Кіріспе

Суда тіршілік ететін етқоректілер туысы

Теңіз пилдері немесе теңіз арыстандары – Мирунга туысына жататын өте ірі, мұхитты мекендейтін құлақсыз ететіктілер. Екі түрі де – солтүстік теңіз пилі (M. angustirostris) және оңтүстік теңіз пилі (M. leonina) 19-шы ғасырдың соңында майы үшін жоғалып кетуге айналған, бірақ содан бері олардың саны қалпына келді. Олар – қазіргі кездегі ең ірі етқоректілер, салмағы шамамен дейін жетеді. Атауына қарамастан, теңіз пилдері пілдермен тығыз байланысты емес, ал еркектердегі үлкен сопақша немесе мұрын конвергенттік эволюция нәтижесінде пайда болған. Солтүстік теңіз пилі оңтүстік туысынан сәл кішірек, АҚШ, Канада және Мексиканың Тынық мұхиты жағалауында кездеседі. Тынық мұхиты жағалауындағы ең солтүстік көбейтін орын – Расс Рокс теңіз қорғалатын аймағы, Ванкувер аралының оңтүстік ұшында Хуан-де-Фука бұғазында орналасқан. Оңтүстік теңіз пилі Оңтүстік жарты шарда, Оңтүстік Джорджия және Маккуари аралдары сияқты аралдарда, сондай-ақ Жаңа Зеландия, Тасмания, Оңтүстік Африка және Аргентина жағалауларында, Вальдес түбегінде таралған. Чилидің оңтүстігінде, Амуралти шығанағындағы (Seno Almirantazgo) Джексон шығанағында (Bahía Jackson) 120 шақты жануардан тұратын шағын колония бар. Теңіз пилінің ең ежелгі және анық қазба қалдықтары – Жаңа Зеландияның плиоцендік Петан формациясынан табылған Мирунгини тайпасының мүшесіне жататын фрагменттер. Мирунга туысының белгісіз түріне жататын тістер Оңтүстік Африкада табылып, миоцен дәуіріне жатқызылды; алайда, Боссенекер мен Черчилль (2016) бұл тістерді қате анықталған тісті киттердің (одонтоцеттер) тістері деп санайды. Теңіз пилдері жыл сайын көбейеді және көбейтін аймақтары бар колонияларға жиналады.

Таксономия

Джон Эдвард Грей 1827 жылы Мирунга туысын белгіледі. Мирунга деген туыс атауы – австралиялық абориген тіліндегі миорунг деген мөрді атаудың латыншасы болып саналады. Алайда, бұл қай тілге жататыны белгісіз.

Сипаттама

Теңіз пилоттары – теңіз сүтқоректілері, Пиннипедиялар тобына жатады, латын тілінде бұл «қауырсын немесе қанатты аяқ» дегенді білдіреді. Теңіз пилоттары нағыз тұнбалар саналады және Фоцидтер тұқымдастығына жатады. Фоцидтердің (нағыз тұнбалардың) ерекшелігі – сыртқы құлақтарының болмауы, аяқтарының кішірек болуы және айқын тұмсығының болуы. Бұқаның тұмсығы жұптасу маусымында, әсіресе, өте қатты дауыс шығару үшін қолданылады. Бірақ, ең бастысы, мұрын – бір түге дем алу жүйесі сияқты, оның қуыстары дем шығару кезінде ылғалды сіңіріп алады. Бұл жұптасу маусымында маңызды, себебі теңіз пилоттары тамақтану үшін жағалаудан шықпайды және су көзі болмағандықтан, дене ылғалдылығын сақтауы керек. Олар басқа тұнбалардан әлдеқайда ірі, оңтүстік теңіз пилотының бұқалары әдетте ұзындығы және салмағы жетеді, ал ересектерге (аналықтарына) қарағанда әлдеқайда үлкен, кейбір өте ірі еркектердің ұзындығы мен салмағы дейін жетеді; аналықтарының ұзындығы шамамен және солтүстік теңіз пилотының бұқаларының ұзындығы жетеді, ал ең ауырлары шамамен салмақтай болады.
Солтүстік және оңтүстік теңіз пилоттарын әртүрлі сыртқы белгілері бойынша ажыратуға болады. Орташа есепте, оңтүстік теңіз пилоты солтүстік түрінен ірілеу болады – кез келген балық тұяқты емес сүтқоректіге қарағанда ұзағырақ. Теңіз пилоттары мұхит бетінен төменге дейін суға сүңгіп түседі. Олардың сүңгу тереңдігінің орташасы шамамен , әдетте аналықтары үшін 20 минут, ал еркектер үшін 60 минутқа дейін, олар өздеріне ұнайтын тағамдарын – конькилерді, шашақтарды, кальмарларды, сегізбалықтарды, балықтарды, кішкентай акулаларды және ірі балықтарды іздейді. Олардың асқазанында гастролиттер де кездеседі. Суға түсулер арасында олар демалу үшін аз ғана уақыт (2-3 минут) жұмсайды. Теңіз пилоттары жүрек соғуын баяулатуға (брадикардия) және қан ағынын дене сыртынан маңызды мүшелерге аударуға қабілетті.

