Кіріспе

Жапон офицері, соғыс қылмыскері 1883–1948

Кенжи Дойхара (土肥原 賢二) – жапон армиясының офицері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық армиясының генералы ретінде Маньчжурияны жапондықтардың басып алуына зор үлес қосты. Басты барлау офицері ретінде ол Қытайдың ірі аумақтарын жаулауға, елді тұрақсыздандыруға және Қытай қоғамының дәстүрлі құрылымын күйретуге бағытталған жапондық қастандықтарда маңызды рөл атқарды. Бұл қастандықтардың мақсаты – жапондық жоспарларға қарсылықты әлсірету үшін өте әдеттен тыс әдістерді пайдалану болды. Ол Маньчжуриядағы есірткі саудасының басты ұйымдастырушысы және жапондықтар басып алған Қытайдағы көптеген қылмыстық топтардың демеушісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналында соғыс қылмыстары бойынша сотталды. Оның кінәлі екені анықталды, өлім жазасына кесілді және 1948 жылдың желтоқсан айында дарға асылды.

Ерте өмір және мансап

Кенжи Дойхара Окаяма префектурасының Окаяма қаласында дүниеге келген. Жастық шағында әскери дайындық мектептеріне қатысып, 1904 жылы Жапон императорлық армия академиясының 16-шы түлегі болған. Ол кіші офицер ретінде әртүрлі жаяу әскер полктеріне тағайындалды және 1912 жылы Армия штабының 24-ші түлегі болу үшін оқуға оралды. Дойхара жоғары әскери мансапқа ұмтылды, бірақ оның отбасының төмен әлеуметтік статусы оның жолына тосқауыл қойды. Сондықтан ол 15 жасар қарындасын ханзаданың күңі ретінде пайдаланды, ал ханзада оған әскери шен және Пекиндегі Жапон елшілігіндегі әскери атташе генерал Хидеки Тоджоның көмекшісі лауазымын сыйлады. Осыдан кейін Дойхара армия қатарында тез өрледі. Ол мансабының басында Солтүстік Қытайдағы әртүрлі қызметтерде болды, тек 1921-1922 жылдары Сібір интервенциясы кезінде Шығыс Ресейдегі жапон күштерінің құрамында қысқа мерзімдік міндеттемеден басқа. 1926-1927 жылдары IJA 2-ші жаяу әскер полкінде, ал 1927 жылы IJA 3-ші жаяу әскер полкінде қызмет етті. 1927 жылы Қытайға ресми сапар жасап, содан кейін 1927-1928 жылдары IJA 1-ші дивизиясына қосылды. Ол ағымдағы мандарин және басқа да қытай диалектілерін еркін меңгерді, осы арқылы әскери барлау қызметіне орналасты. 1928 жылдан бастап осы қызметте Маньчжурияны бақылаған қытай әскербасы Чжан Цуолинді өлтіру жоспарын жасады, Пекиннен Шэньянға бара жатқан Цуолиннің пойзын жарғанды ұйғарып тапты. Содан кейін 1929 жылға дейін Гоминьдан үкіметінің әскери кеңесшісі болды. 1930 жылы полковник шеніне көтеріліп, IJA 30-шы жаяу әскер полкіне қолбасшылық етті.

