Кіріспе

Шет елде кемені тіркеу

Ыңғайлы ту (FOC) – кеме иелерінің өздерінің елінен басқа елдің кеме тізілімінде сауда кемесін тіркеуі, ал кеме сол елдің азаматтық туын көтеріп жүруі, яғни туы бар мемлекет болуы. Бұл термин көбінесе сынды білдіретін мағынада қолданылады, және жиі кездеседі, бірақ кейде осы практика даулы деп есептеледі. Халықаралық заң бойынша әрбір сауда кемесі ел құрған тізілімде тіркелуі тиіс, және кеме сол елдің заңдарына бағынады, егер кеме теңіз құқығы бойынша сот ісіне қатысқан жағдайда, олар да қолданылады. Кеме иелері өздерінің елінің қатаң ережелерінен (мысалы, қауіпсіздік стандарттарының жоғары деңгейінен) аулақ болу үшін кемені шетелдік елде тіркеуге құқылы. Олар сондай-ақ операциялық шығындарды азайту үшін, өз еліндегі жоғары салықтардан және теңізшілердің жалақысы мен еңбек жағдайларын қорғайтын заңдарды айналып өту үшін сот юрисдикциясын таңдауы мүмкін. "Ыңғайлы ту" термисі 1950 жылдан бері қолданылып келеді. Кеме тіркеуі үшін азаматтық немесе тұрақты тұру талаптары жоқ тізілім көбінесе ашық тізілім деп аталады. Мысалы, Панама тіркеудің оңайдығын (көбінесе онлайн), арзан шетелдік жұмыс күшін жұмысқа алу мүмкіндігі және табыс салығынан босату сияқты артықшылықтар ұсынады. Шетелде кеме тіркеудің қазіргі заманғы практикасы 1920 жылдары АҚШ-та басталды, онда кеме иелері тыйым салу кезінде жолаушыларға алкоголь ұсыну үшін кемелерін Панамада тіркеді. Иелері көп ұзамай ережелердің күшеюі мен еңбек құнының өсуі тұрғысынан артықшылықтарды байқады және тыйым салу тоқтағаннан кейін де кемелерін Панамада тіркей берді. Ашық тізілімдерді пайдалану үнемі өсіп, 1968 жылы Либерия Ұлыбританиядан басып өтіп, әлемдегі ең ірі кеме тізіліміне ие болды. 2021 жылға қарай әлемдегі сауда кемелерінің жартысынан астамы ашық тізілімдерде тіркелген, ал бүкіл әлемдік флоттың шамамен 40% -ы (өлі салмақ тоннажы бойынша - DWT) Панамада, Либерияда және Маршалл аралдарында тіркелген. Дүниежүзіндегі кемелердің үштен екісі өздері тіркемеген мемлекеттерде тіркелген деп есептеледі. БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясының (UNCTAD) мәліметтері бойынша, 2021 жылдың қаңтар айында Панама тізілімінде 6 653 кеме болды (DWT бойынша әлемдік флоттың 16 пайызы), одан кейін Либерия (3 909), Маршалл аралдары (3 732), Сингапур (2 541) және Гонконг (2 440) орналасты. 2009 жылға дейін халықаралық кеме қатынасы ұйымдары 13 елде стандартқа сай келмейтін ережелерді анықтады. Алайда, теңіз саласының мамандары мен басқа елдердің теңізшілері бұл жаһанданудың табиғи нәтижесі екенін айтады. Осы практиканы қолдайтындар экономикалық және нормативтік артықшылықтарға, сондай-ақ халықаралық еңбек нарығынан қызметкерлерді таңдау еркіндігінің артуына назар салады. 1962 жылдан бергі жарияланымдар дамыған елдердің кеме иелерінің осы практиканы жаһандық ортада бәсекеге қабілетті болу үшін пайдаланатынын көрсетеді.

Құқықтық контекст

Халықаралық құқыққа сәйкес, әрбір сауда кемесі міндетті түрде бір елде тіркелуі керек. Кеме өз туының мемлекетінің заңдарымен басқарылады, және егер кеме теңіз құқығына қатысты іске тартылса, осы заңдар қолданылады. Кеменің туы бар мемлекеті кемеге қатысты реттеуші бақылауды жүзеге асырады және оны жүйелі түрде тексеруге, кеме жабдықтары мен экипажын сертификаттауға, сондай-ақ қауіпсіздік және қоршаған ортаны ластанудан қорғау құжаттарын беруге міндетті. Кемені тіркейтін ұйым – оның тіркелмесі деп аталады. Тіркелмелер мемлекеттік немесе жеке агенттіктер болуы мүмкін.

Жалақылар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы 2009 жылғы теңіз саудасы жөніндегі баяндамасында кеме иелері көбінесе кемелерін шетел туымен тіркеу арқылы "дамып келе жатқан елдерден төмен жалақы алатын теңізшілерді" жұмысқа тартатынын мәлімдейді. Филиппин мен Қытай жалпы теңіз еңбегінің үлкен бөлігін, әсіресе ыңғайлы туларды қамтамасыз етеді. 2009 жылы Панама, Багам аралдары, Либерия және Маршалл аралдары ең көп шетелдік филиппин теңізшілерін жұмысқа алған елдер болды. Сол жылы осы төрт ыңғайлы тудың астында 150 000-нан астам филиппин теңізшісі жұмыс істеді. MARAD баяндамасында Қытай мен Филиппин екі елі де "төмен құнмен" экипаж көздері ретінде көрсетілді. Теңізшілік саласы көбінесе екі жұмыс тобына бөлінеді: палуба офицерлері мен теңіз инженерлерін қоса алғанда, лицензиясы бар теңізшілер, және лицензия талап етілмейтін, бірақ сертификатталған теңізшілер, мысалы, қабілетті теңізшілер мен аспаздар. Соңғы топқа бірлесіп лицензиясы жоқ теңізшілер немесе білікті персонал деп аталады. Екі топта да жалақының айырмашылығын көруге болады, мысалы, АҚШ сияқты "жоғары құнмен" экипаж көздері мен Қытай және Филиппин сияқты "төмен құнмен" көздер арасында. Дегенмен, ыңғайлы ту көтерген кемелердегі жалақы осы елдердегі теңізші еместердің орташа жалақысынан әлдеқайда жоғары, сонымен қатар кейбір теңізшілер, әсіресе филиппиндықтар табыс салығынан босатылады. Лицензиясы жоқ теңізшілер үшін Америка Еңбек статистикасы бюросының 2009 жылғы статистикасы қабілетті және қарапайым теңізшілердің орташа табысын 35 810 АҚШ доллары деп көрсетеді, бұл 21 640 АҚШ долларынан (10-шы пайыздық) 55 360 АҚШ долларына дейін (90-шы пайыздық) ауыспайды. Бұл көрсеткішті Халықаралық еңбек ұйымының 2006 жылғы статистикасымен салыстыруға болады, онда филиппин және қытай теңізшілерінің орташа жылдық табысы жылына 2000-3000 долларды құрайды (айына 9 900 филиппин песосы және жылына 3071 қытай юані).