Кіріспе

Уильям Дитерлдің 1939 жылғы фильмі

Сюжет

Орта ғасырдың соңында Париж қаласында Франция королі Людовик XI және оның Париждің бас судьясы Жэхан Фролло баспаханаға барады. Фроло Парижді зұлымдық деп санайтын нәрседен, соның ішінде баспахана мен цыгандардан қорғау үшін бар күшін салуға бел буған. Сол күні Париждің жылдық мерекесі – Ақымақтар мерекесі болып өтеді. Кедей көше ақыны Пьер Грингуар көрермендер алдында қойылым қояды, бірақ оны қайыршылардың патшасы Клопен тоқтатады. Жас цыған қызы Эсмеральда көпшілік алдында билейді. Нотр-Дам соборының саңырау, дөңгелек денелі қоңыраушысы Квазимодо Фроло оны ұстап, шіркеуге қайтарғанға дейін Ақымақтар патшасы болып сайланады. Эсмеральданы күзетші ұстайды және қауіпсіздік үшін Нотр-Дамға қашып барады. Ол өз тайпаластарына көмектесу үшін Құдайға дұға етеді, бірақ Фроломен кездеседі, ол оны дінсіздікте айыптайды. Фроло оны қоңырау мұнарасына көтеріп алып, онда Квазимодомен кездеседі. Дөңгелек денеліден қашып бара жатқанда, Фроло Квазимодоға оны қууға және ұрлап әкелуге бұйрық береді. Грингуар бәрін көріп, капитан Феб пен оның күзетшілерін шақырады, олар Квазимодоны уақтылы ұстап алып, Эсмеральданы құтқарады. Квазимодо алаңда қамшымен ұруға және содан кейін жұрт алдында қорлауға үкім шығарылады. Ол париждіктерден су сұрайды, оны Эсмеральда береді. Сол түні Фроло Эсмеральданың өнер көрсететін кеште болады және оған деген құштарлығын мойындайды. Кейін Фроло оны бақта Фебпен сөйлесіп тұрғанын көреді. Фроло қызғаныштан Фебті өлтіреді және Эсмеральданы осы қылмыс үшін өлімге кеседі, оны "өзіне сиқыр салған" деп айыптайды. Оны асып өлтіруге дайындалып тұрғанда, Квазимодо оны соборға алып қашып, баспана құқығын пайдаланады. Грингуар мен Клопен ақсүйектердің Нотр-Дамның баспана құқығын жоюды жоспарлап отырғанын білген соң, Эсмеральданы асылудан құтқару үшін әртүрлі амалдар қолданады: Грингуар памфлет жазады, ал Клопен қайыршыларды соборға шабуылдауға жетектейді. Әділет сарайында Людовик памфлеттің халық пікірін қалыптастырып жатқанын түсінеді, бұл патшалардың шешімдеріне әсер ете алады. Архиепископ Луиге Нотр-Дамға шабуыл жасалғаны және Эсмеральданың кінәсіз екені туралы хабарлайды, Луи нағыз қылмыскердің кім екенін білуді талап етеді, сонда Фроло өзінің қылмысын мойындап, Луиді шоқтандырып кетеді. Луи Оливьерге Фроллоны тұтқындауға бұйрық береді, содан кейін Грингуардың памфлетін оқығаннан кейін онымен сөйлеседі. Квазимодо мен Париж күзетшілері Клопен мен қайыршыларды жеңіп алады. Фроло Квазимодоны пышақтап өлтіруге тырысады, бірақ Квазимодо оны тоқтатып, собордың төбесінен лақтырып жібереді, оны өлімге жібереді. Сол таңертең Людовик патша Эсмеральда мен басқа цыгандарды кешіреді. Ол өзінің сүйіктісі Грингуармен және қуанған көпшілікпен бірге алаңнан кетеді. Квазимодо собордың биіктігінен бәрін көріп, сарғаяққа: "Неге мен сен сияқты тастан жаралмадым?" – деп сұрайды.

