Кіріспе

Эритреядағы саяси партия

Жасау

Эритрея халықтық азаттық майданы (ЭХАМ), кейін (1994 жылдан бастап) Демократия және әділдік үшін халықтық майдан, 1993 жылы Эфиопияның ең солтүстік провинциясынан тәуелсіз Эритрея мемлекетін құру үшін сәтті күрескен сепаратистік қозғалыстан құрылды. 1952 жылы Эритрея тарихи аймағы Эфиопияға автономиялық бірлік ретінде қосылды. Эритрея азаттық қозғалысы 1958 жылы құрылды және 1961 жылы Эритрея азаттық майданы (ЭАМ) құрылды. ЭАМ мүшелері 1962 жылы Эфиопия императоры Хайле Селассие Эритреяның автономиялық мәртебесін жойып, оны провинция ретінде аннексиялаған кезде көбейді. 1960 және 1970 жылдары ЭАМ Эфиопия үкіметіне қарсы жүйелі партизандық соғыс жүргізді. 1970 жылы ЭАМ-нан бір топ бөлініп, Эритрея халықтық азаттық майданы құрды. ЭХАМ Эритреяның көптеген ауылдық аймақтарын бақылауға алып, өзі басқаратын аймақтарда тиімді әкімшілік құрды. 1981 жылы ЭХАМ, ЭАМ және басқа эритреялық көтерілісшіл топтар арасындағы қақтығыс одан әрі әскери табыстарға қол жеткізуге кедергі келтірді, бірақ ЭХАМ кейіннен негізгі эритреялық партизандық топ ретінде көзге түсті. 1980 жылдардың соңында Эфиопияның социалистік үкіметіне КСРО-ның қолдауы әлсіреген кезде, ЭХАМ Тиграй провинциясы мен Эфиопияның басқа аймақтарындағы партизандық топтармен одақ құрды. 1993 жылдың сәуір айында БҰҰ бақылауымен өткен тәуелсіздік туралы референдумнан кейін ЭХАМ келесі айда Эритреяның жаңа мемлекетін жариялады. 1994 жылдың ақпан айында өткен ЭХАМ-ның үшінші съезінде делегаттар 95 мың адамнан тұратын ұйымды Демократия және әділдік үшін халықтық майдан (ДАӘМ) саяси қозғалысына айналдыруды мақұлдады. Съезд ДАӘМ-ға халықты саяси процеске тарту және елді конституциялық демократияға дайындау үшін уақытша мандат берді. ДАӘМ партиясының басшысы және қазіргі Эритрея президенті – Исаиас Афеверки.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Эритрея көпшілік қатысқан референдум арқылы құрылғандықтан және ЭҚҚДБ әйелдерді, жұмысшыларды және шаруаларды кедейлік пен қанаудан құтқару үшін білім беру, денсаулық сақтау және басқа да мемлекеттік қызметтерді ұсынғандықтан, ішкі және шетелдік БАҚ Эритреяның өздігінен басқарылатын және демократиялық үкімет құруына үлкен үміт арнады. Сол кезде ЭҚҚДБ басшылары африкалық көшбасшылардың «жаңа буыны» ретінде қарастырылды. Олар сайлаушылар арасында жоғары деңгейде танымал болды. Олар, кем дегенде теориялық тұрғыдан, демократияны, адам құқықтарын және еркін нарықты жақтады. Олардың даму саясаты өздерінің басымдықтарына негізделген болатын. 1994 жылы ПФДЖ конституция мен сайлауды анықтау үшін 150 мүшеден тұратын Ұлттық Ассамблеяны құрды. Кейіннен Ассамблея ПФДЖ бас хатшысы және бұрынғы ЭҚҚДБ басшысы Исаия Афверкині Эритрея президенті етіп таңдады және оның төңірегінде министрлер кабинетін қалыптастырды. 1997 жылы Ұлттық Ассамблея көппартиялық демократиялық жүйеге арналған конституцияны қабылдады және 1997 жылға көппартиялық сайлауды белгіледі. Жаңа үкімет биліктің бөліну принципін іске асырғандай көрінді. Алайда, атқарушы биліктен өзге саяси институттар – министрлер кабинеті, уақытша парламент және формалды түрде тәуелсіз сот жүйесі – атқарушы билікке нақты бақылау жасаған жоқ. Министрлер кабинеті пікір-таластарды өткізуге арналған платформа болған жоқ. Әскери күш президенттің бақылауында қалды. ПФДЖ 2002 жылғы қаңтардан бері партиялық съездер өткізбеді.