"Елдік сенімді он бір" тобының мүшесі

Дойхараның еңбегі мойындалып, 1930 жылы Жапон императорлық армиясының Бас штабы кеңсесіне тағайындалды. Онда Хидеки Тоджо, Сеиширо Итагаки, Дайсаку Комото, Йосио Кудо, Масакасу Мацумара және басқалармен бірге ол "Он бір сенімді" офицерлер шеңберінің таңдалған мүшесі болды. "Он бір сенімді" кликасы, жапон әскериін жаңғыртуды және оны анахронизмдік самурай дәстүрінен, сондай-ақ осы дәстүрді қолдаған Чошю және Сацума тайпаларының үстемдігінен тазартуды көздеген үш ықпалды жоғары әскери шенеунік – "Үш қаңғырау" (Тетсузан Нагата, Ясуджи Окамура және Тошиширо Обата) құрған жабық топтың сыртқы құралы болды. Осы екі топтың нағыз демеушісі – император Хирохитоның ағасы және кеңесшісі, корольдік фельдмаршал принц Нарухико Хигасикуни болды. Ол 1930-1936 жылдар аралығында сегіз жалған төңкеріс, төрт кісі өлтіру, екі діни алдау, соғысқа қарсылық білдірген жапондық орташа саясаткерлерді бейтараптандыру мақсатымен жасалған өлтіру және шантаж әрекеттерінің көптеген қауіп-қатерлеріне жауапты болды, осы арқылы үрей таратуға тырысты. Хигасикуни өзінің "Тосейха" деп аталатын тобының саяси бағдарламасын іске асыру үшін барлау бөлімдеріндегі адал офицерлердің жасырын жұмысын жоғары бағалады. Бұл клика империяның кеңеюі мәселесіне материалистік, батыстық көзқараспен қарады, бұл бәсекелес "Кодоха" кликасынан өзгеше болды. "Кодоха" империяны ұлттық емес, нәсілдік негізде барлық Азия халықтарын азат ету және біріктіруді мақсат тұтқан "рухани" кеңейуді жақтады. "Кодоха", генерал Садао Араки басшылығымен, Икки Китаның ұлттық-социалистік, тоталитарлық және популистік философиялық ықпалымен "Тосейханы" "Зайбацу" қаржылық конгломератымен байланыс жасады деп айыптады, яғни аморализм мен капитализмді қолдады. Дойхараның қозғалысқа идеологиялық немесе мүмкіндіктерді пайдалану ниетімен қосылғаны нақты емес, бірақ қандай болса да, сол кезде оның әскери мансабы үдеді. 1931 жылы ол Тяньцзиньдегі Маньчжурия армиясының әскери тыңшылық операцияларына жетекшілік етті. Келесі жылы ол Шэньянға ауыстырылып, Жапон Квантун армиясының әскери барлау қызметі – "Хоутен" арнайы агенттігінің басшысы болды.

"Манчжуриялық Лоуренс"

