Кіріспе

Сент-Клемент Ист-Чип – Лондон қаласының Кэндлвик ауданындағы Англия шіркеуінің қауымдық шіркеуі. Ол Клемент көшесінде, Король Уильям көшесінен жақын жерде, Лондон көпірі мен Темза өзеніне таяу орналасқан. Климент – елші Петірдің шәкірті болған және 93 жылы Рим епискобы болып тағайындалған. Аңыз бойынша, Клименттің теңіз якоріне байлап, Қара теңізге тастағанда шейіт болған, содан кейін ол теңізшілердің қасиетті қамқоршысы ретінде қабылданыпты. Сент-Клементке арналған шіркеу Лондонда сирек кездеседі, осы әулиеге арналған тағы бір көне шіркеу Вестминстердегі Сент-Клемент Дэнс ғимараты ғана. Ол Темзадан сәл солтүстікке қарай, бірақ Ист-Чиптен батысқа қарай, ескі қала шекарасының сыртында, Страндтағы Темпл Бардан тыс орналасқан. Екі шіркеу де балалардың "Қызыл апельсин мен лимон" әнінде айтылған "Клементтер" екенін мәлімдейді.

Орта ғасырлар

Истчеп – ортағасырлық Лондонның маңызды көшелерінің бірі. "Eastcheap" атауы саксон тіліндегі "cheap" сөзінен шыққан, ол "базар" дегенді білдіреді, ал Истчеп оны кейін Cheapside болып аталған Westcheap-тен ажырату үшін осылай аталған. Клемент көшесінің оңтүстік жағы 1880 жылдарға дейін Истчепке ашық болды, содан кейін Кинг-Уильям көшесінің салынуы Клемент көшесін Истчептен бөліп, оны жақын маңдағы көше ретінде сақтап қалды. Шіркеудің теңізшілердің римдік қамқоршысы, шейіт епископ Климентке арналуы және тарихи түрде Римнің көтеріңкі кемежайларына жақын орналасқандығы, оның Рим дәуірінен ертерек пайда болғанын көрсетеді. Шындығында, Клемент көшесінде римдік қалдықтар табылды, олар 3 фут қалыңдықтағы және 12–15 фут тереңдіктегі тас қабырғалар мен мозаикалық едендерден тұрды. 1067 жылы I Уильям (1028–87) Вестминстер аббаттығына берген жарғысында Сент-Клемент шіркеуі туралы айтылған, бұл, мүмкін, Сент-Клемент Истчеп болса керек, бірақ шіркеу туралы ең алғашқы нақты мәлімет Генрих III (1207–72) тұсында жазылған құжатта кездеседі, онда 'Сент-Клемент Кэндлвикстрате' деп көрсетілген. Басқа ерте құжаттарда шіркеу "Кандельвистраттағы Киелі Климент", "Эстчептегі Кішкентай Киелі Климент" және "Лумбард көшесіндегі Киелі Климент" деп аталған. Монастырлар таратылғанға дейін – Генрих VIII билік еткен кезеңде – приход Вестминстер аббатының "қамқорлығында" болды, содан кейін приходтың қамқорлығы Лондон епископына өтті. Қазір қамқорлық Лондон епископы мен Сент-Пол соборының декандық және тарауы арасында әрбір жаңа діни қызметкердің (ректордың) тағайындалуымен алмасады. Лондондық тарихшы Джон Стриптің (1643–1737) айтуынша, Сент-Клемент шіркеуі 1630 және 1633 жылдары жөнделіп, көркейтілген.