Бейімделулер

Теңіз пилдерінің үлкен дөңгелек көздері бар, олар суға шомылып бара жатқанда жарық аз болғанда көруге көмектесетін тағандардан гөрі көбірек шоқшаларға ие. Еркектер сегіз-тоғыз жасқа келгенде, кеуде аймағында қалың тері болып табылатын кеуде қалқанымен қатар, айқын ұзын мұрын да пайда болады. Аталықтар 5-6 жаста жетіледі, бірақ әдетте 8 жасқа дейін альфа-статусқа жете алмайды, ал ең жақсы көбейту жылдары 9 мен 12 жас аралығында болады. Солтүстік теңіз пилінің ең ұзақ өмір сүру мерзімі шамамен 14 жылды құрайды. Аналықтар 3-6 жаста көбейе бастайды және әр көбейту әрекетінде бір бала туады. Көптеген ересек аналықтар жыл сайын көбейеді. Бірінші рет ана болған аналарға қарағанда тәжірибелі аналардың көбейтудегі табыстылығы жоғары. Аналық және аталықтар көбею табысын арттыру үшін әртүрлі тамақтану стратегияларын қолданады. Еркектер азық-түлік көздері көп, бірақ жыртқыштар да көп болатын бенттік аймақтарда тамақтанады. Аналықтар жемтігін табу қиын, бірақ олжаға ұшырау ықтималдығы төмен болатын пелагикалық аймақтарда тамақтанады. Олар осы әртүрлі стратегияларды қолданады, себебі аналықтар кішкентай, оларға аз тамақ қажет, сонымен қатар, көбейту табысын арттыру үшін олардың мүмкіндігінше көп көбейту маусымдарын өткізуі өте маңызды. Ал еркектер мүмкіндігінше көп салмақ жинап, өте сәтті көбейту маусымын өткізу үмітімен тәуекелге толы стратегияны қолдана алады.

Құрбылық

Жыл сайын теңіз пілдері шаш пен терінің сыртқы қабатын жаңалайтын, "мольтинг" деп аталатын процестен өтеді.

Мәртебе

IUCN-нің тізіміндегідей, екі түрлі піл тұмсығы да ең аз алаңдатушылық туғызады, бірақ олар теңіз қоқысына түсіп қалу, балық аулаумен байланысты жағдайлар мен қайықтардың соқтығысуынан әлі де қауіп көреді. Піл тұмсығының толық санын анықтау мүмкін емес, себебі барлық жас топтары бір уақытта жағаға шықпайды, алайда 2005 жылы жасалған Калифорниядағы көбейту қорының зерттеуі бойынша шамамен 124 000 жеке тұлға бар екені бағаланды. Бұл жануарлар тіршілік ететін көптеген елдерде қорғауға алынған. Мексикада солтүстік піл тұмсығы Гуадалупе аралының биосфералық қорығында қорғалады, онда ол жойылып кеткені саналғаннан кейін қайта табылды.