Кіріспе

Американдық саясаткер (1756–1818)

Генри Ли III (29 қаңтар 1756 – 25 наурыз 1818) – ерте американдық патриот және саясаткер, Вирджинияның тоғызыншы губернаторы және АҚШ Конгресінде Вирджиния штатының өкілі болған. Ли Америка революциясы кезінде Континенттік армияда кавалерия офицері ретінде қызмет еткені үшін ең көп танылған "Жылы ат Гарри" деген лақап атын алды. Ол Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясына қарсы Солтүстік Вирджиния армиясын басқарған Роберт Лидің әкесі болды.

Ерте өмір және білім

Ли Вирджиния колониясының Принс Уильям округіндегі Лисильвания плантациясында дүниеге келді. Ол "Лисильвания" полковник Генри Ли II (1730–1787) мен Люси Граймс (1734–1792) ұлы болды. Оның әкесі Континенттік конгрестің он екінші президенті Ричард Генри Лидің бірінші туысы еді. Оның анасы Вирджиния губернаторы Томас Нельсонның әйелінің тәтесі болды. Оның шөлі Мэри Блэнд президент Томас Джефферсонның әжесінің де тәтесі еді. Ли Генри I Лидің немересі, Ричард Блэндтің шөбересі және Уильям Рэндольфтің шөпшебересі болды. Ол сондай-ақ Вестовердің Теодорик Блэндінің және губернатор Ричард Беннетттің ұрпағы еді. Ли 1773 жылы Нью-Джерси колледжін (қазіргі Принстон университеті) бітіріп, заңгерлік мансабын бастады.

Америка революциялық соғысы

1775 жылы Лексингтон мен Конкорд шайқастарында Америка Тәуелсіздік соғысы басталғанда Ли Вирджиния колониясындағы драгун отрядының капитаны болды, ол 1-ші континенттік жеңіл драгундарға қосылды. 1778 жылы Ли майор шеніне көтеріліп, оған Ли легионы деп аталатын атты және жаяу әскердің аралас құрамының басшылығы тапсырылды, ол жеңіл әскерлердің қабілетті командирі ретінде үлкен даңққа ие болды. Сол кезде жоғары жылдамдықтағы жеңіл атты әскерлер тобы ірі шайқастарда ғана емес, сонымен қатар барлау және қадағалау жүргізу, әскерлердің қозғалысы кезінде жаумен қақтығысу, жабдықтауды бұзу, шабуылдар жасау және ұсақ шайқастар ұйымдастыру, сондай-ақ жау тылында экспедициялар өткізу арқылы құнды қызметтер көрсетті; мұндай тактиканың бір бөлігі бүгінде партизандық және маневрлік соғыс деп аталады. Тамыз айында Ли британдық бекініске шабуыл жасады, ол 19 тамызда Нью-Джерсидегі Паулус Хук шайқасында аяқталды, онда 50 жау әскері қаза тапты немесе жараланды, ал 158-і тұтқынға алынды, ал американдықтар екі адам қаза тапты, үш адам жараланды және жеті адам тұтқынға алынды. (Оның жетістіктеріне қарамастан, оның кейбір әріптес офицерлері Джордж Вашингтонның наразылығына қарамастан, оны сегіз айып тағып әскери сотқа берді; ол барлық айыптан ақталды.) Сол жылдың қыркүйек айында Ли драгун отрядының басшысы болды, ол Эдгар жолағы шайқасында гессен полкін жеңді. Легионның командирі ретінде қызмет еткен кезінде Ли атқа міну шеберлігі үшін «Жылы атты Гарри» деген лақап атын алды. 1779 жылдың 22 қыркүйегінде Континенттік Конгресс Лиге алтын медаль табыстауға шешім қабылдады, бұл генерал шенінен төменгі офицерлерге берілмейтін құрметті сыйлық, Паулус Хук шайқасы кезінде Легионның көрсеткен ерлігі үшін. Ли подполковник шеніне көтеріліп, Легионымен бірге соғыстың оңтүстік майданына жіберілді. Лидің Легионы 1781 жылдың қаңтар айында генерал Фрэнсис Марионмен бірге Оңтүстік Каролинадағы Джорджтаун қаласындағы британдық бекінісіне шабуыл жасады және келесі айда Дан өзеніне қарай шапқан британ армиясын ұстап тұруға көмектесті. Ли 1781 жылдың көктемінде генерал Фрэнсис Марион мен генерал Эндрю Пикенспен бірігіп, Оңтүстік Каролина мен Джорджиядағы бірнеше британдық бекіністерін, соның ішінде Форт Уотсон, Форт Мотт, Форт Гранби, Форт Галфин, Форт Гриерсон және Форт Корнуоллис бекіністерін басып алды. Ли және оның Легионы Гильфорд соты шайқасында, Тоқсан алтыны қоршауында және Эютоу Спрингс шайқасында да көзге түсті. Ол Чарльз Корнуоллистің Йорктаундағы капитуляциясына куә болды, бірақ көп ұзамай әскерден кетіп, денсаулығының нашарлауын және әріптес офицерлердің өзіне жасаған қарым-қатынасынан көңілінің қалғанын мәлімдеді.

