Кіріспе

Құс түрі

Үлкен қысқасаусақты торғай (Calandrella brachydactyla) – кішкентай тұқымдас құс. Қазіргі ғылыми атауы ежелгі грек тілінен шыққан. Calandrella туысы – каландрос торғайының қысқартылған түрі, ал brachydactyla – "қысқа" мағынасындағы brakhus және "саусақ" мағынасындағы daktulos сөздерінен құралған. Ол Оңтүстік Еуропа, Солтүстік-Батыс Африка және Түркия мен Оңтүстік Ресейден Моңғолияға дейінгі Палеарктика аймағында көбейеді. Көші-қон кезінде олар үлкен, тығыз үйірлерге бірігіп, үйлесімді қозғалады; ал қалған уақытта олар шашыраңқы үйірлер құрайды.

Таксономия және жүйелеу

Үлкен қысқасаусақты торғайды 1814 жылы неміс натуралисі Иоганн Лейслер сипаттап, оған Alauda brachydactila есімді екі атау берген. Қазір бұл торғай 1829 жылы тағы бір неміс натуралисі Иоганн Якоб Кауп құрған Calandrella туысына жатқызылады. Brachydactyla деген сөз ежелгі грек тіліндегі βραχυδακτυλος (brakhudaktulos) сөзінен аударма, мағынасы "қысқасаусақты", ондағы brakhus – "қысқа", ал daktulos – "саусақ" деген сөздерден тұрады. "Қысқасаусақты торғай" деген балама атау Calandrella туысына жататын тағы үш түрге де қолданылуы мүмкін. Моңғол қысқасаусақты торғайы бұрын 2016 жылға дейін Халықаралық орнитологиялық конгресс (IOC) бөліп көрсеткенге дейін үлкен қысқасаусақты торғайдың (C. b. dukhunensis) кіші түрі саналған. Ал бұрын кейбір ғалымдар қызылқұлақты торғайды үлкен қысқасаусақты торғайдың бір түрі (C. cinerea) немесе кіші түрі (C. b. cinerea) деп қарастырған.

Сипаттама

Бірнеше түршелер атау берілген, бірақ гендер ағыны айтарлықтай және түрдің өзі үлкен кешеннің бір бөлігін құрайды. Бұл кішкентай, ақшыл еңкейек, қараторғайдан кіші. Жоғарғы жағы қара жолақты сұрғылт қоңыр, ал төменгі жағы ақ, және күңгірт қызғылт түсті, сұр қырлы мықты, сүйір тұмсығы бар. Оның басының үстінде ақ жолақ, мойнының екі жағында қара дақтар және қара құйрығы бар. Аумақтың батысындағы кейбір құстардың басында қызыл қоңыр түс болады. Екі жыныс та бірдей. Үлкен қысқасаусақты еңкейек, моңғол қысқасаусақты еңкейектен ақшыл, сондай-ақ оның тұмсығы қысқа. Қыста олар үлкен, тығыз топталып, үйлесімді ұшады. Бұл түрді басқа ұқсас Calandrella еңкейектерінен, мысалы, Жерорта теңізі қысқасаусақты еңкейегінен ажыратуға көңіл жеткізу керек. Түпкілікті түрі Еуропаның (Иберия, Франция, Италия, Балқан және Румыния) аймақтарында көбейеді және Африкада қыстайды. hungarica түршесі Еуропаның шығыс бөлігінде, ал rubiginosa түршесі Африканың солтүстік-батысында көбейеді. hermonensis түршесі (кейде woltersi түршесімен бірге) Түркия, Сирия және Египетте көбейеді. artemisiana түршесі (кейбіреулер оны longipennis түршесімен бірдей деп санайды) Кіші Азияда көбейеді және Оңтүстік-Батыс Азияда қыстайды. longipennis түршесі Украина, Моңғолия және Маньчжурияда көбейеді және Оңтүстік Азияда, негізінен Үндістанның солтүстік-батыс құрғақ аймағында қыстайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кейбір оңтүстік популяцияларын қоспағанда, барлығы көшіп-қонып, қыстауға Сахараның оңтүстік жиегі мен Үндістанға дейін барады. Бұл түр көктем және күз мезгілдерінде Солтүстік және Батыс Еуропаға жиі ұшып келеді. Иберия түбегінде көбейетін популяциялар Сахарадан оңтүстік Африкада қыстайды. Олар егістік жерлерді және жақын бұталы құрғақ жайылымдарды ұнатады, ал бірге тіршілік ететін Жерорта теңізінің қысқа аяқты торғайлары (Calandrella rufescens) құрғақ аймақтарды жақсы көреді. Бұл құс құрғақ, ашық кеңістіктерде және егістіктерде көптеп кездеседі. Жерге ұя салып, екі-үш жұмыртқа туады. Оның тағамы – тұқымдар мен жәндіктер, соның ішінде көбейту маусымында жәндіктерге басымдық береді. Үндістанда оларды ортолан сияқты аңшылыққа түсіріп жеген.