Тяньцзиньде Дойхара, Сеиширо Итагакимен бірге, жапон поезді өткен кезде темір жолдың жанына бомба қойып, оны жаруды бұйыру арқылы танымал Мукден оқиғасын ұйымдастырды. Оқиға кезінде бомба күтілмегендей әлсіз болды және рельстерге келтірілген зиян мардымсыз болғандықтан, поезд зақымдалмады, бірақ Жапон императорлық үкіметі қытай әскерін қоздырылған шабуыл жасады деп айыптап, Маньчжурияға басып кірді және оны оккупациялады. Басып кіру кезінде Дойхара, Цзилиньдегі Си Цзя, Харбиндегі Чжан Цзиньхуэй және Ляонин провинциясының солтүстік-батысындағы Таонандағы Чжан Хайпен сияқты Солтүстік-Шығыс армия генералдары арасындағы тактикалық ынтымақтастықты жеңілдетті. Содан кейін Дойхара бұрынғы Цин әулетінің императоры Пуйиді Маньчжурияға қайтару міндетін алды. Жоспар Пуйидің Маньчжурия халқының ықылас білдіруімен тағына қайта оралып келгенін көрсету және Жапонияның оның оралуына қатысы болмаса да, халықтың еркіне қарсы келе алмайтынын көрсету болды. Жоспарды іске асыру үшін Пуйиді порт мұздап қалмас бұрын Инкоуға қондыру қажет болды, сондықтан ол 1931 жылдың 16 қарашасына дейін сонда келуі керек еді. Императормен жақсы таныс, оны Қытай императорлық отбасының мүшесі деп есептейтін әйгілі тыңшы Кавасима Йошиконың көмегімен ол оны мерзімге дейін Маньчжурияға жеткізуге қол жеткізді. 1932 жылдың басында Дойхара Квантун армиясының Харбин арнайы агенттігін басқаруға жіберілді, онда ол жапондықтар Цикихардан қуғаннан кейін генерал Ма Чжаншанмен келіссөздер жүргізді. Маның ұстанымы екіұшты болды; ол Харбиндегі генерал Динг Чаоны қолдаған кезде келіссөздерді жалғастырды. Дойхара келіссөздердің нәтижесіз екенін түсінген соң, маньчжурлық әскербасы Си Цзяға Харбинді генерал Динг Чаодан алу үшін күштерін жұмылдыруды өтінді. Алайда генерал Динг Чао Си Цзяның күштерін жеңіп алды, ал Дойхара жеңіске жету үшін жапон күштерінің қажет екенін түсінді. Дойхара араласуды ақтау үшін Харбинде тәртіпсіздік ұйымдастырды. Нәтижесінде генерал Джиро Тамонның 12-ші армия дивизиясы Мукденнен пойызбен келіп, қардан өтіп шабуылды күшейтті. Харбин 1932 жылдың 5 ақпанында түсті. Ақпан айының соңында генерал Динг Чао солтүстік-шығыс Маньчжурияға шегінді және жаушылықты тоқтатуды ұсынды, бұл қытайдың ресми қарсыласуын аяқтады. Бір ай ішінде Дойхараның бақылауымен қуыршақ мемлекет – Манчжоу-Го құрылды, ол өзін Мукден қаласының мэрі деп атады. Содан кейін ол қуыршақ үкіметтің Токиодан «әскери кеңес» беруін сұрауын ұйымдастырды. Келесі айларда жаңадан құрылған протекторатқа 150 000 сарбаз, 18 000 жандарм және 4 000 құпия полиция келді. Ол оларды 30 миллион қытай халқын құл еңбегімен және қорқыту арқылы басып алушы армия ретінде пайдаланды. Маның жапон басқыншыларына қарсы күрестегі беделі жеңіліске ұшырағаннан кейін де сақталды, сондықтан Дойхара оған байланысып, жаңа Маньчжурия үкіметіне өтсе, үлкен ақшалай сыйлық және қуыршақ мемлекеттің армиясын басқаруды ұсынды. Ма келіскендей болып, 1932 жылдың қаңтарында Мукденге ұшып келді, онда ол Манчжоу-Го мемлекетінің құрылған кездесуіне қатысып, Манчжоу-Гоның соғыс министрі және Хэйлунцзян провинциясының губернаторы болып тағайындалды. Содан кейін жапондық қаражатты жаңа ерікті күштерді жинап, қайта жарақтандырғаннан кейін, 1932 жылдың 1 сәуірінде ол әскерлерін Цикихарға бастап, Хилонгцзян провинциялық үкіметін Қытай Республикасының бөлігі ретінде қайта құрып, жапондықтарға қарсы күресті жаңартты. 1932 жылдан 1933 жылға дейін жаңадан тағайындалған генерал-майор Дойхара IJA 5-дивизиясының IJA 9-шы жаяу әскер бригадасына қолбасшылық етті. Некка операциясы кезінде Рехеді басып алғаннан кейін Дойхара Маньчжоу-Гоға қайта оралды және 1934 жылға дейін Хоутен арнайы агенттігін басқарды. Содан кейін ол 1936 жылға дейін IJA 12-ші дивизиясына қосылды. Жапонияның Маньчжурияға басып кіруіндегі маңызды рөлі үшін ол «Маньчжурияның Лоуренсі» деген лақап атқа ие болды. Алайда, Джейми Бишердің сөзіне сүйенсек, бұл мақтаулы лақап дұрыс емес, өйткені полковник Т. Е. Лоуренс адамдарды азат ету үшін, емес, қанау үшін күрескен.

