Кіріспе

1950 жылы Алан Тьюрингтің "Есептеу машиналарын және интеллектіні" атты, Туринг тестісін енгізген жасанды интеллект туралы мақаласы – Алан Тьюрингтің жасанды интеллект тақырыбындағы маңызды еңбегі. 1950 жылы Mind журналында жарияланған бұл мақала, қазіргі кезде Туринг тестісі деп танылатын ұғымын алғаш рет көпшілікке таныстырды. Тьюрингтің мақаласында "Машиналар ойлай ала ма?" деген сұрақ қарастырылады. Тьюринг "ойлау" және "машина" сөздерін нақты анықтау мүмкін емес екенін айтады, сондықтан "сұрақты оған жақын, бірақ түсініктірек сөздермен қойылған басқа сұрақпен алмастыру керек" дейді. Ол үшін, ең алдымен "ойлау" сөзін ауыстыратын қарапайым және анық идея табу керек, екіншіден, ол қандай "машиналарды" қарастырып отырғанын нақты түсіндіруі керек, содан соң осы құралдармен қаруланып, алғашқы сұраққа байланысты жаңа сұрақ қояды, оған оң жауап бере алатынына сенімді.

Цифрлық машиналар

Тьюринг сондай-ақ біз қай «машинаны» қарастыратынымызды анықтауымыз керектігін атап өтті. Ол адам жасағанымен, адам клоны аса қызықты мысал болмайтынын айтады. Тьюринг назарды цифрлық машиналардың мүмкіндіктеріне – 1 және 0 екілік сандарын өңдейтін, оларды қарапайым ережелер арқылы жадыға қайта жазатын машиналарға аударуды ұсынды. Оның екі себебі бар. Біріншіден, олардың болуы мүмкін емесіне күмәндануға ешқандай себеп жоқ, себебі олар 1950 жылдан бері бар. Екіншіден, цифрлық машиналар «әмбебап». Тьюрингтің есептеулер негіздерін зерттеуі цифрлық компьютердің, теориялық тұрғыдан, жеткілікті жад және уақыт болғанда кез келген басқа цифрлық машинаның қылықтарын имитациялай алатынын дәлелдеді. (Бұл – Чёрч-Тьюринг тезисінің және әмбебап Тьюринг машинасының маңызды түсінігі.) Сондықтан, егер кез келген цифрлық машина «ойланып тұрғандай әрекет ете алса», онда жеткілікті қуатты кез келген цифрлық машина да солай істей алады. Тьюринг «барлық цифрлық компьютерлер белгілі бір жағынан эквивалентті» деп жазады. Бұл бастапқы сұрақты одан да нақтылауға мүмкіндік береді. Тьюринг бастапқы сұрақты былай қайта формулирлейді: «Біз назарымызды бір нақты цифрлық компьютер С-ға шоғырландырайық. Оны жеткілікті жадпен жабдырып, оның жұмыс жылдамдығын тиісінше арттырып, сондай-ақ оған қажетті бағдарламамен қамтамасыз ету арқылы, С-ті имитация ойынында А рөлін қанағаттанарлықтай ойнауға мәжбүр етуге болады ма, ал В рөлін адам ойнайды?» Одан да маңыздысы – біздің машиналарымыздың қазіргі күйінде қандай дамуларға қол жеткізе алатынымызды қарастыру керек, оны жасауға қажетті ресурстар бар ма, жоқ па, оған қарамастан.