Өндіріс

1932 жылы The Hollywood Reporter басылымы Universal компаниясының 1923 жылғы «Нотр-Дамның жұлқыны» фильмін Джон Хьюстон жаңа сценариймен қайта түсіретінін, ал Борис Карлофф Квазимодо рөлінде ойнайтынын хабарлады. 1923 жылғы фильмнің продюсері болған Ирвинг Тальберг 1934 жылы фильмді қайта жасауды ойлады және тіпті бұл идеяны Чарльз Лоттонмен талқылады. Екі жылдан кейін Universal киностудиясының ремейк жасауға деген қызығушылығы қайта оянды, жанкүйерлер арасында өткізілген дауыс беру студияны фильмді түсіруге ықпал етті. Рональд Колман, Пол Муни, Фредерик Марч, Лайонел Барримор және Питер Лорр дауыс беруде жеңіске жетті, соңында Universal Лоррмен келісімге келді, тіпті актермен фильмде түсуге келіссөздер жүргізді, бірақ жоба іске аспады. Бір жыл өткен соң Карл Лэммл-младший Metro Goldwyn Mayer компаниясын Универсалдан Муниге арналған фильм құқығын сатып алуға көндірді. Metro бас тартты және құқықтарды RKO-ға сатты, Пандро С. Берман продюсерлікке, ал Уильям Дитерле режиссерлікке жауапты болды. Бұл фильм үшін RKO Radio Pictures Сан-Фернандо аңғарында Париждің ортағасырлық қаласын және Нотр-Дам соборын салды. Бұл құрылыс – бұрынғыдан да үлкен әрі әсем декорациялардың бірі болды. Сценарист Соня Левиен Хьюгоның романын фильмге бейімдеуге міндеттелді, ол оқиғаны фильм түсірілген кезеңдегі оқиғалармен байланыстырды: ол Париждегі цыгандарды қуғындау мен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияның еврейлерге қатысты қарым-қатынасы арасындағы айқын параллельді көрсетті. Альфред Хичкоктің «Ямайка мейрамханасы» фильміндегі жұмысына риза болған Лоттон 18 жасар Морин О’Хараны Эсмеральда рөліне Голливудқа шақырды. Бұл О’Хараның американдық кинодағы тұңғыш дебюты болды. Дитерле Клод Рейнстің Фролло рөлін ойнауын қалады, бірақ ол рөлге келіспей тұрып, Universal студиясында Лоттонмен күтпеген кездесуде Лоттонның оған деген сыпайылығына наразы болды. Корольдік драмалық өнер академиясында Лоттон мен Джон Джилгудқа сабақ берген Рейнс, олардың кездесуі олардың қарым-қатынасын аяқтағанын айтты және Седрик Хардвик ойнайтын рөлден бас тартты.

Түсірілім

"Гунчбек" 1,8 миллион долларлық бюджетімен студия тарихындағы ең қымбат фильмдердің біріне айналды. Фильм RKO Encino Ranch-та түсірілді, ал қоңырау мұнарасының ішкі көріністері Оңтүстік Калифорния университетінің Мадд философия залында сақталды. Ван Нест Полглаз Париж және Нотр-Дам соборының декорацияларын 250 000 долларға (2021 жылы шамамен 4 974 622 доллар) жасады, ал Даррелл Сильвера декоратор болды. Уолтер Планкетт костюмдерді жобалады, ал Джозеф Х. Август операторлық жұмысты атқарды. Бұл фильм Дитерлемен жасаған үш бірлескен жұмысының алғашқысы болды. Суреттер тобы мен актерлар үшін ауа райының ыстығы салдарынан түсірілім қиынға соқты, әсіресе Лaughton үшін, оған көп мөлшерде макияж жасау қажет болды. О'Хара өз өмірбаяннда бір күні түсірілім алаңына келгенде шимпанзелер, бабуин мен гориллаларды көргенін еске алады. Дитерле түсірілімге монахтарды шақыруды қалаған, бірақ оның ассистенті, Дитерленің нашар ағылшын тілі мен қалың неміс акцентінен, маймылдарды шақыруды жөн көріп жаңылысқан. Макияж шебері Перк Уэстмор, Warner Bros. компаниясынан RKO студиясына осы өндіріс үшін жіберілді. Вестмор мен Лaughton арасында жақсы қарым-қатынас болған жоқ. Вестмор Лaughton үшін жеңіл конструкциялы макияж жасау үшін губкалы резеңке қолдануды ұсынса, Лaughton кейіпкеріне кіру үшін ауыр макияж қалаған. Лaughton Вестмордың жүрегі ауыр екенін айтқан сөзіне ренжіді және түсірілім барысында оған сыпайылық танытпады. Түсірілім соңына қарай Вестмор өзінің кіші інісін студияға шақырды, ол Вестмордың Лaughtonның бетіне хинин суы толтырылған сeltzer бөтелкесімен шашыратып, содан кейін оны арт жағынан тепкенін көрді. Вестмор Лaughtonға: "Бұл сен маған келтірген барлық қиындықтар үшін" деді және інісі куәгер екенін, Лaughton оқиға туралы айтқандарын жоққа шығаратынын қосты. 1 қыркүйекте Польшаға нацистік Германияның басып кіргені туралы хабар актерлар мен суретшілер тобын үлкен қорқынышқа ұшты. Лaughton Геттисбергтік сөзді оқып (ол "Қызыл саңылаудың қимылдары" фильмінде де оқыған), жағдайды жеңілдетті. Тағы бір эмоционалдық эпизод – Квазимодоның Эсмеральда үшін собор мұнарасындағы қоңырауды соғу көрінісінің түсірілімі. Лaughton өзінің туған елі Ұлыбритания Германияға соғыс жариялағандықтан, ауыр сезімде болды. Ол қоңырауды қайта-қайта соғып, шаршап құлап, суретшілер тобын эмоцияға толы күйге жеткізді.

