Кіріспе
Испан саясаткері және Испан фалангасының негізін қалаушы (1903–1936) Хосе Антонио Примо де Ривера и Саенц де Хередия, Примо де Ривераның 1-ші герцогы, Эстелланың 3-ші маркизі ГЭ (1903 жылдың 24 сәуірі – 1936 жылдың 20 қарашасы), көбінесе Хосе Антонио деп аталады, испан фашистік саясаткері, ол «Испан фалангасын» («испан фалангасы»), кейіннен «Испан фалангасы де лас ХОНС» құрды. 1923–1930 жылдары Испанияны диктатор ретінде басқарған генерал Мигель Примо де Ривераның үлкен ұлы Примо де Ривера саясатқа кірмес бұрын заңгер болып жұмыс істеді, бастапқыда қайтыс болған әкесінің естелігін қорғауға ант берді. Ол 1933 жылдың қазан айында «Испан фалангасын» құрды, содан кейін 1933 жылғы жалпы сайлауда кандидат ретінде қатысып, Екінші испан республикасының депутаттар конгресінде мандат алды. Ол мессиандық көшбасшы рөлін мойнына алды және фашистік партия құру арқылы Испанияны құтқару міндетін өзіне жүктеді, бірақ саяси өмірінің бар кезеңінде қолдаушылар базасын кеңейтуде қиындықтарға тап болды. 1936 жылы ол испан ұлтшылдарының республикаға қарсы әскери төңкерісін қолдады, осы төңкеріс азамат соғысына әкелді, кейін ол оны тоқтатуға тырысты. Соғыс басталғанға дейін тұтқындалған ол республика үкіметіне қарсы сөз байласу және әскери көтеріліс ұйымдастыруда айыпталды, өлім жазасына кесіліп, соғыс басталған алғашқы айларда атылды. Өмірінде ол Эстелланың 3-ші маркизі және Испанияның Грандее атағын иеленді. 1948 жылы ол өлімнен кейін Примо де Ривера герцогы атағын алды, ол кейіннен оның інісі Мигельге берілді. Хосе Антонионың бейнесі соғыс кезінде ұлтшыл фракциямен құрметтеліп, Франко Испаниясы құрылғаннан кейін ол шейіт ретінде қарастырылды және Франконың үгіт-насихат машинасының құралы ретінде пайдаланылды. «Хосе Антонио ¡Presente!» деген жазу Испанияның көптеген шіркеулерінде кездеседі.
José Antonio Primo de Rivera y Sáenz de Heredia, 1st Duke of Primo de Rivera, 3rd Marquess of Estella GE (24 April 1903 – 20 November 1936), often referred to simply as José Antonio, was a Spanish fascist politician who founded the Falange Española ("Spanish Phalanx"), later Falange Española de las JONS. The eldest son of General Miguel Primo de Rivera, who governed Spain as dictator from 1923 to 1930, Primo de Rivera worked as a lawyer before entering politics, an enterprise he initially engaged in vowing to defend his deceased father's memory. He founded Falange Española in October 1933, shortly before running as a candidate in the 1933 general election, in which he won a seat in the Congress of Deputies of the Second Spanish Republic. He assumed the role of messianic leader and charged himself with the task of saving Spain in founding a fascist party, but he encountered difficulties widening his support base during his whole political life. In 1936, he endorsed the Spanish nationalist military coup against the republic that led to a civil war that he later tried to stop. Imprisoned before the start of the war, he was accused of conspiracy and military rebellion against the government of the republic and was sentenced to death and executed during the first months of the war. In life, he held the nobiliary title of 3rd Marquess of Estella, Grandee of Spain. In 1948, he was posthumously given the title of Duke of Primo de Rivera, which was subsequently passed to his brother Miguel. The image of José Antonio was revered during the war by the Nationalist faction, and after the establishment of Francoist Spain he was regarded as a martyr, and used as a tool of the Francoist propaganda apparatus. The inscription of "José Antonio ¡Presente!" could be found in many churches all across Spain.