Тоғыз жалпы қарсылық

Сұрақты нақтылағаннан кейін Тьюринг оған жауап беруге кірісті: ол өзінің мақаласы алғаш рет жарияланғаннан бері жасалма интеллектке қарсы айтылған барлық негізгі дәлелдерді қамтитын келесі тоғыз жалпы қарсылықты қарастырды. Діни қарсылық: Бұл ойлау адамның өлмейтін жанының қызметі болып табылады; сондықтан машина ойлай алмайды. "Біз осындай машиналарды жасауға тырысқанда, - деп жазды Тьюринг, - оның жан жарату құдіретін өз қолымызға алуымыз керек емес, бала туғанда да солай емес: екі жағдайда да біз оның еркіне сай жаратылған жандарға мекен берудеміз". "Құдайдың құдіретін кемсітпейміз, бала тудыру да оның еркімен жасалады". 'Құмға Бас Тығу' қарсылығы: "Машиналардың ойлау салдары тым қорқынышты болар еді. Олардың мұндай қабілетке ие болмайтынына үміттеніп, сенейік". Бұл ойлау интеллектуалдық адамдар арасында танымал, өйткені олар артықшылық жоғары интеллекттен туындайды және асып түсу мүмкіндігі қауіп төндіреді (машиналардың тиімді жады сыйымдылығы мен өңдеу жылдамдығы бар, оқу мен білім мүмкіндіктерінен асып түсетін машиналар өте ықтимал). Бұл қарсылық – бұл салдарға шақырудың қателігі, не болуы керек емес, не болуы мүмкін немесе мүмкін емес екенін шатастыру (Вардрип Фруин, 56). Математикалық қарсылық: Бұл қарсылық математикалық теоремаларды, мысалы, Гёдельдің толық емес теоремасын, логикаға негізделген компьютерлік жүйе қандай сұрақтарға жауап бере алатынына шектеулер қою үшін пайдаланады. Тьюрингтің пікірінше, адамдар жиі өздері қателеседі және машинаның қателігіне қуанады. (Бұл дәлелді 1961 жылы философ Джон Лукас және 1989 жылы физик Роджер Пенроуз қайталап айтқан болатын.) Санадан келген аргумент: Бұл аргументті профессор Джеффри Джефферсон 1949 жылғы Листер оқылысында (1948 жылғы Листер медалін алған кездегі қабылдау сөзінде) ұсынды: "машина ой-сезімдер мен эмоциялар арқылы, емес, символдардың кездейсоқ түсуі арқылы сонет жаза алмайынша немесе концерт құрамайынша, машинаның мимен тең екеніне келісе алмаймыз". Тьюринг бізге өзімізден басқа ешкімнің эмоциялар сезініп жатқанын білуге мүмкіндігіміз жоқ екенін және сондықтан біз сынақты қабылдауымыз керектігін айтады. Ол былай деп қосты: "Мен сана туралы құпия жоқ деп ойлаймын деген ой қалдырғым келмейді, бірақ бұл құпияларды [машиналар ойлай ала ма] деген сұраққа жауап беру алдында шешуге міндетті емеспін". (Компьютерде саналы тәжірибе немесе түсінік болуы мүмкін емес деген бұл аргументті 1980 жылы философ Джон Сёрл өзінің қытай бөлмесі туралы пікірімен таныстырды. Тьюрингтің жауабы "басқа сананың жауабы" деп аталады. Сондай-ақ қараңыз: Машинаның ақыл-ойы бола ма? АИ философиясында.) Әр түрлі кемістіктерден келген аргументтер. Бұл аргументтердің барлығы "компьютер ешқашан X жасай алмайды" деген формада. Тьюринг бірнеше мысал келтіреді: мейірімді болу, тапқырлық таныту, әдемі болу, достыққа шақыру, бастамашылық көрсету, әзіл-сықақ сезімін білу, дұрыс пен бұрысты ажырату, қателіктер жасау, ғашық болу, ағаш жеу, біреуді оған ғашық ету, тәжірибеден үйрену, сөздерді дұрыс қолдану, өз ойларының нысаны болу, адам сияқты мінез-құлықтың әртүрлілігін көрсету, шынымен жаңа нәрсе жасау. Тьюринг "әдетте бұл мәлімдемелерге ешқандай дәлел келтірілмейді" және олар болашақта машиналардың қаншалықты әмбебап болатыны туралы надан болжамдарға немесе "санадан келген аргументтің жасырын