, most losses were not as a direct result from combat, but resulted when mechanical breakdowns and lack of spare parts compelled their crews to destroy and abandon them. One company of Elefants saw action during the Soviets' January 1945 Vistula–Oder offensive in Poland, and the last surviving vehicles were in combat at Zossen during the Battle of Berlin.

Қорытындылар

Фердинанд/Элефант соғыс кезінде қолданылған, жойылған техникаға шаққанда ең табысты танк жойғыш болуы мүмкін, шамамен 10:1 арақатынасына жеткен. Курск шайқасында 653-ші өздік танк жойғыш бригадасы 320 жау танкын жойғанын хабарлады, ал 13 Фердинандты жоғалтты. Бұл әсерлі орташа көрсеткіш оның жоғары атыс күшімен және қорғанысымен байланысты болды, бұл оған тікелей шайқаста немесе бекініп қорғану кезінде үлкен артықшылық берді. Дегенмен, нашар жылдамдық және механикалық тұрақсыздық оның тиімділігін айтарлықтай төмендетті. Элефант пен Нашорн Жагдпантермен алмастырылды. Үш машина да бірдей қаруды қолданды, арасында тек шағын айырмашылықтар болды. Jagdpanther – нағыз танк жойғыш – екінші екеуінің жалғасы болып табылады, қанағаттанарлық жылдамдық пен жақсы, көлбеу броняны сақтай отырып, тамаша қаруды ұстады және бұрынғы машиналарында болған сенімділік, жылдамдық және/немесе қорғаныс мәселелерін шешті.

Тірі қалғандар

Соғыстан кейін осы машиналардың тек екеуі ғана сақталып қалды. Бір "Фердинанд" машинасы Курск шайқасында Кеңес әскерлеріне түсті, одан кейін сынақтар үшін Мәскеу облысындағы Кубинкадағы НИИ БТ сынақ орталығына жіберілді. Ол Мәскеудің сыртындағы Кубинка танк мұражайында қойылды. Оның зеңбірек қорғаныш қаптамасы қызыл түспен боялған. Оның шасси нөмірі белгісіз, мүмкін 150090 немесе 501-ші нөмір болған. "Элефант" машинасы, sPz.Jgr. Abt 653 бөлімінің "102" нөмірімен, Анциода американдықтарға түсті және қазір АҚШ Армиясының қару-жарақ оқу-жаттығу орталығының коллекциясында сақталуда, Вирджиния штаты, Форт Грегг Адамс. Бұл дана 2007-2008 жылдары "Tank Overhaul" телешоуында көрсетілгендей, көрнекі жағдайға келтірілді, бірақ бастапқы бояуында емес. "Элефант" 2017 жылдың сәуірінен 2019 жылдың қаңтарына дейін Ұлыбританиядағы Дорсетте орналасқан Бовингтон танк мұражайының "Тигр коллекциясы" көрмесіне берілді, содан кейін АҚШ-қа қайтарылды. Бұл көрме "Тигр" отбасының барлық өкілдерін бірінші рет бір жерде көрсетті (ал "Штурмтигр" зеңбірегімен бейнеленді).