Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс геологы (1749 – 1817)
German geologist (1749 – 1817)
Абрахам Готтлоб Вернер (25 қыркүйек 1749 – 30 маусым 1817) – Жер қыртысының қабаттасуы туралы алғашқы теорияны жасаған және Нептунизм деп аталған Жер тарихының тұжырымын ұсынған неміс геологы. Нептунизмнің көптеген негізгі қағидалары кейіннен жобадан шығарылса да, Вернер тау жыныстарындағы хронологиялық тізбектілікті көрсеткені үшін, шәкірттерін ынталандырғаны үшін және геологияны зерттеуге серпін бергені үшін есімдері сақталды. Ол "неміс геологиясының әкесі" деп аталады.
Abraham Gottlob Werner (; 25 September 174930 June 1817) was a German geologist who set out an early theory about the stratification of the Earth's crust and propounded a history of the Earth that came to be known as Neptunism. While most tenets of Neptunism were eventually set aside, Werner is remembered for his demonstration of chronological succession in rocks; for the zeal with which he infused his pupils; and for the impulse he thereby gave to the study of geology. He has been called the "father of German geology".
Өмір
Вернер Пруссияның Силезиясындағы Вехрау ауылында (қазіргі Осиецница, Төменгі Силезия воеводиясы) дүниеге келген. Оның отбасы көп жылдар бойы кен өндіру саласында жұмыс істеген. Оның әкесі Абрахам Давид Вернер Вехраудағы қорыту зауытында шебер болған. Вернер Фрайберг пен Лейпцигте білім алған, онда құқық және тау-кен ісін оқыған, содан кейін 1775 жылы Фрайберг тау-кен академиясының инспекторы және тау-кен және минералогия пәнінің оқытушысы болып тағайындалған. Лейпцигте жүргенде Вернер минералдарды жүйелі түрде анықтау және жіктеуге қызығушылық танытқан. Бір жыл ішінде ол сипаттамалық минералогия бойынша алғашқы қазіргі заманғы оқулықты жариялады, «Von den äusserlichen Kennzeichen der Fossilien» («Қазбалардың (немесе минералдардың) сыртқы белгілері туралы»; 1774). Өмірі бойы Вернер өте аз жариялаған, бірақ оның ұстаздық атағы Еуропаға таралып, шәкірттерін тартқан, олар дерлік шәкірттеріне айналып, оның түсіндірулерін өз елдерінде таратуға көмектескен, мысалы, Роберт Джеймсон Эдинбургте профессор болды, ал Андрес Мануэль дель Рио ванадийді ашқан. Сократтық дәріс беру стилімен Вернер студенттерінде геологияның кең көлемді маңызын және өзара байланысын дамытқан, олар ынталы және зейін қоятын тыңдаушылар болған. Вернердің студенттері Фридрих Мохс (1818 жылы Фрайберг тау-кен академиясында Вернердің орнына ие болған), Роберт Джеймсон және Г. Митчелл тіпті Дублинде Фрайберг тау-кен академиясына ұқсас институт құруды жоспарлаған, бірақ қатысқан адамдардың өліміне байланысты бұл жоспарлар іске аспаған. Вернер өмірі бойы нашар денсаулыққа шалдыққан және Фрайбергтің төңірегінде тыныш өмір сүрген. Жастығында минералдарды жинаған ол, кейінгі өмірінде далалық жұмысты толығымен тастап кеткен. Ол ересек өмірінде Саксониядан тыс жерлерге саяхаттағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ол Дрезденде Наполеон соғыстары кезінде Саксонияны қампқан қиындықтарға байланысты туындаған қайғыдан болған ішкі аурудан қайтыс болған. Ол Дрезденнің оңтүстік-батысындағы Нойен Анненфридхофқа жерленген. Оның қабірі тек есімі жазылған қарапайым таспен белгіленген. Ол 1810 жылы Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.