Жою және қайта құру

1666 жылы шіркеу Лондонның Ұлы өртінен қирады, содан кейін 1680-ші жылдары қайта салынды. Стриптің сөзіне сәйкес, қайта салынған шіркеуді сэр Кристофер Рен жобалаған, және 1685 жылғы шіркеу есебіндегі мына жазба оны растайтын сияқты: Сэр Кристофер Ренге берілген шараптың үштен бір бөлігі үшін – 4 фунт 2 шиллинг. Құрылысын Едуард Старг аға жасады. 1670 жылы, өрттен кейін Лондонды қайта құру барысында, приход Истчиптің оңтүстігінде орналасқан Сент-Мартин Оргар приходымен біріктірілді. Сонымен қатар, қала жоспарлаушылары Клемент көшесін кеңейту үшін Сент-Клемент жерінің батысынан жер учаскесін иеленгісі келді. Бұл жаңа біріктірілген приходтардың отбасыларын орналастыру үшін жеткіліксіз орын қалдырады деп мәлімдеген приход әкімдерімен дауға әкелді. Мәселе бұрын шіркеудің ауласында орналасқан, шіркеудің шығысындағы 14 футтық құрылыс учаскесін қосуға рұқсат беру арқылы шешілді. Дегенмен, шіркеудің құрылысы 1683 жылы ғана басталды және 1687 жылы 4,365 фунт стерлингтік жалпы құнмен аяқталды. Жақын орналасқан Сент-Мартин Оргар шіркеуі Ұлы өрттен қирап қалғанмен, мұнарасы сақталып қалды, және Сент-Клементпен біріккеннен кейін, Сент-Мартин жерін француз гугеноттары пайдаланды, олар мұнараны қалпына келтіріп, 1820 жылға дейін онда құлшылық етті. Он жылдық соңында Сент-Мартин шіркеуінің қираған қалдықтары Канон көшесін кеңейту үшін алынып тасталды, бірақ мұнара 1851 жылға дейін сақталды, содан кейін ол бұзылып, қызықтысы, жаңа мұнарамен ауыстырылды. Жаңа мұнара 1970 жылдарға дейін Сент-Клемент Истчиптің пасторлық үйі ретінде қызмет етті, содан кейін сатылып кеңселерге айналдырылды; ол бүгінгі күнге дейін Мартин-Лейнде сақталып тұр.

19 ғасыр

1840 жылы мамыр айында Эдвард Джон Карлос «The Gentleman’s Magazine» журналына хат жазып, 1838 жылы Корольдік биржаны қиратқан және осы екі шіркеуге зақым келтірген өрттен кейін Сент-Бартоломей және Сент-Бенетт Финктің бұзу туралы ұсынысқа қарсылық білдірді. Карлос мақаласында қала шіркеулерінің санын азайтуға жасалған бұрынғы жоспарларға сілтеме жасады, содан біз 1830 жылдары Сент-Клемент шіркеуінің бұзылу қаупі төнгенін білеміз. Бірнеше қала шіркеулерін жоюдың кең ауқымды жоспары 1834 жылы жасалған, бірақ құрбандыққа белгіленген алғашқы шіркеу – Сент-Клемент Истчипке қарсы көрсетілген қатаң оппозиция салдарынан уақытша тоқтатылды. Енді бұл жоспар толық күшіне еніп, ашық түрде емес, жасырын және сенімді тәсілмен іске асырылуы мүмкін. Сент-Клемент шіркеуі сақталса да, 19 ғасырда көптеген басқа қалалық шіркеулер жойылды, әсіресе 1860 жылғы «Пайданы біріктіру туралы» заңнан кейін, ол жылдам азайып бара жатқан қауымдарға жауап ретінде қалалық приходтардың санын азайтуды жеделдетуге бағытталған; себебі тұрғындар тығыз қалалық жағдайлардан кеңірек маңыраундарға көшуде. 1872 жылы готикалық стильдегі жаңғырудың көрнекті сәулетшісі Уильям Баттерфилд Сент-Клемент шіркеуін заманауи ағылшын «Жоғары шіркеу» талғамына сәйкес қайта жаңартудан өтті. Жөндеу жұмыстарына галереяларды алып тастау, 17 ғасырдың қарапайым терезелерін боялған шынымен алмастыру, рередосты үш бөлікке бөліп, екі қанатты бүйір қабырғаларға орналастыру, жаңа орындықтар жасау үшін ағаштан жасалған бұйымдарды бөлшектеу, еденге түрлі түсті плиткалар төсеу және органды наурызға көшіру кірді.

