Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
2003 жылы 14 желтоқсанда Ауғанстанның Кабулында 502 делегаттан тұратын лоя джирга шақырылды, ол Ауғанстан Конституциясының жобасын қарастыру үшін жиналды. Алғашында он күнге жоспарланған бұл ассамблея 2004 жылдың 4 қаңтарына дейін конституцияны бекітпеді. Мұндай жиналыстарда қалыпты жай, бекіту дауыс беру арқылы емес, консенсус негізінде жүзеге асты. Ауғанстанның соңғы конституциясы 1987 жылдың қараша айында Ауғанстан Демократиялық Республикасы үшін жазылған.
A 502 delegate loya jirga convened in Kabul, Afghanistan, on December 14, 2003, to consider the proposed Afghan Constitution. Originally planned to last ten days, the assembly did not endorse the charter until January 4, 2004. As has been generally the case with these assemblies, the endorsement came by way of consensus rather than a vote. Afghanistan's last constitution was drafted for the Democratic Republic of Afghanistan in November 1987.
Конституцияны әзірлеу
2001 жылғы желтоқсандағы Бонн келісімі Ауғанстанды екі жыл ішінде жаңа конституцияны әзірлеуге және қабылдауға міндеттеді. 2002 жылдың қазан айында Уақытша президент Хамид Карзай вице-президент Нематулла Шахрани төрағалық ететін тоғыз мүшелі Конституциялық жобалау комиссиясын тағайындады. Келесі алты айда бұл орган 1964 жылғы Ауғанстан конституциясына негізделген жаңа конституция жобасын жасады. Бастапқы жобаны негізінен Абдул Салам Азими (ол 2006 жылы Ауғанстанның Жоғарғы сотының Бас судьясы болды) жазды, бірақ ол терең саяси консультацияларға ұшыраған жоқ. 2003 жылдың сәуірінде Уақытша президент Карзай 35 мүшеден тұратын жаңа Конституциялық комиссияны тағайындау және қоғамдық пікір алу процесін белгілеу туралы жарлық шығарды. Бұл комиссия елдің түкпір-түкпіріне сапар шегіп, жобаны қайта өңдеді, ол 2003 жылдың қараша айына дейін, Конституциялық кеңес (Лоя Джирга) басталуға бірнеше апта қалғанда ғана жұртшылыққа жарияланды. Бұл процеске бірнеше халықаралық ұйымдар қаржылық және сарапшылық көмек көрсету арқылы қолдау көрсетті, көбінесе БҰҰ арқылы.
The Bonn Agreement of December 2001 required Afghanistan to draft and adopt a new constitution within two years. In October 2002, Interim President Hamid Karzai appointed a nine member Constitutional Drafting Commission, chaired by Vice President Nematullah Shahrani. Over the next six months, this body drafted a new constitution, based largely on the 1964 Afghan constitution. The initial draft, written primarily by Abdul Salam Azimi (who would become Chief Justice of Afghanistan's Supreme Court in 2006) was not the subject of in depth political consultation. In April 2003, Interim President Karzai passed a decree appointing a new 35 member Constitutional Commission and laying out a public consultation process. This commission travelled widely throughout the country and reworked the draft, which was not released to the public until November 2003, only weeks before the Constitutional Convention (Loya Jirga) was scheduled to begin. This process was supported by several international institutions that provided funding, mostly through the UN, and expertise.
Лоя Жирга делегаттарын таңдау
2003 жылдың шілдесінде Президенттің Жарлығы Конституциялық Лоя Жирғаға (КЛЖ) делегаттарды іріктеу тәртібін белгіледі, онда 500 делегат болады: 344-і аудандық деңгейдегі жиындарда сайланады, 64 әйел облыстық деңгейдегі жиындарда сайланады, 42 делегат – босқындар, көшпелілер және аз ұлт өкілдерінен, ал 50 адам (25 ер адам, 25 әйел) Президент Кәрзай тағайындайды. Делегаттардың арасында әйелдер құқығы үшін күресетін Шүкірә Барақзай сияқты белсенділер де болды.
In July 2003, a Presidential Decree outlined the process for delegate selection for the Constitutional Loya Jirga (CLJ), stating that there would be 500 delegates, 344 elected by caucus at the district level, 64 women elected by caucus at the provincial level, 42 delegates from refugee, nomad, and minority communities, and 50 people (25 men, 25 women) appointed by President Karzai. The delegates included activists such as Shukria Barakzai, who campaigns for women's rights.
