Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шяуляй (шауляй) – Литваның солтүстігіндегі қала, елдегі төртінші және Балтық елдеріндегі алтыншы ірі қала. 2023 жылы халық саны 108 000 адамды құрады. 1994 жылдан 2010 жылға дейін Шяуляй облысының орталығы болды.
Šiauliai (/ʃ//aʊ/'/l//eɪ/; ; ) is a city in northern Lithuania, the country's fourth largest city and the sixth largest city in the Baltic States, with a population of 108,000 in 2023. From 1994 to 2010 it was the capital of Šiauliai County.
Аттар
Шяуляй қаласы әр түрлі тілдерде әр түрлі атаулармен аталады: самогит тілінде Шяуле, латыш тілінде Сауле (тарихи) және Шаули (қазіргі), поляк тілінде Шавле, неміс тілінде (ескі) Шаулен, орыс тілінде Шавли (тарихи) және Шяуляй (қазіргі), идиш тілінде שאַװל (Шавель).
Šiauliai is referred to by various names in different languages: Samogitian Šiaulē, Latvian Saule (historic) and Šauļi (modern), Polish Szawle, German (outdated) Schaulen, , Russian Шавли (Shavli – historic) and Шяуля́й (Shyaulyai – modern), Yiddish שאַװל (Shavel).
Тарих
Қала алғаш рет жазба дереккөздерде Ливон орденінің Соле шайқасын сипаттаған хроникаларында Суле деп тілге алынады. Осылайша, қаланың негізі қаланған күні қазір 22 қыркүйек 1236 жыл деп есептеледі, бұл шайқас Шяулайдан көп алыс емес жерде өткен күн. Шяулайға 16 ғасырда Магдебург қалалық құқықтары берілді, сонымен бірге ол аймақтың әкімшілік орталығына айналды. Дегенмен, 16-18 ғасырларда қаланы қасіреттер мен Бубондық оба эпидемиясы қоршап, қиратты. Шяулай маңызды сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқандықтан, өнеркәсіптік қала ретінде дамуға мүмкіндік алды. 1897 жылы ол Литвадағы үшінші ірі қала болды, халқы шамамен 16 000 адамды құрады. Халық құрамы да өзгерді: 1909 жылы тұрғындардың 56,4% еврейлерді құрады. Шяулай былғары өнеркәсібімен әйгілі болды. Хаим Френкель Ресей империясындағы ең ірі былғары фабрикасының иесі еді.
The city was first mentioned in written sources as Soule in Livonian Order chronicles describing the Battle of Saule. Thus the city's founding date is now considered to be 22 September 1236, the same date when the battle took place, not far from Šiauliai. Šiauliai was granted Magdeburg city rights in the 16th century when it also became an administrative centre of the area. However, in the 16th to 18th centuries the city was devastated by The Deluge and epidemics of the Bubonic plague. Šiauliai, being in a crossroad of important merchant routes, started to develop as an industrial town. Already in 1897, it was the third largest city in Lithuania with a population of about 16,000. The demographics changed also: 56.4% of the inhabitants were Jewish in 1909. Šiauliai was known for its leather industry. Chaim Frenkel owned the biggest leather factory in the Russian Empire.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және тәуелсіз Литва
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғимараттардың шамамен 85 пайызы өртеніп, қала орталығы қирады. 1941 жылдың 26 маусымында неміс әскері Шаулай қаласына кірді. Шаулай еврейлерінің алғашқы жаппай қырғыны 1941 жылдың 29 маусымында, Шаулайдан шамамен 12 шақырым қашықтықтағы Кужай ормансында болды. Шаулайдан аман қалған еврейлердің бірі, Нессе Годиннің сөзіне қарағанда, оккупацияның алғашқы апталарында 700-ге жуық адам өз қабірлерін қазуға мәжбүр етіліп, жақын жердегі орманды жерде атып тасталды. 1941 жылдың 29 шілдесінен бастап, жаз бойына созылған қырғын барысында немістер Кужай ормансында Шаулай және Шаулай облысынан шамамен 8000 еврейді өлтірді. Сол жерде Линкұвадан 125 еврей, сондай-ақ этникалық литвалықтар мен орыстардан құралған Коммунистік партия және Коммунистік жастар мүшелері де қаза тапты. Шаулай геттосы 1941 жылдың шілде айында құрылды. Шаулайда екі еврей геттосы болды: біреуі Каукас ауданында, екіншісі Тракууда. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей халқының саны 8000-нан 500-ге дейін азайды. Ғимараттардың шамамен 80 пайызы қирады.
During World War I, about 85% of the buildings were burned down and the city centre was destroyed. German soldiers entered Šiauliai on June 26, 1941. The first mass murder of Šiauliai Jews was perpetrated in the Kužiai forest, about 12 kilometres outside Šiauliai, on June 29, 1941. According to one of the Jewish survivors of Šiauliai, Nesse Godin, some 700 people were shot in nearby woods during the first weeks of occupation after having been forced to dig their own graves. Beginning on July 29, 1941, and continuing throughout the summer, the Germans murdered about 8,000 Jews from Šiauliai and the Šiauliai region in the Kužiai forest. One hundred twenty five Jews from Linkuva were also murdered there, along with ethnic Lithuanian and Russian members of the Communist Party and the Communist Youth. The Šiauliai Ghetto was established in July 1941. There were two Jewish ghetto areas in Šiauliai, one in the Kaukas suburb, and one in Trakų. During World War II, the Jewish population was reduced from 8,000 to 500. Approximately 80% of the buildings were destroyed.
Кеңес дәуірі
Қала келесі совет оккупациясы жылдарында кеңестік үлгіде жаңадан толығымен қайта жаратылды.
