Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африка мемлекеті (1350–1549)
West African state (1350–1549)
Жолуф империясы (امبراطورية جولوف), сондай-ақ Ұлы Жолуф немесе Волуф империясы деп белгілі, – Батыс Африканың бір бөлігін билеген Волуф және Серер конфедерациясы мемлекеті. Ол қазіргі Сенегал, Мали, Гамбия және Мавритания аймақтарын қамтыды. Аймақтың ең алғашқы тұрғындары шамамен 12 ғасырдан бастап Жолуф Мбенгуе деген жергілікті басшының есімімен аталған аймақта қоныстанды. Империяның құрамына негізінен Сенегал өзенінің солтүстігіндегі Волуф, Серер және Фула тайпалары кірді. Аймақ Мбенгу, Диау және Ном әулеттерінің ламандықтарымен басқарылды. Жалпы, Ндиае Альморавидтерден исламдық тегін алған және анасы арқылы Такрур мемлекетімен байланысты болған. Джеймс Сиринг былай деп қосты: «Мифтің барлық нұсқаларында Нжааян Нжаай алғашқы сөздерін Волуф емес, Пулаар тілінде айтады, бұл оның асыл тектің жат жұрттығын тағы да көрсетіп тұрады». Ндиадиан Ндиае туралы аңыздың көптеген нұсқалары бар, бірақ олардың барлығында бірнеше маңызды ортақ белгілер кездеседі. Оқиға оның әкесінің қайтысымен және анасының құлға үйленуімен басталады. Бұл жағдай Ндиаені қатты ашуландырды, ол Сенегал өзеніне секіріп түсіп, суреттес өмір салтын бастады. Ол өзен бойымен Ваалоға дейін жүзіп жетті. Сол кезде аймақ жеке ламандықтар басқаратын ауылдарға бөлінген, олардың кейбіреулері көрнекті көл маңындағы орман үшін дауласып жатқан (кейбір нұсқаларда бұл балық аулауға байланысты дау). Бұл жағдай қантөгіске ұласуға жақын болды, бірақ көлден таңсық келген бейтаныс адам бұл дауды тоқтатты. Ол орманды әділ бөліп, жұртты таң қалдырып, жоғалып кетті. Кейін олар тағы дау шығарып, ол келгенде бейтаныс адамды тұтқынға алды. Олар оған өз елінің патшалығын ұсынды. Бұл оқиғалар Сине патшалығының билеушісі Маад а Синиг Майса Валиге жеткенде, ол да ұлы сиқыршы болғандықтан, өзінің туған Серер тілінде «Ndiadiane Ndiaye» деп таңғалып айқайлады. Содан кейін ол Сенегал және Гамбия өзендері арасындағы барлық билеушілерді осы адамға ерікті түрде бағынуға шақырды, және олар солай істеді.
The Jolof Empire (امبراطورية جولوف), also known as Great Jolof, or the Wolof Empire, was a Wolof and Sereer confederacy state that ruled parts of West Africa, most precisely modern day Senegal, Mali, Gambia and Mauritania from around the 12th century were the earliest inhabitants of the region that became Jolof, which was named after a local chief Jolof Mbengue. The empire consisted mostly of Wolof, Serer and Fula from north of the Senegal River. The region was ruled by Lamanes of the Mbengue, Diaw and Ngom families. In general, Ndiaye is given an Almoravid Islamic lineage and a link on his mother's side to the state of Takrur. James Searing adds that "In all versions of the myth, Njaajaan Njaay speaks his first words in Pulaar rather than Wolof, emphasizing once again his character as a stranger of noble origins." The legend of Ndiadiane Ndiaye has many variations in detail, but these share some important commonalities. It begins when his father dies and his mother remarries with a slave. This match so enfuriated Ndiaye that he jumped into the Senegal River and began an aquatic life. He made his way downstream to Waalo. At this time, the area was divided into villages ruled by separate Lamanes, some of whom were engaged in a dispute over a wood near a prominent lake (in some versions, it is a dispute over a catch of fish). This almost led to bloodshed, but it was stopped by the mysterious appearance of a stranger from the lake. The stranger divided the wood fairly and disappeared, leaving the people in awe. The people then feigned a second dispute and kidnapped the stranger when he returned. They offered him the kingship of their land. When these events were reported to the ruler of the Kingdom of Sine, Maad a Sinig Maysa Wali, also a great magician, he is reported to have exclaimed "Ndiadiane Ndiaye" in his native Serer language in amazement. He then suggested that all rulers between the Senegal River and the Gambia River voluntarily submit to this man, which they did.