Қарастырылған мәселелер
Көптеген мәселелер күрделі талқылауларға түсті, соның ішінде Ауғанстан президенттік немесе парламенттік жүйеге ие болуы керек пе, дари немесе пашту тілі ресми тіл ретінде қабылдануы керек пе, басқа жергілікті тілдер танылуы керек пе, бұрынғы патша Мохаммед Захир Шах «ұлттың әкесі» атағын сақтап қалуы керек пе, әйелдер құқықтарын қалай қамтамасыз ету керек, Ауғанстан еркін нарықтық экономиканы қабылдауы керек пе, жоғары білім тегін болуы керек пе. Ең қызу пікірталас президенттік және парламенттік жүйелердің қайсығын таңдау мәселесі төңірегінде болды. Уақытша президент Хамид Карзай атқарушы билікті тиімді басқаратын, жалпыұлттық сайлау арқылы таңдалатын жетекшіні қамтамасыз ететін президенттік жүйе құратын конституция жобасын қолдады. Ал басқалар этникалық тұрғыдан алуан түрлі және ұзақ жылғы қақтығыстардан кейін шыққан ел үшін билікті бөлісу моделі мен күшті президенттің ұлттық бірлікке және келісімге жетуге ең үміт беретінін айтты. Бір кезде президент Карзай 2004 жылы парламенттік немесе аралас президенттік жүйе құрылса, ол президенттікке кандидат болмайтынын мәлімдеді. Тәжіктер басымдығы бар Солтүстік Альянстың мүшелері Карзайды сайлаудан кейін үкіметтегі ықпалды лауазымдармен уәде беру арқылы қарсыластарын сатып алғанын айыптады. 1 қаңтарда лоя жирга тоқырады, себебі ассамблеяның шамамен жартысы, негізінен өзбек, тәжік, хазара және түрікмен азшылықтарынан құралған, жалғыз бір дауыс беруден бас тартты, бұл төраға Сибгатулла Моджаддиді 2 күндік үзіліс жариялауға мәжбүр етті. Талибанның қатаң режимінен кейін, ойын-сауық саласын қоса алғанда, кейбір құқықтар қайта жаңғыртылды. Алайда, лоя жиргадағы либералдар консерваторлар тарапынан күшті қарсылыққа тап болды, олардың көпшілігі қоғамдық телеарналарда музыка мен биге тыйым салу сияқты консервативті саясатты қолдады.
Issues involving substantial debate included whether Afghanistan should have a presidential or parliamentary system, whether Dari or Pashto should be the official language, and whether other local languages would be recognized, whether former king Mohammed Zahir Shah should maintain the title "father of the nation," how to address women's rights, whether Afghanistan should be a free market economy, and whether higher education should be free. The heaviest debate surrounded the question of the presidential vs. parliamentary system. Interim President Hamid Karzai supported a draft constitution the created a presidential system, which would provide one nationally elected figure who could effectively direct the executive branch. Others argued that for an ethnically diverse country coming out of years of conflict a power sharing model with a strong President presented the best hope for national unity and reconciliation. At one point President Karzai threatened that he would not run for the office in 2004 if a parliamentary system or semi presidential system was created. Members of the Tajik dominated Northern Alliance accused Karzai of buying off opponents with promises of influential positions in a post election government. On January 1, the loya jirga broke down when close to half of the assembly, consisting mostly of Uzbek, Tajik, Hazara and Turkmen minorities, boycotted the only ballot, forcing chairman Sibghatullah Mojaddedi to call for a 2 day adjourning. Following the highly restrictive regime of the Taliban, some rights including those related to entertainment were legalized again. However, liberals in the loya jirga were strongly challenged by conservatives, many of whom supported conservative policies such as the ban of music and dancing on public television.
Төрағаны сайлау, комитеттер
Лоя жиргасы 14 желтоқсанда Кабулдағы жаңадан жаңартылған техникалық университетінің үлкен шатырының астында өтті. Ашылу салтанатында әртүрлі дәстүрлі киім киген оншама бала Ауғанстан туын желбіретіп, "Біз бейбітшілік күтіп тұрған көгершіндерміз, біз соғыстан шаршадық" деген бейбітшілік әндерін шырқады. Бұрынғы патша Мұхаммед Захир Шах жиналғандарға сөз сөйледі. Мұхаммад Моджадди 252 дауыспен, Абдул Хафиз Мансурдың 154 дауысымен жеңіп, төраға болып сайланды. Депутаттар сайланды, бірақ әйелдерге рұқсат берілмеді. 114 әйел делегаттың көпшілігі хатшылықта өкілдік етілмегеніне наразылық білдірді. Олардың алаңдаушылығын басу үшін Моджадди Сафия Седикиді төртінші орынбасар қызметіне және тағы екі әйелді орынбасарлардың көмекшілері етіп тағайындады. Конституциялық комиссия мүшелері, Жоғарғы сот және басқа да мемлекеттік лауазымды адамдар, сондай-ақ заң және адам құқықтары жөніндегі комиссия мүшелері қатысуға рұқсат алды, бірақ дауыс беруге құқығы болмады. Облыс әкімдері мен жоғары ранкті полиция, әкімшілік және әскери лауазымды адамдар отырысқа қатысудан тыйым салынды. Делегаттар конституция жобасына түзетулерді қарастыру үшін он комитетке бөлінді, олар татуласу кеңесіне ұсынылды. Күшті әскер басшылары осы топтардың арасында болды және көбінесе процеске үстемдік етті. Үшінші күні Фарах провинциясынан келген әйел делегаты Малалай Джоя жаңа үкіметте соғыс әміршілерінің билікте болатыны туралы айтқандықтан уақытша шығарылды. Оның микрофоны кейбір басшыларды халықаралық сотқа беру керектігін айтқан кезде өшірілді. Өлім қаупі болғандықтан ол бірнеше күн бойы БҰҰ қорғауында болды. Жоя ханым кеңестегі ықпалды лауазымдарды бұрынғы президент Бурхануддин Раббани және қатты консервативті исламшыл Абдул Расул Саяф сияқты белгілі бір фракция басшыларына бөлуді айыптап, дау тудырды.