Werner was born in Wehrau (now Osiecznica, Lower Silesian Voivodeship), a village in Prussian Silesia. His family had been involved in the mining industry for many years. His father, Abraham David Werner, was a foreman at a foundry in Wehrau. Werner was educated at Freiberg and Leipzig, where he studied law and mining, and was then appointed as Inspector and Teacher of Mining and Mineralogy at the small, but influential, Freiberg Mining Academy in 1775. While in Leipzig, Werner became interested in the systematic identification and classification of minerals. Within a year he published the first modern textbook on descriptive mineralogy, Von den äusserlichen Kennzeichen der Fossilien (On the External Characters of Fossils [or of Minerals]; 1774). During his career, Werner published very little, but his fame as a teacher spread throughout Europe, attracting students, who became virtual disciples, and spread his interpretations throughout their homelands, e. g. Robert Jameson who became professor at Edinburgh and Andrés Manuel del Río who discovered vanadium. Socratic in his lecturing style, Werner developed an appreciation for the broader implications and interrelations of geology within his students, who provided an enthusiastic and attentive audience. Werner's students Friedrich Mohs (who was in 1818 also successor to Werner's chair at the Freiberg Mining Academy), Robert Jameson and G. Mitchell even had plans to establish an institute analogous to Freiberg Mining Academy in Dublin, which were due to the death of some people involved never carried out. Werner was plagued by frail health his entire life, and passed a quiet existence in the immediate environs of Freiberg. An avid mineral collector in his youth, he abandoned field work altogether in his later life. There is no evidence that he had ever traveled beyond Saxony in his entire adult life. He died at Dresden from internal complications said to have been caused by his consternation over the misfortunes that had befallen Saxony during the Napoleonic Wars. He is buried in the Neuen Annenfriedhof in south west Dresden. The grave is marked by a simple boulder inscribed with his name. He was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1810.
Вернер теориясы
Еуропадағы стратиграфия және космогонияның бұрынғы дәстүрлерінен бастау алып, Вернер Йохан Готтлоб Леманның жіктелуіне ұқсас суперпозиция принципін қолданды. Ол Жерді бес формацияға бөлуге болатынына сенді:
Starting from the pre existing traditions of stratigraphy and cosmogony in Europe, Werner applied superposition in a classification similar to that of Johann Gottlob Lehmann. He believed that the Earth could be divided into five formations:
Примитив (Urgebirge) сериясы: интрузивті магмалық тау жыныстары және құрлық пайда болғанға дейін мұхиттан тұнған, жоғары дәрежелі метаседименттер. Өткінші (Übergangsgebirge) сериясы: көбірек консолидацияланған әктастар, дикелер, силлдер және мұхиттан алғашқы рет реттелген шөгінділер болып табылатын сұр ваккелер. Бұл "әмбебап" формациялар болды, олар әлемді үзіліссіз қамтыды. Екіншілік немесе қабатты (Flötz) сериясы: қалған, қабатталған, қазбалы тау жыныстары және белгілі бір байланысты "ұстама" тау жыныстары. Бұл таулардың мұхиттың астынан пайда болуын көрсетеді деп есептелді және олардың беткейлерінде эрозияның нәтижесінде пайда болған шөгінділерден құралды. Аллювиалды немесе үшінші (Aufgeschwemmte) сериясы: мұхиттардың континенттерден шегінуінен пайда болған нашар консолидацияланған құмдар, қиыршық тас және саздар. Вулканикалық сериясы: жас лава ағындары, вулканикалық жер астылықтарымен байланысты анық көрінеді. Вернер бұл тау жыныстарының көмір ошақтарының жергілікті жануының әсерін көрсеткенін сенді. Вернер геологиясының негізгі түсінігі – Жер қыртысындағы барлық тау жыныстары мен минералдардың жауын шашу немесе шөгу арқылы қалыптасқан, біртіндеп қазіргі орнына шегінген әмбебап мұхитқа сенім болды. Бастапқыда осы әмбебап мұхитқа назар аудару "Нептунизм" терминінің пайда болуына әкелді, ол осы тұжырымдамаға қолданылды және Вернердің ілімімен дерлік бірдей болды, бірақ Францияда Жан Этьен Геттард бұл көзқарастың бастамашысы болды. әмбебап мұхит тікелей әмбебап формациялар идеясына әкелді, Вернер литология және суперпозиция негізінде оларды тануға болатынына сенді. Ол "геогнозия" (яғни "Жер туралы білім") терминін Жерді құрайтын қабаттардың ретін, орнын және қарым-қатынасын анықтауға негізделген ғылымды анықтау үшін қолданды. Вернер геогнозияның теория емес, фактіні білдіретініне сенді. Оның ізбасарлары болжамдарға қарсылық көрсетті, нәтижесінде Вернердің геогнозиясы және Нептунизм догмаға айналды және Жер тарихын одан әрі түсінуге үлес қосуын тоқтатты. Оның бұрынғы студенті Роберт Джеймсон, кейіннен Эдинбург университетінің Regius профессоры болған, 1808 жылы Вернердің құрметіне Вернердің табиғи тарих қоғамын құрды, ол табиғи тарихтың көптеген аспектілерін талқылаған кезде, Вернердің Жер туралы көзқарасының бекінісі болды.