Екінші Қытай-Жапон соғысы және Екінші дүниежүзілік соғыс

1936 жылдан 1937 жылға дейін Дойхара Жапониядағы 1-ші деполық дивизияның командирі болды. Марко Поло көпірі оқиғасына дейін, оған Солтүстік Қытайдағы Жапон бірінші армиясының IJA 14-ші дивизиясының басшылығы тапсырылды. Ол Бейпин-Ханкоу теміржолы операциясында қызмет етті және Солтүстік және Шығыс Хэнань науқанын жетекшілік етті, онда оның дивизиясы Ланфэн шайқасында қытайлық қарсы шабуылға тойтарыс берді. Ланфэн шайқасынан кейін Дойхара 1939 жылға дейін Дойхара арнайы агенттігінің басшысы ретінде Армия Бас штабына бекітілді, содан кейін Маньчжукодағы Жапонның бесінші армиясының командасын алды. 1940 жылы Дойхара Қытайдағы әскери саясатты "Барлығын өлтіру – Барлығын өртеу – Барлығын тонау" деп аталатын "Үш барлық" саясатына өзгертуді қолдаған Жоғарғы соғыс кеңесінің мүшесі болды. Одан кейін ол Соғыс министрлігінің Армиялық авиация департаментінің басшысы және 1943 жылға дейін Армиялық авиацияның бас инспекторы болды. 1940-1941 жылдары Жапон императорлық армия академиясының коменданты болып тағайындалды. 1941 жылдың 4 қарашасында Жапон армиясының әуе күштерінің генералы және Жоғарғы соғыс кеңесінің мүшесі ретінде ол Перл-Харборға шабуылды мақұлдады. 1943 жылы Дойхара Шығыс округ армиясының бас қолбасшысы болды. 1944 жылы ол Малайзияның Джохор штатының губернаторы және 1945 жылға дейін Сингапурдағы Жапонның жетінші аймақтық армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1945 жылы Жапонияға оралған Дойхара әскери оқытудың бас инспекторы (армиядағы ең беделді лауазымдардың бірі) және Жапонның он екінші аймақтық армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1945 жылы Жапонияның капитуляциялау кезінде Дойхара 1-ші жалпы армияның бас қолбасшысы болды.