Саяси ұстанымдар

ПХДЖ нақты саяси бағдарламаларға ие болмаса да, олар нақты саясатты қамтымайды, оның негізгі қағидалары ұлттық мүдделер мен демократияға негізделген конституциялық жүйені құру сияқты жарияланған басымдықтарда жатыр. Ұлтшылдық ұлттық мүдделерді қорғау, эритреялық халықтың бірлігін нығайту және Эритреяның тұрақтылығын сақтау ретінде қарастырылады. Барлық саяси институттар ұлттық негізде құрылуы керек, бұл оларды бөліп-жаратын аймақтық сезімдер мен іс-әрекеттерден босатады, сондай-ақ эритреялық халықтың ұлттық үйлесімді күш-жігерін нығайтады және дамытады. Басқаша айтқанда, саяси жүйе кең әлеуметтік базаға ие болуы керек, бұл ауылдық және қалалық аймақтардағы барлық адамдардың қатысуына мүмкіндік береді. Демократия саяси жүйені құрудың маңызды принципі ретінде халыққа негізделген институттар құру және шешім қабылдауға халықтың қатысуын төменгі деңгейден бастап ұлттық деңгейге дейін қамтамасыз ету арқылы анықталады. Осы тұрғыда, ПХДЖ эритреялық қоғамның тарихи дамуы мен жағдайына сәйкес келетін ерекше тәсіл ұсынады. Партия демократияны түсінуде оның сыртқы белгілеріне емес, мазмұнына баса назар аудару қажет екенін мәлімдейді. Эритреялық қоғамда демократия саяси партиялардың санына және үнемі сайлауларға емес, халықтың жергілікті және ұлттық деңгейде шешім қабылдау процесіне нақты қатысуына байланысты болуы керек. Бұл жерде саяси партиялар саяси плюрализмнің көрінісі ретінде, ұйымдасу, сөз бостандығы және сайлау құқығымен байланысты емес. Керісінше, ПХДЖ саяси аренадағы демократия тұжырымдамасын, сондай-ақ көптеген африкалық (және басқа) елдердегі тәжірибені сынға алады, онда түрлі саяси партиялар мен ұйымдастырылған сайлаулар демократиялық жүйеге әкелген жоқ. Сондықтан, саяси партиялардың санын арттыру және сайлау кестесінің тұрақтылығын талап ету ПХДЖ үшін демократияның мәнін оның формасына дейін кемсітетін тар көзқарас болып табылады. Екіншіден, басымдық көпшіліктің қалауын қанағаттандыратын және олардың тұрмыс жағдайын жақсартатын, теңдікті қамтамасыз ететін, нарықтық экономика арқылы жұмыс істейтін, жеке инвестицияларды, бастамашылықты және бәсекелестікті ынталандыратын және теңгерімді экономикалық өсуді қамтамасыз ететін экономикалық жүйені құруға беріледі. Қысқасы, экономикалық жүйе барлық адамдар үшін әлеуметтік әділдікті күшейтуге тиіс. Үшіншіден, ПХДЖ социалистік элементтерді енгізеді, әлеуметтік әділдікті мынадай жағдайларға мүмкіндік беретіндей етіп анықтайды: 1) байлар мен кедейлер арасындағы экономикалық мүмкіндіктер мен байлықтағы айырмашылықты қысқарту, барлық азаматтар арасында ұлттық байлықты тең бөлуді қамтамасыз ету; және 2) ауылдық және қалалық аймақтар арасындағы, сондай-ақ орталық пен шеткі аймақтар арасындағы дамудағы алшақтықты қысқарту. Осылайша, елдің барлық аймақтарында экономикалық дамудың тең және әділ таралуын қамтамасыз ету. Төртіншіден, ұлт құрудың маңызды элементтерінің бірі ретінде ПХДЖ бағдарламасы басымдықтарды белгілейді, олардың ішінде эритреялық мәдениеттің дамуы мен эволюциясы бар. Бұл мәдениеттің негізі азаттық күресі кезінде қалыптасқан, халықаралық құндылықтарды интеграциялау арқылы мәдени мұраны сақтау және дамыту арқылы құрылады. Сонымен қатар, бағдарламаның басымдықтары әлеуметтік қызметтердің (әсіресе денсаулық сақтау және білім беру) әділ және пропорционалды таратылуын, эритреялық халықтың әйелдер мен басқа да әлеуметтік құқықтарына құрмет көрсетуді, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздік пен қорғанысты қамтамасыз етуді және аймақтық және халықаралық ынтымақтастықты орнатуды талап етеді.