Цензура

Клод Фролло мен Джехан Фролло кейіпкерлері романнан 1923 жылғы фильмдегідей өзгертілді. Мұндай өзгерістер фильм жасаушылар діни қызметкерді жаман адам ретінде көрсету «Хейз» өндіріс кодексін бұзуы мүмкін деп қорқығандықтан жасалды. Романда Клод 36 жастағы Нотр-Дам архидеконы ретінде бейнеленген, ал фильмде ол жақсы мінезді және жасы ұлғайған кейіпкер. Оның кіші інісі Жехан роман бойынша жасөспірім, мас студент және жас қылмыскер болса, фильмде ол орта жастағы жаман адам, сонымен қатар Париждің бас судьясы және король Людовик XI-нің сенімді кеңесшісі.

Қабылдау

Rotten Tomatoes веб-сайтының мәліметінше, 14 рецензия негізінде сыншылардың 93% фильмге оң баға берген, орташа бағасы 8.65/10. Variety басылымы фильмді «керемет триллер» деп атады, бірақ әсем безендірілген декорациялар, әсіресе алғашқы жартысында, сюжеттің маңыздылығын жоғалтып жібергенін айтты. The New Yorker журналынан Джон Мошер Лоттонның «шедеврге жақын нәрсеге қол жеткізгенін» жазды. Фильмнің нашар тұстары – оның диалогтары (мысалы, «қорғау үшін төлеу» сияқты заманауи тіркестер) және сюжеттің әлсіз құрылымы, ал фильмнің өзі 15 ғасырдағы Париждің жарқын көркем бейнесін көрсетеді. Гарвардтың «Кримсон» журналынан Э.Х. Харви фильмнің «керектің өзінен де қызықты» екенін айтты. Ол фильмдегі «керемет саттарға қарағанда әсерлі емес эффектілер» бар екенін атап өтті. Алайда, The New York Times газетінің Фрэнк С. Нюгент фильм туралы көбінесе жағымсыз пікір жазып, оны «көрерлік шоудан аспайды» деді. Фильмнің «өндірісі әдемі әрі актерлік құрамы шебер» екенін мойындағанмен, оны «көбінесе қатыгездікке толы және Франкенштейннің қорқынышына тән әзіл-қалжыңның жоқтығынан құтқаратын шындықтан айырылған» деп сипаттады. Фильм өте танымал болды, АҚШ және Канадада 1,549,000 доллар, ал басқа елдерде 1,646,000 доллар тауып, бірақ жоғары шығындарға байланысты тек 100,000 доллар пайда әкелді.

Үй медиасы

Нотр-Дам қасіреті 2001 жылдың 21 қыркүйегінде Image Entertainment компаниясымен 1-аймақта DVD форматында жарық көрді. 2015 жылдың 9 маусымында Warner Home Video компаниясы оны А аймағында Blu-ray форматында шығарды.