The Loya jirga was convened on 14 December, beneath a large tent at the newly refurbished technical university in Kabul. In the opening ceremonies, a dozen children in various traditional costumes waved Afghan flags and sang songs of peace, including "We are doves, waiting for peace, we are tired of fighting." Former king Mohammad Zahir Shah addressed the assembly. Then Mojaddedi was elected chairman, winning 252 votes, over Abdul Hafiz Mansoor's 154. Deputies were elected, but excluded women. Many of the 114 female delegates protested at not being represented in the secretariat. To assuage their concerns, Mojaddedi appointed Safia Sediqi to the fourth deputy position and two other women as deputies' assistants. Members of constitutional commissions, supreme court and other government officials, and members of legal and human rights commissions were allowed to attend, but not vote. Provincial governors and top ranking police, administration, and military officials were barred from the proceedings. Delegates were divided among ten committees to consider amendments to the draft constitution, which were submitted to a reconciliation council. Powerful militia leaders had been among the groups, often dominating the process. On the third day, Malalai Joya , a female delegate from Farah Province, was temporarily evicted, having complained that the warlords would still be in charge of the new government. Her microphone was turned off when she suggested that some of the leaders should be tried in an international court. She remained under U. N. protection for several days because of death threats. Ms. Joya aroused controversy when she condemned the allocation of positions of influence at the council to certain faction leaders, including former president Burhanuddin Rabbani and Abdul Rasul Sayyaf, a deeply conservative Islamist.
Атау таласы
Делегаттар конституция жобасынан "Ислам" сөзін алып тастау және оның орнына "Афғанстан Республикасы" деген атауды ұсыну жөніндегі қажетті 151 қолтаңбадан көп жинады. Жеңілді қолтаңбалар жеткілікті болғанына қарамастан, жирга төрағасы Сибгатулла Моджадди дауыс беруге рұқсат бермеді және делегаттарды "кәпірлер" деп атады, бұл сөз бостандығына қатысты алаңдаушылықты тудырды.
Delegates collected more than the necessary 151 signatures calling for the word "Islamic" to be removed from the draft constitution, suggesting "Republic of Afghanistan" instead. Despite enough signatures, the jirga's chairman Sibghatullah Mojaddedi refused to hold a vote and publicly called the delegates "infidels", causing concern on freedom of speech.
Ратификациялау
Бірнеше апта бойы дау-жанжалдардан кейін, төрағаның және жүздеген делегаттардың жұмыстан кетуі, ондаған түзетулер енгізілген соң, лоя жирга 2004 жылдың 4 қаңтарында дауыс берусіз, бірақ пікір білдіру арқылы конституцияны ратификациялады. Көптеген делегаттар процесте нақты критерийлер болмағанын, ішкі қағидалар сақталмағанын, ал делегаттар мәселелер бойынша тиісті дайындықтан өтпегенін және білім алмағанын айтты. Сонымен қатар, ең маңызды шешімдердің көп бөлігі милиция және партия басшылары, Карзайдың жақын адамдары, сондай-ақ АҚШ өкілі Залмай Халилзад сияқты халықаралық өкілдердің сыртта қабылданыпты деген шағымдар да болды. Тамара Гулд, Бонни Коэн және Джон Шенк түсірген "Тозақтағы ел" атты деректі фильмі PBS телеарнасының "Wide Angle" сериясында көрсетіліп, Ауғанстанның конституциялық процесін толыққанды жариялады.
After weeks of contentious debate, a walkout by the chair and hundreds of delegates, and dozens of amendments, the loya jirga ratified the constitution without taking a vote, but by consensus, on January 4, 2004. Many delegates complained that the process had no specific criteria, that the rules of procedure were not followed, and that delegates were not properly prepared or educated about the issues. There were also complaints that many of the most important decisions were made by militia and party leaders, Karzai's favorites, and international representatives, such as U. S. envoy Zalmay Khalilzad, behind the scenes. A documentary film, "Hell of a Nation", produced and directed by Tamara Gould, Bonnie Cohen, and John Schenk, and aired on PBS's "Wide Angle" series covered the Afghan constitutional process in detail.