The city was largely rebuilt anew in a typical Soviet fashion during the years of subsequent Soviet occupation.
География
Шяуляй солтүстік жазықтың шығыс бөлігінде орналасқан, Муша, Дубиса және Вента өзендерімен бөлінген. Вильнюске дейінгі қашықтық – , Каунасқа – , Клайпедаға – , Ригаға – , Калининградқа – . Қаланың жалпы аумағы – , оның жасыл аймақтары – , су жазы – . Әкімшілік шекарасынан тыс қалалық жерлер. Биіктігі: Реківа көлінің су деңгейі – теңіз деңгейінен жоғары, Талсос көлінің деңгейі – , қала орталығында – , Салдувес төбесі – теңіз деңгейінен жоғары.
Šiauliai located in eastern part of the northern plateau, Mūša, Dubysa and Venta River divide. Distance of to Vilnius, Kaunas – , Klaipėda – , Riga – , Kaliningrad – The total city area , from the green areas , water – Urban land outside perimeter of the administrative
Altitude: Rėkyvos the lake water level – above sea level, Talsos lake level – in the city center – , Salduvės Hill – above sea level.
Климат
Кёппен климаттық классификациясына сәйкес, Шяулайдың жазғы жылы ылғалды континенттік климаты бар (Dfb). Қаңтар айындағы орташа температура; шілде айындағы орташа температура +. Жылдық жауын-шашын мөлшері – . 1942 жылы қалада Литваның жылдық орташа ең төмен температурасы (+3,6 °C) тіркелген.
Under the Köppen climate classification, Šiauliai has a warm summer humid continental climate (Dfb). The average temperature in January; in July; +. The amount of precipitation in a year –
In 1942, the city recorded the lowest Lithuania year mean temperature (+3.6 °C).
Демография
1795 жылы Шяуляйда 3700 адам тұрды, 1897 жылы халық саны 16128 адамға жетті, ол Каунастан кейін Литвадағы ең көп халқы бар үшінші қала болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде қала тұрғындарының 12000-ы еврейлерді құрады, бұл Шяуляйды еврейлер көп шоғырланған қалаға айналдырды.
In 1795, there were 3,700 people living in Šiauliai, rising to 16,128 by 1897, when it was the third most populous city in Lithuania after Kaunas. By the outbreak of World War I, 12,000 of the town's inhabitants were Jews, making Šiauliai majority Jewish. Lithuanians – 94.12% (94,735)
Russians – 3.15% (3,173)
Ukrainians – 0.43% (436)
Belarusians – 0.25% (249)
Poles – 0.14% (138)
Others / did not specify – 1.92% (1936)
In 1795, there were 3,700 people living in Šiauliai, rising to 16,128 by 1897, when it was the third most populous city in Lithuania after Kaunas. By the outbreak of World War I, 12,000 of the town's inhabitants were Jews, making Šiauliai majority Jewish. Lithuanians – 94.12% (94,735)
Russians – 3.15% (3,173)
Ukrainians – 0.43% (436)
Belarusians – 0.25% (249)
Poles – 0.14% (138)
Others / did not specify – 1.92% (1936)
Саябақтар
Қалалық саябақтың құрылуына Антон Тизенхаус зор үлес қосса, Владимир Зубовтың еңбектері де маңызды болды. 19 ғасырдағы саябақ тіктөртбұрышты пішіндес болған және ағылшын стиліндегі табиғи ландшафтты еске түсірген. Азаматтар саябақта аз төлеммен серуендеуге мүмкіндік алды. 1931 жылы Парк пен аллеядағы каштан ағашы ресми түрде Шяуляй қалалық әкімдігіне тапсырылды. Шяуляйда 1177 гектар жерді алып жатқан 16 саябақ бар. Диджварио және Рекивос саябақтары мәдени мұра тізіміне енгізілген.
The city park to the creation of Anton Tyzenhaus essentially graduated Vladimir Zubov. The 19th century park was of a rectangular shape and was similar to English style freely designed parks. For a small fee, citizens were allowed to walk in the park. In 1931, the Park and Alley chestnut was officially donated to the Šiauliai city municipality. Šiauliai has 16 parks, covering an area of 1,177 hectares. Didždvario province and Rėkyvos parks add to the cultural values of the registry.
Байланыс
1897 жылы байланыс құралдары пошта мен телеграфтан бөлек, телефон арқылы да қолданылды. 1923 жылы телефон абоненттерінің саны 170 болса, 1937 жылы 700 үйге телефон қосылды. 1936 жылы қалаға телефон автоматтары орнатылды. 1957 жылы радио және антенналық желілермен жабдықталған теледидар мұнарасы салынды. 1995 жылы кабельдік теледидар желілерін салу жұмыстары басталды, 1998 жылы кабельдік интернет орнату қолға алынды, ал 2003 жылдан бастап оптикалық интернет желісі пайдалануға берілді. 2008 жылы қалада 14 пошта бөлімі болды (орталық LT 76001).
Šiauliai of communication in 1897 could be used not only for mail or telegraph, and telephone. Telephone subscribers in 1923 was 170, while in 1937 – 700 rooms. 1936; the city to install a phone machine. 1957, a television tower, which are equipped with radio and antenna lines. In 1995 launched the construction of cable television lines, 1998 started to install the cable internet, since 2003 – Optical Internet line. In 2008 the city has 14 post offices (central LT 76001).
Халықтық мәдениеттегі бейнелер
Шяуляй – Medieval II: Total War: Kingdoms стратегиялық ойынында Литваның бастапқы қалаларының бірі.
Šiauliai is one of the starting towns of Lithuania in the turn based strategy game Medieval II: Total War: Kingdoms.