Кездесу
Ндиадиан Ндиаеге қатысты қарым-қатынас жасауға тырысып, Жолоф империясының құрылуына тоқталар болсақ, Джон Доннели Фейдж "империяның өрлеуі ежелгі Судан мемлекетінің есебінен Волоф билігінің күшеюімен байланысты болды және бұл негізінен XIV ғасырда болған оқиға" деп санайды. Огот Жолофтың 1360 жылы Мали империясындағы екі қарсылас ру арасындағы мұрагерлік талас кезінде толық тәуелсіздікке ие болғанын айтады. Дегенмен, ғалымдар арасында ортақ пікір жоқ.
Attempting to date Ndiadiane Ndiaye and the establishment of the Jolof Empire, John Donnelly Fage suggests that "that the rise of the empire was associated with the growth of Wolof power at the expense of the ancient Sudanese state of Takrur, and that this was essentially a fourteenth century development." Ogot proposes that the Jolof became permanently independent during a succession dispute in 1360 between two rival lineages within the Mali Empire. There is no consensus among scholars, however.
Императорлық тарих
Жолофтың алғашқы ғасырлардағы тарихы тек ауызша хабарлар арқылы ғана белгілі, және көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерге жете алмадық. 1100–1500 жылдарға қарай салыстырмалы түрде құрғақ кезеңде Жолоф империясы оңтүстік және батысқа қарай кеңейді, соның нәтижесінде империя құрамына енген кішігірім мемлекеттердің билеуші топтары "волофтандырылды". Жолофпен шамалас уақытта құрылған Кайор және Баол мемлекеттері ертеде-ақ қабылданып алынды. Алғашқы буурбалардың көптегені Баолдағы аналық рулардан тегін алып келген. Сине патшалығы және Салум патшалығының алғашқы нысандары ең ерте 14 ғасырдың соңында қабылданып алынды. Осымен Жолоф конфедерациясының негізгі құрамы толықты: Кайор, Баол және Ваало, сондай-ақ Серер мемлекеттері – Сине және Салум. Шамамен 1450 жылдары Намандируды бағындырып, содан кейін билігін Такрурға жеткізді. Елер астананы Нджиайн Сабурдан Тхьюнға көшірді. Мали империясы күйреген кезде Гамбияның солтүстік жағалауындағы Мандинка мемлекеттерін – Ниуми, Бадибу, Ньяни және Вулиді бағындыруға да оның үлесі болды, сондай-ақ кейіннен Бамбук қаласын да, бірақ Жан Булег мұндай жаулаудың өте қиын екенін айтады. Гамбия патшалықтарына бақылау буурбаларға ондағы өсіп келе жатқан саудаға қол жеткізуге мүмкіндік берді.
The earliest centuries of Jolof's history are known only through oral histories, and few details have survived. During the relatively dry period (c. 1100–1500) the Jolof empire expanded soutwards and westwards, progressively 'Wolofizing' the ruling classes of the smaller states thus incorporated into the empire. The states of Cayor and Baol, which were founded around the same time as Jolof, were absorbed early on. Many of the earliest buurbas came from maternal lineages native to Baol. The Kingdom of Sine and an early form of the Kingdom of Saloum were absorbed in the late 14th century at the earliest. This completed the core constituent states of the Jolof confederacy: Cayor, Baol and Waalo, and the Serer states of Sine and Saloum. conquered Namandirou in approximately the 1450s, then extended extended his authority over Takrur. Eler moved the capital from Njiayeen Sabur to Thieung. He was also likely responsible for subduing the Mandinka states on the northern bank of the Gambia, including Niumi, Badibu, Nyani, and Wuli, as the Mali Empire declined. and subsequently Bambuk, although Jean Boulègue argues of such conquest being very unlikely. Control over the kingdoms of the Gambia also gave the Buurba some access to the growing commerce there.