Түрмеге қамау және өлім
1936 жылдың 14 наурызында ол Мадридте тұтқындалып, заңсыз түрде атыс қаруы бар екені үшін айыпталды (сол кезде Испанияда барлық саяси фракциялардың жеке меншігінде қару-жарақ көп болды). Тоғыз аптадан кейін ол Аликанте түрмесіне ауыстырылды. Мадридте де, Аликантеде де ол Фаланга жетекшілерімен және бірнеше рет генерал Эмилио Моламен үзіліс-үзіліс байланыс орната алды. 3 қазанда оған Республикаға қарсы құйрық тігу және әскери бүлік жасау айыбы тағылды, тіпті ол шілде айының 18-і күні бүлік болғанға дейін ұсталған болатын. Примо де Ривера өзінің қорғанысын өзі жүргізді. 18 қарашада халық трибуналы оны кінәлі деп танып, ату жазасына кесті. Сотқа қатысқан үш кәсіби судья және халық трибуналы өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстыруды сұрады, бірақ бұл ұсыныс үкімет министрлерінің көпшілігі тарапынан қабылданбады (Республикалық солшыл фракциядан келген екі министр өлім жазасына қарсы дауыс берді). Жаза 20 қарашада Аликантедегі жергілікті билік тарапынан орындалды. Кейбір деректерге сәйкес, Республика Ұлтшылдарға Примо де Ривера мен Республика үкіметінің басшысы Франсиско Ларго Кабальероның ұлымен тұтқын алмасуды ұсынған, бірақ Франко бұл ұсыныстан бас тартқан. Басқалары республикалық үкімет Ұлтшылдардың ұсынысын қабылдамаған және генерал Франко Хосе Антонионы құтқару үшін Аликанте түрмесіне бірнеше сәтсіз шабуылдарды мақұлдаған деседі. Қалай болғанда да, Фаланганың негізін қалаушының өлімі генералдың қауіпті қарсыласынан құтылуына себеп болды. Екі адамның бір-бірін ұнатпағаны белгілі болды. Олардың өткізген екі кездесуінің бірінен кейін Франко Хосе Антонионы «әдепсіз ойынбаз» (плейбой пинтуреро) деп атады. Элизабет Бибесконың 1940 жылы жарық көрген соңғы романы «Романтик» Хосе Антонио Примо де Ривераға арналған арнаумен басталады, оны ол күйеуі, ханзада Антуан Бибесконың 1927-1931 жылдар аралығында Испанияда Румынияның дипломаты болған Мадридте болған кезінде таныған: «Хосе Антонио Примо де Ривераға. Мен сізге кітап жазатынымды бастамас бұрын уәде берген едім. Ол енді бітіп, сіздікі». Біз жақсы көретін адамдар тек біз өлгенде ғана біз үшін өледі.
Өлімнен кейінгі маңыздылығы
Фаланга Республикаға қарсы әскери көтеріліске қосылды. Бастапқыда маргиналды партия соғыс барысында үстемдікке ие болды, ішінара оның ұлтшылдардың бақылауындағы қатыгез репрессиядағы маңызды рөлінің нәтижесінде. Дегенмен, партия автономиясын жоғалтты және 1937 жылы Франко Примо де Ривераның уақытша орнын бастан кешірген Мануэль Хедилла Ларрейді түрмеге қамап, соттап, өлім жазасына кесті (бірақ оның жазасы жеңілдетілді). Франко бірігу туралы жарлық арқылы Испан Фалангасы де лас JONS пен Карлист дәстүршілдерін біріктірді және жаңа партияның ұлттық басшысы болды – FET y de las JONS. Франсиско Франконың билігі кезінде фалангистер қайтыс болған Примо де Ривераның бейнесін «El Ausente» («Жоғалған») деп атап, оның айналасында ыңғайлы жеке тұлға культі қалыптасты. Бұл атау де Ривераның өлім жазасы орындалғаннан кейін пайда болды, бірақ 1938 жылдың 18 шілдесінде оның басшылығы ұлтшылдарға ресми түрде хабарлағанға дейін жарияланбады. Фалангистердің басшылығы шындықты білгенімен, оның моральға тигізер әсерінен қорқып, оны құпия ұстауға шешім қабылдады, бірақ оның өлімі туралы әңгімелер сол кезеңде де тарады. Осыған дейін көптеген фалангистер де Ривераның қайтып оралуына үміттенді («Хосе Антонио келгенде») және оны «Жоғалған» деп атауға көшті, бұл Фаланганың құлағандардың есімдері оқылғанда «қазіргі!» деп шақыру дәстүріне сілтеме еді. Фаланганың негізін қалаушы «марксизмге қарсы крест жорығының» шейіті деп жарияланды. Франко мемлекетінің сырттай құрмет көрсетуіне қарамастан, «Жоғалғанның» өлімі қауіпті қарсыласты жойғанын көрсетеді: Примо де Ривера маркиз, азаматтық құқық докторы, саяси ойшыл болған, ал Франконың осындай тегі, білімі және жеке идеологиясы болған жоқ. Соғыстан кейінгі жеке тұлға культінде екі кең таралған символ пайда болды. Біріншісі – көптеген шіркеулер мен соборлардың сыртқы қабырғасына орнатылған жерлеу тақтасы, онда «Caídos por Dios y por España» («Құдай үшін және Испания үшін құлағандар») деген жазу болды, содан кейін соғыста қаза тапқан жергілікті ұлтшылдардың тізімі келді. Примо де Ривераның есімі әр тізімнің басында тұрды. Екіншісі – «Хосе Антонио – ¡Presente!» деген ұран, оның көзге көрінбейтін қатысуын немесе болуын шақыратын метафоралық жауап. Демократиялық үкімет орнағаннан кейін Примо де Ривераның мұрасы және испан мемлекеті жасаған жеке тұлға культі абайлап әлсіреп бара жатыр. 1981 жылы Мадрид қалалық кеңесі Франконың 1939 жылы «Хосе Антонио Примо де Ривера даңғылы» деп атаған үлкен даңғылы Гран Вианың бастапқы атын қайтаруға шешім қабылдады. Алайда, 2005 жылдың наурыз айында Гвадалахара қалалық кеңесі қараңғыда Фаланганың негізін қалаушына арналған ескерткішті алып тастады.
