Кіріспе

Құс түрі Рубинді тәжді патша (Кортилио календула) – Солтүстік Америкада кездесетін өте кішкентай құс. Бұл кішкентай патшалар тұқымдасының бір мүшесі. Құстың қауырсыны зәйтүн жасыл түсті, екі қанаты ақ, көзінің айналасында ақ шеңбер бар. Аталықтарының басында қызыл таж бар, бірақ ол көбінесе қауырсындардың арасында жасырынып тұрады. Еркек және ұрғашы құстардың сыртқы түрі бірдей (бастағы тажын есептемегенде), ал жас құстар ересектерге ұқсас. Бұл Солтүстік Америкадағы ең кішкентай әнші құстардың бірі. Рубинді тәжді патша басқа патшалармен тығыз байланысты емес және 2021 жылы Регулустан өзінің Corthylio туысына көшірілді. Линней өзінің сипаттамасын 1758 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Джордж Эдвардс жазған және "Табиғат тарихының жинағында" суреттеген "Рубинді тәжді жусанқұсқа" негіздеді. Эдвардс американдық табиғат зерттеушісі Уильям Бартрамнан Пенсильваниядан келген құрғатылған үлгілер алған. Француз зоологы Матурин Жак Бриссон 1760 жылы Эдвардстың еңбегіне сүйене отырып сипаттама жариялап, латынша атауын Calendula Pensilvanica деп атады. Бриссон латынша атауларды бергенімен, олар екі атаулы жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия тарапынан мойындалмайды. Линней бұл жерді Пенсильвания деп көрсеткен, бірақ қазір ол Филадельфиямен шектеледі. Кішкентай патшалар – бұрын Ескі әлемнің құс тұқымдасына кіретін, бірақ қазір дербес отбасы мәртебесіне ие құстардың шағын тобы, әсіресе соңғы зерттеулер көрсеткендей, сыртқы ұқсастықтарына қарамастан, олардың таксономиялық жағынан құс тұқымдасынан алыс екендігі анықталды. Рубинді тәжді патша бұрын Регулус туысына жататын. Оның ірі денесі, жарқырап қызыл (қызғылт немесе сары емес) тажы және қара жолақтарының болмауы, сондай-ақ ерекше дыбысталуы нәтижесінде, рубинді тәжді патша Ескі әлемнің патшаларынан және басқа американдық түрлерден, алтын тәжді патшадан жеткілікті түрде ерекшеленеді, сондықтан 1853 жылы неміс орнитологы Жан Кабаннис оны Corthylio деген жеке туысына жатқызды. Туыстың аты ежелгі грек тіліндегі korthúlos сөзінен алынған, бұл грек лексикографы Александриялық Гесихий айтқан кішкентай жусанқұсқа ұқсас құс. Филогенетикалық дәлелдер рубинді тәжді патшаның эволюциялық тамыры шамамен 10-15 миллион жыл бұрын, миоценнің ортасы мен соңында Регулустан бөлінгенін көрсетеді. Беске дейін түршелер сипатталған, бірақ Солтүстік Американың батысында мекендейтін "cineraceus" және Аризонада мекендейтін "arizonensis" түршелері атаулы түршелердің клиналдық түрлері саналады. Үш түршесі: Оның үстіңгі жағы сұр жасыл, ал астыңғы жағы зәйтүн түсті. Екі ақ қанат жолағы және сынған ақ көз шеңбері бар. Үлкен қосалқы қауырсындағы (қанат ұшына жақын) қанат жолағы кеңірек және қара жолақтың жанында орналасқан. Патшаның беті мен басы салыстырмалы түрде қарапайым, бірақ аталықтарының басында қызыл таж бар, ол көбінесе айналасындағы қауырсындармен жасырылады. Таж сирек апельсин, сары түсті болады немесе мүлдем болмайды. Ұрғашылары аталықтарынан (бастағы тажын есептемегенде) ешқандай айырмашылығы жоқ. Жас құстар ересек ұрғашыларына ұқсас, себебі жас аталықтарында таж жоқ. Алтын тәжді патшамен салыстырғанда, рубинді тәжді патша сәл ірілеу, сопақтау және жасыл қауырсындары бар. Бұл құсты Хаттонның виреосымен шатастыруға болады, ол да қанаттарын шағылыстырады, бірақ патшадан гөрі сирек. Мексикадағы жәндік виреосымен де шатастыруға болады. Алайда, екі вирео да ірілеу, қасқыры мен аяқтары жуандау және патшаның қанаттарындағы қара жолақтары жоқ. Алайда, әрбір құстың әндері әртүрлі болады және көбінесе үш бөлігінің біреуі немесе екеуі ғана кіреді. Үшінші бөлімін тек аталықтар ғана орындайды, ал ұрғашылары қысқартылған нұсқасын орындайды. Рубинді тәжді патшаның басқа да дыбыстары – сақтандыру шақырықтары, қарапайым байланыс шақырықтары және балапандардың жалбарыну шақырықтары. Оңтүстік-шығыс Аляскадан Британдық Колумбияға дейін мекендейтін C. c. grinnellii түршесі атаулы календуладан айтарлықтай ерекшеленеді, сондықтан ол жарамды түрше саналады: ол кішірек және қанаттары қысқарақ, үстіңгі жағы қараңғырақ және жасыл, астыңғы жағы сұрғылт зәйтүнді емес, сары түсті, ал құрсағы ақшыл зәйтүнді емес, сары түсті. Баяғы Калифорниядан тыс Гвадалупе аралындағы C. c. obscurus түршесі құрып кету қаупінде және қазірде жойылып кеткен болуы мүмкін. Алтын тәжді патшалармен будандасу жағдайлары да тіркелген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Олардың көбейетін жері – Канада, Аляска, Солтүстік Жаңа Англия және АҚШ-тың батыс бөлігіндегі қылқан жапырақты ормандар. Олар қылқан жапырақты ағаштардың бұтақтарына жақсы жасырылған, ілмек тәрізді ұя салады және бір тоқымға он екіге дейін жұмыртқа туады. Жақындағы санау көрсеткендей, қызыл бас киікқұстың саны артып келеді. Бұл, негізінен, солтүстікке қарай адамның аз тиген территориялардың табылуымен байланысты. Бұл олардың көбейе білуіне жағдай жасайды. Бұл құстар АҚШ-тың оңтүстігіне және Мексикаға қысқа көшіп барады. Ал кейбір құстар батыста жыл бойы тұрады.

Мінез-құлық

Рубинді таққа ие болған патшалар ағаштар мен бұталарда тынымсыз азықтанады, негізінен кішкентай жәндіктер мен өрмекшілерді, сондай-ақ кейбір жидектер мен ағаш шырынын жейді. Тамақтанатын кезде бір тармақ үстінде қалықтап тұруы мүмкін, ал кейде ұшып бара жатқан жәндіктерді аулайды. Қызыл тоқпан ашуланғанда немесе әдемілеу үшін көтеріледі. Көбінесе, олар ұяларынан жыртқыштарды алшақтату үшін "жараланған қанат" тәсілін қолданады, және оны мысық, батпақ тышқаны немесе адам сияқты бөгетке қарсы атойын қорғайды.