Қылмыстық іс-әрекеттер

Дойхараның Қытайдағы қызметі құпия қызметшінің әдеттегі мінез-құлқынан асып түсті. Қытайдағы жапондық құпия қызметінің басшысы ретінде ол көптеген іс-шараларды ойлап тапты, іске қосты және бақылады. Ол жүйелі түрде басып алынған аумақтарды пайдаланып, елдің қалған бөлігіндегі қытайлық әлеуметтік құрылымын бұзып, қылмысты аңдайтын, есірткіге тәуелділікті өсіретін, терроризмді, кісі өлтіруді, шантажды, пара алуды, опиумды және рэкетшілікті қолдайтын, сондай-ақ, басқаруға келмейтін елде жемқорлықтың барлық түрлерін тарататын. Оның құпия іс-әрекеттерінің ауқымы әлі күнге дейін толық анықталмаған. Рональд Сидни Сеттің айтуынша, оның қызметі Қытайдың Жапонияның экспансиясына қарсы тұру қабілетін бұзуда басты рөл атқарды. Маньчжурияны басып алғаннан кейін Жапон құпия қызметі оның басшылығымен Маньчжурияны зорлау, балаларды қорлау, жыныстық қорлау, садизм, шабуыл және кісі өлтіру Маньчжурияның қытай және орыс тұрғындарын қорқытып, бақылаудың институционалды құралына айналған үлкен қылмыстық кәсіпорынға айналдырды. Жапондық жандармдардың басқаруындағы жер асты жезөкшеханалары, опиум ошақтары, құмар ойындар үйлері және есірткі дүкендері опиумның мемлекеттік монополиялық синдикатымен бәсекелесті. Көптеген адал жапондық офицерлер бұл жағдайға наразылық білдірді, бірақ Токио оларды елемеді, сондықтан олар үндемеді. Гэнсуи барон Муто Нобуёшидің өз-өзіне қол жұмсау ырымы, ол император Хирохитоға Маньчжурия халқына мейірімділік тілеген хат қалдырды деп айтылады, бұл бекер болды. Көп ұзамай Дойхара өзінің қызметін Қытайдың әлі де бос жатқан жерлеріне дейін кеңейтті. 80 мыңға жуық қытайлық қылмыскерлерді пайдаланып, ол жүздеген қылмыстық топтарды қаржыландырып, оларды әлеуметтік тәртіпсіздіктер, алмасулар, қырулар мен саботаждар үшін қолданды. Көп ұзамай ол осы ұйымдар арқылы Қытайдағы опиум саудасының үлкен бөлігін бақылауға алып, ол тапқан ақшаны өзінің жасырын операцияларын қаржыландыруға жұмсады. Ол агенттер армиясын жалдап, оларды түрлі гуманитарлық ұйымдардың өкілдері ретінде бүкіл Қытайға жіберді. Олар Қытайда туберкулез ауруын емдеу үшін мыңдаған денсаулық сақтау орталықтарын құрды, олар негізінен аудандардың ауылдарында болды. Дәрі-дәрмектерді опиуммен бұрмалап, ол миллиондаған бейхабар науқастарды тәуелді етіп, қоғамның бүлінуін Қытай қоғамының үдемелі ыдырауымен әлі күнге дейін әсер етпеген салаларға кеңейтті. Сонымен қатар, бұл схема тәуліктік дозаға арналған опиумды алу үшін кез келген қызмет көрсетуді ұсынуға дайын болған тәуелді адамдардың тобын жасады. Ол бастапқыда Ресей Азамат соғысы кезінде ақ орыстардың большевиктерге қарсы қозғалысы жеңілгеннен кейін және Антанта мен Жапония әскерлері Сібірден кеткеннен кейін Қиыр Шығысқа бас сауғалаған ондаған мың орыс ақ әйелдеріне азық-түлік және баспана берді. Олардың көбісі жесір қалғандықтан, Дойхара әйелдерді жезөкшелікке мәжбүрлеп, оларды бүкіл Қытайда адамгершіліксіз жағдайларда жұмыс істейтін жезөкшелер үйінің желісін құруға қолданды. Олардың басына түскен қиындықты жеңу үшін героин мен опиумды қолдану ұсынылды. Олар есірткіге тәуелді болғаннан кейін, тұтынушыларға сататын әрбір алты апийумға бір тегін апийум құбыры төлеп, халық арасында апийумды пайдалануды одан әрі тарату үшін пайдаланылды. Токио билігінің қажетті қолдауына ие болған ол Mitsui Zaibatsu Mitsui компаниясының жапондық темекі өнеркәсібін "Алтын Бат" сауда белгісімен танымал Шығысқа арнайы темекі шығаруға көндірді. Олардың айналымына Жапонияда тыйым салынды, өйткені олар тек экспортқа арналған. Дойхараның қызметтері Қытай мен Маньчжурияда олардың үлестірілуін бақылады, онда өнім толықтай экспортталды. Әр темекіге аз мөлшерде опиум немесе героин жауып қойылды. Осы амалдың арқасында миллиондаған адам есірткіге тәуелді болып, сол елде үлкен пайдаға қол жеткізді. 1948 жылы Токиодағы соғыс қылмыстары туралы сот процесінде берілген куәліктерге сәйкес, Қытайдағы, соның ішінде Маньчжукодағы наркотика саясатынан түскен табыс жылына жиырмадан отызға дейін миллион иен деп бағаланды, ал тағы бір билік сот барысында жапондық әскерилердің жылдық табысы жылына 300 миллион долларға бағаланды деп мәлімдеді. Қытайдағы жағдайдың бұзылуына байланысты, Дойхараның әдiстемелiк түрде таратып жүрген сыбайлас жемқорлығы жоғары деңгейге жетуiне көп уақыт кетпейдi. 1938 жылы Чианг сегіз генералға, барлығы қытайлық дивизияларға басшылық етті, олар Дойхараның қызмет...

Қылмыстық істі жүргізу және айыптау

Жапонияның капитуляциясынан кейін ол одақтас оккупациялық билік органдарымен тұтқындалып, Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналы алдында А класының соғыс қылмыскері ретінде сотталды, Маньчжурия әкімшілігінің басқа мүшелерімен бірге, ол жердегі жапондық саясатқа жауапты болғандармен бірге. Ол 1, 27, 29, 31, 32, 35, 36 және 54-ші тармақтар бойынша кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді, ал оның жақын әріптесі Наоки Хошино, қаржы сарапшысы және Маньчжуриядағы Жапон мемлекеттік опиум монополиясы бюросының директоры өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Айдарламаға сәйкес, олар бірнеше жапон үкіметтерінің құралы ретінде: "жергілікті халықтың қарсы тұру қабілетін жүйелі түрде әлсірету саясатын жүргізді, опиум және басқа да есірткілердің өндірісі мен импортын тікелей және жанама түрде ынталандыру арқылы, сондай-ақ осындай есірткілерді олардың арасында сату мен тұтынуға көтермелеу арқылы". Ол 1948 жылдың 23 желтоқсанында Сугамо түрмесінде дарға асылды.