Жерлеу
1939 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Примо де Ривераның денесі фалангистердің эстафеталық топтарының иықтарында Аликантеден Мадридке дейін (300 шақырымдық сапар) әкелінді және Эль-Эскориалға уақытша жерленді. Бұл шіркеуде испан монархтарының мазарлары орналасқан болатын, бірақ Примо де Ривера алтардың тікелей алдына жерленді.
Құлағандар аңғарында жерлеу
1959 жылы Примо де Ривера 13 км қашықтықта Гуадаррама тауларында орналасқан "Құлағандар аңғарының" базиликасына қайта жерленді. 1975 жылдан 2019 жылға дейін Франсиско Франко оған жақын жерге жерленген болатын. Аңғарды бейтараптандыру мақсатында Франконың мәйіті аңғардан шығарылды. Примо де Ривераны да осылай қозғауға нақты себеп болмады, себебі ол көптеген басқа жерленгендер сияқты Азамат соғысының құрбаны болған еді. Дегенмен, 2022 жылдың соңында Примо де Ривераның отбасы марқұмның Рим католиктік рәсіммен жерленуін қалағанын айтып, оның мәйітін эксгумациялауды сұрады. 2022 жылғы "Демократиялық естелік туралы" заң "Құлағандар аңғарының" болашағын азаматтық зират ретінде көздейді, сондықтан үкімет ұлттық келісімді нығайту үшін шіркеудің криптын деконсакрациялауды ұсынды.
Мадридтегі Сан-Исидро зиратында жерленген
Примо де Ривераның отбасы 2023 жылдың сәуір айында оның денесін Аңғардан шығарып алып, Мадридтегі Сент-Исидор бейістігіне қайта жерлеуге шара жасады.
Идеология
Ол Ортега-и-Гассет идеяларының ықпалымен саясатты элиталық тұрғыдан қарастырды. Оның саяси ойлары консервативтік бағыттан радикалданған сайын фашистік сипатқа ие болды. Примо де Ривера итальян фашизмінен алынған, оң көзқараспен бағаланған корпоративизмге зор сенім арқады, бұл фалангистердің алғашқы қағидаларының бірі еді. Саяси зорлық-зомбылыққа қатысты ол ертеде-ақ "жабық алақан мен мылтықтың диалектикасы" деп атаған ұғымына сіңдірме жасады және Фаланганың Театро де ла Комедиядағы құрылтай жиынында Испанияның қажетті мәдени және тарихи жаңаруын іске асыру үшін "егер бұл зорлық-зомбылық арқылы іске асырылса, зорлық-зомбылық бізді тоқтатпайды" деді. Либералды демократияның негізгі принциптеріне балама ұсынуға дайын болған ол, Фаланганың құрылтай жиынында "Жуан Жакобо Руссо деп аталған сол қорқынышты адамға" тіл тигізді. Басқа фалангистер сияқты, Примо де Ривера 98-ші жылғы буынның кастилиялық эссенциализмінің бір бөлігін қабылдады, бірақ керісінше, Испаниядағы халықтардың мәдени әртүрлілігін де жақсы білді, сондықтан Испания үшін фалангистік ұлттық жоба Ортеганың мұрасымен байланысты "әмбебап тағдырдағы бірлік" ретінде қалыптасты. Кейбір кезде ол өзінің фашистік көзқарастарынан алыс болған саясатшыларға, мысалы, республикашы Мануэль Азаньяға (бұл жағдайда қысқа ғана уақытқа) немесе социалист Индалесио Приетоға елді "құтқару" жүгін жеңілдету үшін үміт артқан. Альварес Чилиданың сөзіне сүйенсек, Примо де Ривераның жазбаларында басқа фалангист көшбасшыларымен салыстырғанда айқын антисемитизм байқалмайды.