түрлеріне" байланысты екенін атап өтеді. Ол бірнешеуіне жауап беруді таңдайды: Машиналар қателік жасай алмайды. Ол машинаны қателік жасайтын сияқты бағдарламалау оңай екенін айтады. Машина өзінің ойлау нысаны бола алмайды (немесе өзін-өзі біле алмайды). Ішкі күйлері мен процестері туралы есеп бере алатын бағдарлама, қарапайым дебьюгер бағдарламасының мағынасында, жазылуы мүмкін. Тьюринг "машинаның өзінің пәні болатынына күмән жоқ" деп мәлімдейді. Машинаның мінез-құлқы әртүрлі бола алмайды. Ол жеткілікті сақтау сыйымдылығымен компьютердің әртүрлі астрономиялық жолдармен әрекет ете алатынын айтады. Леди Лавлейстің қарсылығы: Ең танымал қарсылықтардың бірі – компьютерлер түпнұсқалыққа қабілетсіз. Ада Лавлейстің айтуынша, машиналар өз бетінше білім алуға қабілетсіз. Аналитикалық машинаның ешнәрсе жасау ниеті жоқ. Ол біздің қандай бұйрық беріп жатқанымызды орындай алады. Ол талдауды ұстана алады, бірақ ол кез келген аналитикалық қатынастарды немесе ақиқаттарды алдын ала болжау күшіне ие емес. Тьюринг Лавлейстің қарсылығын компьютерлер "бізді ешқашан таң қалдыра алмайды" деген пікірге дейін азайтуға болады деп болжайды және керісінше, компьютерлер адамдарды таң қалдыра алады, әсіресе әртүрлі фактілердің салдары бірден байқала бермейтін жағдайларда. Тьюринг сондай-ақ Леди Лавлейс өзі жазған контекстпен шектелгенін және оған қазіргі ғылыми білімдермен танысқанда, мидің сақтау сыйымдылығы компьютердің сақтау сыйымдылығына ұқсас екені анық болар еді деп санайды. Нерв жүйесіндегі үздіксіздік туралы аргумент: Қазіргі неврологиялық зерттеулер мидің цифрлық емес екенін көрсетті. Нейрондар импульс түрінде қозғалса да, импульстің нақты уақыты мен импульстің пайда болу ықтималдығының екеуі де аналогтық компоненттерге ие. Тьюринг бұған келіседі, бірақ кез келген аналогтық жүйені жеткілікті есептеу қуатымен қосымша дәлдікпен модельдеуге болады деп санайды. (Философ Юберт Дрейфус 1972 жылы "биологиялық болжамға" қарсы осы аргументті келтірді.) Мінездің бейресмилігі туралы аргумент: Бұл аргумент кез келген заңдармен басқарылатын жүйе болжамды болады және сондықтан шынымен интеллектуалды бола алмайды деп мәлімдейді. Тьюринг бұл мінездің заңдары мен жалпы мінез-құлық ережелерін шатастыру екенін айтады және үлкен масштабта (адамда көрінетіндей) машинаның мінез-құлқы болжауға қиын болады. Ол "біз осы заңдар жоқ екенін білдіретін жағдайға тап болған жоқпыз" деп жазады. (Юберт Дрейфус 1972 жылы адамның ақыл-ойы мен мәселелерді шешуі формалды ережелерге негізделмейді, керісінше, ешқашан ережелерге енгізілмейтін инстинкттер мен сезімдерге сүйенеді деп мәлімдеді. Робототехника мен есептеулік интеллекттегі соңғы зерттеулер біздің "бейресми" және бейсаналық дағдыларымыздың қабылдау, қозғалыс және үлгілерді тану сияқты күрделі ережелерін табуға тырысады. Дрейфустың АИ-ға сынды қараңыз.) Бұл жауапқа Тьюрингтің тікелей ставкасы туралы аргументі де кіреді. Көрнекі сезім қабілеті: 1950 жылы, экстрасенсорлық қабілет зерттеудің белсенді саласы болды және Тьюринг экстрасенсорлық қабілетке сенім білдіруге дайын, ой оқу сынақтың нәтижесіне әсер етпейтін жағдайлар жасала алады деп санайды. Тьюринг телепатияға "күшті статистикалық дәлелдер" бар екенін мойындады, бұл, әдетте, 1940 жылдардың басындағы Сэмюэл Соалдың, Психикалық зерттеу қоғамының мүшесі жүргізген эксперименттерге сілтеме жасайды.