Primitive (Urgebirge) Series: intrusive igneous rocks and high rank metasediments considered to be the first precipitates from the ocean before the emergence of land. Transition (Übergangsgebirge) Series: more indurated limestones, dikes, sills, and thick sequences of greywackes that were the first orderly deposits from the ocean. These were "universal" formations extending without interruption around the world. Secondary or Stratified (Flötz) Series: the remaining, stratified fossiliferous rocks and certain associated "trap" rocks. These were thought to represent the emergence of mountains from beneath the ocean and were formed from the resulting products of erosion deposited on their flanks. Alluvial or Tertiary (Aufgeschwemmte) Series: poorly consolidated sands, gravels, and clays formed by the withdrawal of the oceans from the continents. Volcanic Series : younger lava flows demonstrably associated with volcanic vents. Werner believed that these rocks reflected the local effects of burning coal beds. The basic concept of Wernerian geology was the belief in an all encompassing ocean that gradually receded to its present location while precipitating or depositing almost all the rocks and minerals in the Earth's crust. The emphasis on this initially universal ocean spawned the term "Neptunism" that became applied to the concept and it became virtually synonymous with Wernerian teaching, although Jean Étienne Guettard in France actually originated the view. A universal ocean led directly to the idea of universal formations, which Werner believed could be recognized on the basis of lithology and superposition. He coined the term "geognosy" (meaning "knowledge of the Earth") to define a science based on the recognition of the order, position, and relation of the layers forming the Earth. Werner believed that geognosy represented fact and not theory. His followers resisted speculation, and as a result Wernerian geognosy and Neptunism became dogma and ceased to contribute to further understanding of the history of the Earth. His former student Robert Jameson, who later became Regius Professor at the University of Edinburgh, founded the Wernerian Natural History Society in 1808 in honour of Werner, which, while debating many aspects of natural history, was a bastion of the Wernerian view of the Earth.
Сын
Нептунизмнің басты назары базальттың пайда болуына қатысты болды, бұл дереу дау тудырды. Базальттар, әсіресе, интрузиялар түрінде қалыптасқандары, жер бетіндегі лава ағындарынан ерекшеленді, және Вернер мен оның студенттері осы кезеңде оларды бір тау жынысы түрі деп танымады. Лавалар мен жанартаулар, магмалық шығу тегі бар, Жер қабаттарын құрайтын ғаламдық мұхитпен байланысты емес, өте жақын уақытта пайда болған құбылыстар ретінде қарастырылды. Вернер вулкандардың тек көмір қабаттарының жанында ғана пайда болады деп сенді. Көмірдің жануынан балқыған базальт пен ваккелер, әдетте, төменгі биіктікте базальт пен лаваға айналды. Биік жерлердегі базальт Вернерге олардың мұхиттан химиялық тұнба түрінде пайда болғанын көрсетті. Нептунизмді қоршаған екінші дау ғаламдық мұхитпен байланысты көлемдік мәселелерге қатысты. Ол Жердің бүкіл бетін жабудан кейін мұхит көлемінің қалай қысқаруын, алғашқы және аралық таулардың пайда болуын, сондай-ақ екінші және үшінші дәуір шөгінділерінің қалыптасуын қалай түсіндіре алады? Классикалық грек географы Страбон Жердің ішкі қабаттарына судың үлкен көлемінің қозғалысын ұсынған, бірақ Вернер оны қабылдамады, себебі ол болжамдарға негізделген. Дегенмен, базальтқа қатысты көзқарастарымен, ол Жердің ішкі қабатының балқыған емес деп ойлады. Вернер көбінесе бұл сұрақтан қашып сияқты көрінді. Ол судың бір бөлігі кейбір аспан денелерінің өтуімен ғарышқа жоғалған болуы мүмкін деп есептеді. Бірақ бұл түсіндірме екінші қабаттарындағы тау жыныстарында судың қайта пайда болуын түсіндіру мәселесін тудырды.
A principal focus of Neptunism that provoked almost immediate controversy involved the origin of basalt. Basalts, particularly formed as sills, were differentiated from surface lava flows, and the two were not recognized as the same rock type by Werner and his students during this period. Lavas and volcanoes of igneous origin were treated as very recent phenomena unrelated to the universal ocean that formed the layers of the Earth. Werner believed that volcanoes only occurred in proximity to coal beds. Burning melted overlying basalts and wackes, producing basalts and lavas typically at low elevations. Basalt at higher elevations proved to Werner that they were chemical precipitates of the ocean. A second controversy surrounding Neptunism involved the volumetric problems associated with the universal ocean. How could he account for the covering of the entire Earth and then the shrinking of the ocean volume as the primitive and transitional mountains emerged and the secondary and tertiary deposits were formed? The movement of a significant volume of water into the Earth's interior had been proposed by the classical Greek geographer Strabo, but it was not embraced by Werner because it was associated with conjecture. Nevertheless, with his views on basalt, he did not believe that the interior of the Earth was molten. Werner appears to have dodged the question for the most part. He thought that some of the water could have been lost to space with the passing of some celestial body. That interpretation, however, raised the related question of explaining the return of the waters reflected in the secondary rocks.