20 ғасыр

1933 жылы сәулетші сэр Ниниан Компер Баттерфилдтің жоспарын қайта қарап, органды батыс қабырғадағы бастапқы орнына көшірді және алтарьдың артындағы ою-өрнекті қайта жинады. Алайда, бұған дейін ол ою-өрнекті көк және алтын түстермен суреттеді. 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондондағы бомбалау кезінде неміс авиациясынан Санкт-Клемент шіркеуі аз ғана зақым көрді. Зақым 1949-1950 жылдары жөнделді, ал 1968 жылы шіркеу тағы да жаңадан безендірілді.

Қазіргі

Бүгінде Санкт-Клемент апта сайын қызметтер өткізеді және 1998 жылдан 2011 жылға дейін ол «The Players of St Peter» әуесқой театр тобының базасы болды, бұл топ әр жылдың желтоқсан айының басында шіркеуде ортағасырлық мистик пьесаларын қоюға арналған. «The Players» тобы қазір шығыстағы Сент-Джордж шіркеуінде орналасқан. Көптеген қайырымдылық қоры Сент-Клементте әкімшілік кеңселерін ұстап тұр. Паркинсон ауруын емдеу қоры бірнеше жыл осы жерде болды, бірақ қазір 120 Бейкер-стрит, Лондон мекенжайында.

"Сарылаңқы және лимон"

Сент-Клемент Истчеп өзін "Апельсиндер мен лимондар / Сент-Клемент қоңыраулары" деп басталатын балалар өлеңінде аталған шіркеу деп есептейді. Вестминстердегі Сент-Клемент-Дэнс шіркеуі де күніне үш рет осы балалар өлеңінің дәстүрлі әуенімен үн қосады. Бұл өлеңнің ең алғашқы айғағы 1511 жылы жарық көрген Винкин де Вордедің "The demaundes joyous" еңбегінде кездеседі деген қаңқу бар. Алайда, бұл кішкентай жинақ толығымен жұмбақтардан тұрады және онда қоңырауларға, Сент-Клементке немесе басқа шіркеулерге ешқандай сілтеме жоқ. Иона мен Питер Опидің мәліметінше, өлеңнің ең ерте жазбасы шамамен 1744 жылға дейін сақталмаған, бірақ Джон Плейфордтың "Ағылшын бишісінің" үшінші басылымында (1665 ж.) "Апельсиндер мен лимондар" деп аталатын сөзсіз шаршы би кездеседі. Сент-Клемент Истчептің бұл талабы цитрус жемістерін түсіретін кемежайға жақын орналасқандығымен түсіндіріледі. Бірақ, Лондон картасын зерделегенде, Өрттен кейін де Темзаға Сент-Клементтен гөрі жақын орналасқан көптеген шіркеулер болғандығы көрінеді (Сент-Джордж Ботольф Лэйн, Сент-Магнус Мартир, Сент-Михаил, Крукед-Лэйн, Сент-Мартин Оргар, Сент-Мэри-эт-Хилл, Ұлы Барлық Қасиеттілер). Апельсин мен лимон жүктің Лиденхолл базарына – цитрус жемістері сатылатын ең жақын базарға баратын жолында осылардың барлығынан өтуі мүмкін еді, сондай-ақ жол бойында тағы да бірнеше шіркеулерге тоқтау қағуға болатын. Осылайша, Сент-Клемент атауы рифма жасаушының "лимон" сөзімен дыбыстас болуы үшін таңдалған сияқты көрінеді, ал қазір "Апельсиндер мен лимондар" әуені өлеңнен бұрын пайда болғандығы ықтимал. "Апельсиндер мен лимондар" өлеңі соңғы рет 2017 жылы Стивен Кингтің "Бұл" романының бейімделуінде пайда болды. "Бұл" фильмінде композитор Бенджамин Уолфиш осы өлеңді музыкалық қосымшаны ашу үшін пайдаланды, ол фильм шыққаннан кейін Watertower Music арқылы жарық көрді және цифрлық, винил және компакт-диск форматтарында қолжетімді.