Соғыстан кейінгі мансап

1786 жылдан 1788 жылға дейін Ли Конфедерация конгресінің делегаты болды. 1788 жылы ол Вирджиния штатының конвенциясында қызмет етіп, АҚШ Конституциясын ратификациялауды қолдады. 1789 жылдан 1791 жылға дейін Вирджиния Бас Ассамблеясында, ал 1791 жылдан 1794 жылға дейін Вирджиния губернаторы болып қызмет етті. Оның әкімдік ету кезеңінде Вирджиния штатының жаңа округіне оның есімі берілді. 1794 жылы президент Джордж Вашингтон Лиді Батыс Пенсильваниядағы Виски бүлігін басуға шақырды. Ли бүлікшілерді таратуға жіберілген 12 950 әскери жасақтың басшысы болды; бірақ, бейбіт тапсырудың нәтижесінде ешқандай шайқас болған жоқ. 1798 жылы Франциямен соғыс болуы мүмкін деген болжаммен Генри Ли АҚШ армиясының генерал-майоры болып тағайындалды. 1799 жылғы 26 желтоқсанда Вашингтонның қорымға қойылған күні Ли 4 мың адамның алдында оны «соғыста алғашқы, бейбітшілікте алғашқы және отандастарының жүрегінде алғашқы» деп атады. 1799 жылдан 1801 жылға дейін ол Федералист партиясының мүшесі ретінде АҚШ Өкілдер палатасында қызмет етті. 1801 жылы мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол отбасымен Стратфорд Холлде тұрып, плантациясын басқаруға тырысты. 1796–1797 жылдардағы экономикалық дағдарыс және Роберт Моррис банкротқа ұшырауы Лидің байлығын азайтты. 1808 жылы Ұлыбританиямен соғыс жақындаған кезде президент Томас Джефферсон оны генерал-майор қызыметіне қайта тағайындады; Ли Вирджиния ополчениесін ұйымдастырды. 1809 жылы ол банкротқа ұшырап, Вирджиния штатының Монтросс қаласындағы борышкерлер түрмесінде бір жыл өтті; оның ұлы Роберт Ли сол кезде екі жаста болды. Түрмеден босатылғаннан кейін Ли отбасымен Вирджиния штатының Александрия қаласына көшіп кетті.

Кейінгі өмір және өлім

Ол 1812 жылғы соғыс басталған кезде президент Джеймс Мэдисоннан комиссия сұрады, бірақ нәтижесіз болды. 1812 жылы ол «АҚШ-тың оңтүстік бөліміндегі соғыс естеліктері» атты еңбегін жариялады, онда Американ революциясы кезіндегі әскери тәжірибесін баяндады. 1812 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы азаматтық наразылықтар кезінде Ли досы, Балтимордағы «Федералды республикашыл» газетінің редакторы Александр Конти Хансонға жасалған шабуылға қарсы тұруға көмектескен кезде ауыр жарақат алды. Хансонға Демократиялық-республикалық толқыны шабуыл жасады, себебі оның газеті 1812 жылғы соғысқа қарсы болған. Ли, Хансон және тағы екі десятка федералист газет кеңсесінде паналады. Олар келесі күні Балтимор қалалық биліктеріне бағынып, түрмеге қамалды. Жұмысшы Джордж Вулслагер басқаратын толқын түрмеге күшпен кіріп, федералисттерді алып шықты, оларды үш сағат бойы қинап, жарақаттады. Барлығы ауыр жарақат алды, ал федералисттердің бірі, Джеймс Линган, көз жұмды. Лидің ішкі жарақаттары, бас және бет жаралары болды, тіпті сөйлеуіне де әсер етті. Оның байқаған симптомдары қазіргі посттравматикалық стресс синдромымен сәйкес келеді. Үйде жазылуға тырысқаннан кейін, ол жарақаттарын емдеу үшін Батыс Индияға (Вест-Индияға) сапарлады. Вирджинияға қайтып келе жатқанда, 1818 жылдың 25 наурызында Джорджия штатының Камберленд аралындағы Дунгенесс қаласында қайтыс болды. Оны Натанаэль Гриннің қызы Луиза күткен. «Жылы ат Гарри» атты оның мәйіті, Санкт-Мэрис, Джорджия жанында орналасқан американдық флоттың әскери салтанаттарымен Дунгенесс қаласындағы шағын зиратқа жерленді. 1913 жылы оның сүйегі Вирджиния штатының Лексингтон қаласындағы Вашингтон және Ли университетінің кампусындағы Университет шіркеуіндегі Ли отбасының қабірлеріне көшірілді.

Танымал мәдениетте

Сценарист Роберт Родаттың сөзіне қарағанда, 2000 жылғы "Патриот" фильміндегі полковник Гарри Бервелл бейнесі Генри Лидің тарихи ерліктерінен шабыттандырылған. 1969 жылғы "1776" мюзиклында Лидің лақап аты (уақытқа сай келмейтін) "The Lees of Old Virginia" әнінде еске алынады, бұл әнді оның үлкен туысы Ричард Генри Лидің кейіпкері орындайды. Генри Ли III Вирджиния штатындағы Цинциннати қоғамының мүшесі болған.

Шығармалары

Ли, Генри және Роберт И. Ли. Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік бөліміндегі соғыс естеліктері. Америка революциясының куәгерлік баяндамалары. Филадельфия: Брэдфорд және Инскип, 1812 жыл. (1869 жылы 3-ші басылымы, оның ұлы Роберт Э. Лидің естеліктерімен бірге.)