Мұрагерлік даулар
Бүрбаба Бирам Нжеме Елер қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Бокар Биге мен оның жүрегі туысы Тасе Даагулен арасында мұрагерлік дауы туды. Соңғысы Ваалоның Брак Кукули Мбоожының көмегімен жеңіске жетті. Бұл қақтығыс, бір жағынан, әкеден ұлға мұрагерлік (аталық) жүйесі мен еңкеден сіңілі баласына мұрагерлік (аналық) жүйесі арасындағы бәсеке болды, себебі Бирам Елер мен Тасе Даагулен екеуі де Жонай аналық руының мүшелері еді. 1455 және 1489 жылдар аралығында бес бүрбаба таққа таласып, хаос пен азамат соғысына себеп болды. 1480 жылдары Елен, буми немесе ханзада, өзінің ағасы Бирайма Куран Кан атынан империяны басқарды, португалдық дереккөздерде Бур Бирао деп белгіленеді. Португалиямен сауданың құлқына салынып, ол жаңа экономикалық мүмкіндіктерді пайдалану үшін үкімет орынын жағалауға көшірді. Бұл саясатқа қарсы болған басқа ханзадалар 1489 жылы бүрбабаны тақтан түсіріп, өлтірді. Елен қашып, португалдықтардан пана сұрап, Лиссабонға жеткізілді. Мұнда ол король Жоан II-ге сыйлықтар беріп, дінін өзгертті. Христиан одақтасын таққа отырғызу мүмкіндігін пайдаланған Жоан II португалдық қолбасшы басқаратын әскерді ханзаданы Жолоф тағына қайта орнату үшін жіберді. Мақсаты – оны таққа отырғызу және Сенегал өзенінің сағасында бекініс салу еді. Алайда, екі мақсатқа да қол жеткізілмеді. Қолбасшы мен ханзада арасындағы дау нәтижесінде, қолбасшы бумиді опасыздықпен айыптап, өлтірді. 16 ғасырдың басында Жолоф империясы әлі де өте қуатты болды және 100 000 жаяу әскер мен 10 000 атты әскерді жинауға қабілетті еді. Бірақ оны бөліп тастаған мұрагерлік даулар ғана емес. Мысалы, Атлант мұхитындағы сауда империяға қосымша байлық әкелді, бірақ Еленнің сәтсіздігінен кейін жағалаудағы қарастырылған мемлекеттердің билеушілері пайданың басым бөлігін алды, бұл оларға императорды басып, әлсіретуге мүмкіндік берді. Жолоф жағалаудан шалқап жатқан, теңіз саудасына тікелей қатысы болмады. Сонымен қатар, Мали империясының ыдырауы сияқты сыртқы күштер де әсер етті. Малидің алысқа созылған империясын бақылауы әлсірегенінен Жолофтың империяға айналуына мүмкіндік болды. Бірақ қазір қақтығыс Жолофтың солтүстік аймақтарына да тарады. 1513 жылы Коли Тенгелла Фута-Тороға фулани және мандинкалардың күшті әскерін бастап кірді, оны Жолофтан тартып алып, өзінің әулетін құрды және Намандируді қиратты. 1520 жылы оңтүстіктегі Сине және Салумның Серер патшалықтары тәуелсіздік алды.
Upon Buurba Biram Njeme Eler's death, the succession was disputed between his son, Bokar Bige, and his nephew Tase Daagulen. The latter was eventually victorious, with the help of Brak Cukuli Mbooj of Waalo. This conflict was, in a way, a contest between a patrilineal inheritance system (father son) and a matrilineal one (uncle nephew), as Biram Eler and Tase Daagulen were both members of the Jonai matrilineage. Between roughly 1455 and 1489, five buurbas would claim the throne, sowing chaos and civil war. In the 1480s, Jelen, the buumi or prince, was ruling the empire in the name of his brother Birayma Kuran Kan, known in Portuguese sources as Bur Birao. Tempted by the Portuguese trade, he moved the seat of government to the coast to take advantage of the new economic opportunities. Other princes, opposed to this policy, deposed and murdered the buurba in 1489. Jelen escaped and sought refuge with the Portuguese, who took him to Lisbon. There he exchanged gifts with King John II and was baptized. Faced with the opportunity to put a Christian ally on the throne, John II sent an expeditionary force under a Portuguese commander to put the prince back on the throne of Jolof. The objective was to put him on the throne and a fort at the mouth of the Senegal River. Neither goal was achieved. A dispute between the commander and the prince resulted in the former accusing the bumi of treachery and killing him. In the early 16th century, the Jolof Empire was still very powerful, and capable of fielding 100,000 infantry and 10,000 cavalry. But succession disputes were not the only thing tearing it apart. The Atlantic Trade trade, for instance, had brought extra wealth to the empire, but with Jelen's failure the rulers of the vassal states on the coast got the lion's share of the benefits, which eventually allowed them to eclipse and undermine the emperor. Jolof was located far from the coast, and had no direct access to maritime trade. There was also the matter of external forces, such as the breakup of the Mali Empire. Mali's slipping grip on its far flung empire had allowed Jolof to become an empire in the first place. But now conflict was spreading to Jolof's northern territories. In 1513, Koli Tenguella led a strong force of Fulani and Mandinka into Futa Toro, seizing it from the Jolof and setting up his dynasty, and also destroying Namandirou. In 1520 the Serer kingdoms of Sine and Saloum in the south broke away.