Ағза

Қазіргі органның емен корпусы 1696 жылы Ренатус Харрис жасаған және 1704 жылға дейін аспапты күтіп ұстаған Санкт-Клемент шіркеуі үшін салынған органға арналған. Корпус көбінесе сақталған болса да, органның өзі әртүрлі қайта құрылды және қалпына келтірілді: 1704 жылы Кристиан Смит, ал 1711 жылы Абрахам Джордан (шамамен 1666–1716 жж.) – ол екі мануалды аспапқа суэлл органын қосып, осылайша жетілдірген деп есептеледі. 1838 жылдан бастап орган Грей және Дэвисон мырзалардың қамқорлығында болды, олар 1872 жылы ғимаратты жаңарту барысында органды батыс галереядан оңтүстік қанатқа көшірді. Сол жылы органға күтімді Генри Уэдлейкке тапсырды. 1889 жылы ол аспапты қайта жасады. 1926 жылы Дж. У. Уокер, ал 1936 жылы Хилл, Норман және Берд мырзалар қосымша жұмыстар жүргізді, олар аспапты бастапқы батыс жағындағы орнына жақын жерге көшірді. Сол компания 1946 жылы органды толық жөндеуден өткізді, ал 1971 жылы «нео-барокко» стилінде дыбыстық өзгерістер жасады, олар бүгінгі күнге дейін сақталған. Аспап соңғы рет 2004 жылы Кент графтығының Ситтингборн қаласынан келген Колин Джилкс тазалап, жөндеуден өткізген.

Жиһаз

Құрбандық үстелі, аяқтары херубиндермен жасалған, 17 ғасырдан басталады, сондай-ақ ғимарат 1930 жылдары қалпына келтірілген кезде Симон Мартини стилінде безендірілген киіз де 17 ғасырдан басталады. Сыртқы панельдерде Жариялану оқиғасы бейнеленген, ал орталық панельде Киелі Климент және Турлық Киелі Мартин (Оргардың Киелі Мартинге арналған) бейнеленген. Міңбер де 17 ғасырдан басталады, ол норвегиялық еменнен жасалған, әр бұрышында билейтін херубині бар алтыбұрышты дыбыс тақтасымен жабдықталған. 1872 жылғы Баттерфилдтің жөндеуінен сақталғандары – көп түсті еден және солтүстік қабырғадағы үш боялған шыны терезе. Терезелерді В.Г. Тейлор жасаған, және олар Баттерфилдтің жұмысының соңғы кезеңінде, шамамен 1887 жылы орнатылған. Терезелерде Әндір, Жақып (үлкен), Жақып (кіші), Петр, Матай және Томас сияқты әулиелер бейнеленген. Мәрмәрден жасалған шомылу қабын көруге болады, бірақ оның ағаш қаптамасы әрқашан жұртшылыққа қойылмайды. Қаптаманың әсем әшекейі – алтын отпен оралып, зәйтүн бұтағын ұстаған қанатты көгершін – Уильям Гладстонды қатты қуантқандықтан, ол немерелерін оны көруге алып барған деседі.

Ескерткіш

Климент көшесіндегі шіркеудің тікелей жанында серб мемлекет қайраткері және әдебиет адамы, Сербияның алғашқы білім министрі Доситей Обрадовичқа (1742–1811) арналған ескерткіш тасы орналасқан. Ол 1784 жылы осы жердегі үйдің бірінде болған. Оның аты ағылшын тілінде Доситей Обрадович деп жазылған.