Мұра
Вернердің лекция беру қабілеті Еуропаның түкпір-түкпірінен студенттерді тартты. Оның идеяларын қолдану, әсіресе базальттың пайда болуы туралы пікірлер, Нептунистер мен Плутонистер арасындағы дауды қозғады. Скаполиттің вернерит деп аталатын түрі оның құрметіне аталды. Вернерге Жердің құрылымын, әсіресе оның сыртқы және ішкі құрылымын геологиялық тұрғыдан зерттеу үшін геогнозия терминін енгізгендігі есептеледі. 1805 жылы ол зоизит минералын сипаттап, оны Каринтиядағы Сауальпеден үлгілерін жіберген Зигмунд Зоистің есімімен атады. Вернердің "Von den äußerlichen Kennzeichen der Foßilien" (1774) атты маңызды еңбегі минералдарды сипаттау және жіктеу үшін оның жасаған толық түстер схемасын қамтиды. Бұл жұмыс, кейбір өзгерістермен осы түстер номенклатурасын қоса, 1790 жылы Клодин Гютон де Морво (туған есімі Пикарде) француз тіліне, ал 1805 жылы Томас Уивер ағылшын тіліне аударды. Эдинбургтің Вернер және бау-бақша қоғамдарының суретшісі Патрик Сайм (1774–1845) 1814 жылы қайта қараған нұсқасын жариялады, ол «Вернердің түстер номенклатурасы, қосымшалармен» деп аталды және оны өнер мен ғылымға пайдалы ету үшін реттелді. Германияда бұл схеманы, мысалы, жас ғалым Новалис (Фридрих фон Харденберг) (1772–1801) қолдады, ол оның талдамалық сипатына әсерленді. Антарктидадағы Вернер таулары мен Гренландиядағы Вернер жотасы оның құрметіне аталды.
Werner's ability as a lecturer attracted students from all over Europe. Applications of his ideas fomented debate, particularly over the origin of basalt, in the so called Neptunist Plutonist controversy. The variety of scapolite known as wernerite is named in his honour. Werner is credited with coining the term geognosy, for the geological study of the Earth's structure, specifically its exterior and interior construction. In 1805, he described the mineral zoisite and named it after Sigmund Zois, who sent him its specimens from Saualpe in Carinthia. Werner’s major work, Von den äußerlichen Kennzeichen der Foßilien (1774), contained a comprehensive colour scheme he had devised for the description and classification of minerals. The work, incorporating this colour nomenclature with some modifications, was translated into French by Claudine Guyton de Morveau (née Picardet) in 1790 and into English by Thomas Weaver in 1805. Patrick Syme (1774–1845), painter to the Wernerian and Horticultural Societies of Edinburgh, published in 1814 a revised version, entitled Werner's Nomenclature of Colours, with Additions, arranged so as to render it useful to the Arts and Sciences. In Germany, the scheme was favoured, for example, by the young polymath Novalis (Friedrich von Hardenberg) (1772–1801), who was impressed by its analytical character. The Werner Mountains in Antarctica and the Werner Range in Greenland were named after him.
Шығармалары
Қазбалардың сыртқы белгілері (Лейпциг, 1774; француз тіліне аударған Мем Гютон де Морво, Париж, 1790; ағылшын тіліне аударма, "Қазбалардың сыртқы сипаттамалары туралы трактат", Уивер, Дублин, 1805; кейіннен Вернер қоғамының түсіндірмелерімен қайта басылды, Эдинбург, 1849–50). Қысқаша классификациясы және әртүрлі тау түрлерінің сипаттамасы (Дрезден, 1787). Көздердің пайда болуы туралы жаңа теория (Фрейберг, 1791; француз тілінен аударған Даубуиссон, Париж, 1803; ағылшын тіліне аударған Чарльз Андерсон "Көздердің пайда болуының жаңа теориясы, кен өндіру өнеріне қолданылуымен", Эдинбург, 1809).
Von den äusserlichen Kennzeichen der Fossilien (Leipzig, 1774; French translation by Mme. Guyton de Morveau, Paris, 1790; English translation, Treatise on the External Characters of Fossils, by Weaver, Dublin, 1805; later reprinted with notes by the Wernerian Society, Edinburgh, 1849–50). Kurze Klassifikation und Beschreibung der verschiedenen Gebirgsarten (Dresden, 1787). Neue Theorie über Entstehung der Gänge (Freiberg, 1791; French translation by Daubuisson, Paris, 1803; English translation by Charles Anderson as "New Theory of the Formation of Veins, with its Application to the Art of Working Mines", Edinburgh, 1809).