Данки шайқасы және ыдырау
1549 жылы Қайыр Даңқы шайқасында Жолофты жеңіп, ханзада Амари Нгоне Собел Фолл басшылығымен Жолоф империясынан сәтті бөлініп шықты. Бұл шайқас салдарынан Ваало және Баол да империядан шығып кетті. 1600 жылға қарай Жолоф империясы іс жүзінде құлап қалды. Қайыр оңтүстік көршісі Баволға шабуыл жасап, өзінің жеке оданын құруға кірісті. Жолоф патшалыққа дейін кеміді, бірақ Бурба атағы императорлық мәртебемен байланысты болып қалды және бұрынғы вассалдарынан номиналды құрметке ие болды.
In 1549, Kayor successfully broke from the Jolof Empire under the leadership of the crown prince Amari Ngoone Sobel Fall by defeating Jolof at the Battle of Danki. The battle caused a ripple effect resulting in Waalo and Baol also leaving the empire. By 1600, the Jolof Empire was effectively over. Kayor invaded its southern neighbor, Bawol, and began forming a personal union of its own. Jolof was reduced to a kingdom; nevertheless, the title of Burba remained associated with imperial prestige and commanded nominal respect from its ancient vassals.
Қоғам
Жолоф қоғамында патшалық және патшалық емес ақсүйектердің, бос адамдардың, кәсіби топтардың және құлдардың әртүрлі санаттарын қамтитын дамыған иерархиялық жүйе болған. Кәсіби топтарға теміршілер, зергерлер, былғары өңдеушілер, тігіншілер, музыканттар және гриоттар кірген. Теміршілер қару-жарақ жасау мүмкіндіктерімен және дауларды әділ шешудегі сенімділігімен қоғам үшін маңызды болды. Гриоттар әрбір маңызды отбасыда жылнамашылар мен кеңесшілер ретінде жұмыс істеді, оларсыз ерте Жолоф тарихының көп бөлігі белгісіз болар еді. Жолоф ақсүйектері негізінен анимистер болған, бірақ кейбіреулері оны исламмен үйлестірген. Дегенмен, ислам 19 ғасырға дейін Волаф қоғамында басымдыққа ие болмады, содан кейін империя ұзақ уақыт бойы Жолоф Корольдігі нысанында қысқарған мемлекетке дейін азайып қалды.
Jolof society harbored a developed hierarchical system involving different classes of royal and non royal nobles, free men, occupational castes, and slaves. Occupational castes included blacksmiths, jewelers, tanners, tailors, musicians, and griots. Smiths were important to the society for their ability to make weapons of war as well as their trusted status for mediating disputes fairly. Griots were employed by every important family as chroniclers and advisors, without whom much of early Jolof history would be unknown. Jolof's nobility were nominally animists, but some combined this with Islam. However, Islam had not dominated Wolof society until about the 19th century, when the empire had long been reduced to a rump state in the form of the Kingdom of Jolof.
Әйелдер
Түрлі топтар арасында әрекеттесу некелеріне сирек рұқсат берілетін. Әйелдерге жоғары дәрежелі еркектерге үйленуге құқығы болмады, ал олардың балалары әкелерінің жоғары мәртебесін мұраға алмады. Дегенмен, әйелдердің үкіметте белгілі бір ықпалы мен рөлі болды. Линггер барлық әйелдердің басшысы болды және мемлекеттік саясатта зор ықпалға ие болды. Ол бірнеше ауылға иелік етті, олар шаруашылықтарды өңдеп, тікелей оған салық төледі. Сонымен қатар, әйелдерге қатысты істерді қараумен айналысатын басқа да әйел басшылар болды. Империяның ең солтүстік штаты Валода әйелдер Бур лауазымына қол жеткізіп, штатты басқара алатын.
Throughout the different classes, intermarriage was rarely allowed. Women could not marry upwards, and their children did not inherit the father's superior status. However, women had some influence and role in government. The Lingeer was head of all women and very influential in state politics. She owned several villages that cultivated farms and paid tribute directly to her. There were also other female chiefs whose main task was judging cases involving women. In the empire's most northern state of Walo, women could aspire to the office of Bur and rule the state.
Экономика
Негізгі теңіз және Сахара арқылы сауда жолдарынан оқшауланған, Джолофтың экономикасы салыстырмалы түрде қарапайым болды. Моор немесе юла саудагерлері сауданың негізгі тасымалдаушылары болды, ол апталық базарлар арқылы ұйымдастырылып, көбінесе тары, тұз, бұршақ, мал және басқа да қажетті заттардан тұрды. Ақша қолданылмады, бірақ темір тақталар мен маталар – жалпыға ортақ айырбас құралы ретінде пайдаланылды.
Isolated from the main maritime and trans Saharan trade routes, the economy of Jolof proper was relatively simple. Moor or Jula merchants were the main carriers of trade, which was organized around weekly markets and consisted mostly of millet, salt, beans, cattle and other essentials. Coinage was not used, but iron bars and cloth served as universal means of exchange.
Саяси ұйым
Жолофтың билеушісі Бур ба немесе Буурба деп аталды, оны бес негізгі құраушы патшалықтардың билеушілерін қамтитын сайлаушылар алқасы таңдады. Бүкіл империяның номиналды басшысы болғанмен, Буурба Жолофтың салыстырмалы түрде кішкентай бөлігін тікелей бақылады; Ламандықтар көп билікке ие болды және патшалық отбасы мұрагерлік дауларға батып кеткен сайын, бірте-бірте тәуелсіздікке ұмтылды. Тағайындалғаннан кейін, лауазым иелері жаңа міндеттерін оқып-үйрену үшін және оларды құдайлар деңгейіне көтеру үшін күрделі рәсімдерден өтті. Осыдан кейін олар өз мемлекеттерін даңққа жеткізуі керек еді, әйтпесе құдайлардың құрметін жойып, биліктен қуылу қаупіне тап болатын. Осы саяси жүйенің салдарынан өте авторитарлық үкімет орнады, онда жеке армиялар мен байлық көбінесе конституциялық принциптердің үстінен шықты.
The ruler of Jolof was known as the Bour ba or Buurba, who was selected by a college of electors that included the rulers of the five main constituent kingdoms. Although nominally the head of the entire empire, the Buurba directly controlled a relatively small portion of Jolof; Lamanes held a lot of power, and became progressively more independent as the royal family became more consumed by succession disputes. Once appointed, officeholders went through elaborate rituals to both familiarize themselves with their new duties and elevate them to a divine status. From then on, they were expected to lead their states to greatness or risk being declared unfavored by the gods and being deposed. The stresses of this political structure resulted in a very autocratic government where personal armies and wealth often superseded constitutional values.
Құрылтайшы патшалықтармен қарым-қатынастар
Жолоф империясы солтүстіктен оңтүстікке қарай бес жағалаудағы мемлекеттерді қамтыды: Ваало, Кайор, Баол, Сине және Салум. Бұл мемлекеттердің бәрі құрлық ішінде орналасқан Жолоф мемлекетіне бағынышты болды. Әрқайсысы өз ақсүйектері таңдаған билеушілермен басқарылды. Әрқайсысының дербестік құқығы болғанмен, маңызды мәселелерде Бормен ынтымақтастық жасайтын және Жолофқа үнемі салық төлейтін болды. Бірақ, бұл әрқашан орындалмады, және құрамындағы мемлекеттер арасында соғыстар жиі болып тұратын; провинциялар тәуелсіздік деңгейін жоғалта немесе ие бола алатын, сондай-ақ бір патшаның билігінен екіншісіне өте алатын.
The Jolof Empire included five coastal kingdoms from north to south: Waalo, Kayor, Baol, Sine and Saloum. All of these states were tributary to the land locked state of Jolof. Each was governed by a ruler were chosen by their respective nobles. Each had practical autonomy but was expected to cooperate with the Bour on important matters, and send regular tribute to Jolof. This did not always happen, however, and wars between the constituent kingdoms were common; provinces could gain or lose degrees of independence, or move from one king's control to another.