Ұйымдастыру қағидалары

PFDJ халықтың барлық топтарын қамтуға қабілетті кең ауқымды қозғалыс ретінде жоспарланды. PFDJ ешқандай нақты әлеуметтік топты білдірмейтін, сондай-ақ тек саяси тұрғыдан белсенді адамдарды ғана қамтитын тар негізді ұйым болмауы тиіс еді. PFDJ дұрыс уақытта ұлттық саяси партиялар құру құқығын қамтамасыз етуге міндетті. Өз Жарғысында PFDJ ішкі демократиялық өмір мен халықтың қатысуын дамытудың партияның бірлігі үшін ғана емес, сонымен қатар оның саясатын анықтау және жетілдіру, кез келген кемшіліктерді анықтап түзету үшін өте маңызды екенін көрсетеді. PFDJ Жарғысы Үкімет пен партия арасындағы қарым-қатынас принциптерін анықтайды. Осы тұрғыда, PFDJ үкіметте маңызды және шешуші рөл атқаруға тиіс болғамен, үкіметтен тәуелсіз болуы да керек. PFDJ кең ауқымды және қатысушылықпен құрылғанмен, ол саяси ұйымның жалғыз түрі болуға тырыспайды. Керісінше, ол әлеуметтік, кәсіби және басқа да сектанттық емес бағыттар бойынша өз бағдарламаларымен ұқсас мақсаттарға ие қоғамдық бірлестіктер құруға ынталандырады және көмектеседі. Соңында, нақты ұйымдық құрылым тұрғысынан PFDJ ауылдық қауымдастықтардың көпшілігінде, сондай-ақ ірі қалалық орталықтарда да кең таралған, жоғарыдан емес, төменнен құрылған ұйымдық құрылымды енгізеді. Осы мақсатта партия жарғысында жоғарыдан емес, төменнен ауыр, базалық деңгейдегі ұйымдық құрылым қабылданғаны айтылған.

Сот жүйесінің дамуы

Тәуелсіздік алғаннан кейін, ПФДЖ режимі заң мен тәртіпті сақтау және құқықтық бос орынның туындауына жол бермеу үшін, кейбір өзгерістер енгізіп, құлатылған Эфиопия режимінің заңын қабылдады. Бұрынғы жоғары дәрежелі саяхатшылардан құралған комиссия, жаңадан құрылған мемлекетке заңды бейімдеу және оны ЭПЛФ-тің "құндылықтарымен" және "принциптерімен" үйлестіру мақсатында, ескі эфиопиялық заң жүйесін қарап шықты. Осы қарау барысында адам құқықтарының негізгі принциптеріне, заңмен қамтамасыз етілген сот процесінің тәртібіне және сот тәуелсіздігінің үлгілеріне мән берілген жоқ.

Мәртебе

Халықтық демократия және әділет фронты – Эритреядағы жалғыз заңды партия. PFDJ нағыз саяси партия ма, әлде ауысу кезеңіндегі кең аумақты басқарушы ұйым ма, деген пікірталас бар. Осыған қатысты кейбір сарапшылар PFDJ-ді тұрақсыз, шашыраңқы, өтпелі ұйым және ұлттық біріктіруші күш ретінде қарастырады, әлеуметтік және экономикалық даму көппартиялық жүйені құру мен сақтау деңгейіне жеткенде, одан жаңа партиялар туындауы мүмкін. PFDJ көп түрлі саяси жүйе мен 1987 жылы азаттық күресі кезінде EPLF-тің екінші съезінде қабылданған принциптерді қолдайды.

PFDJ-нің мемлекеттік саясаттағы ықпалы

Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін ПФДЖ-ның елдің нормалары мен құндылық жүйесіне әсер етуге жасаған алғашқы тырабы күңіренді, себебі соғысшылар азаматтардың аз бөлігін құрады. 1998–2000 жылдардағы Эфиопиямен шекаралық қақтығыстар ПФДЖ-ға өз идеологиясын қоғамға жүктеу үшін екінші мүмкіндік сыйлады.

АҚШ санкциялары

2021 жылдың 12 қарашасында АҚШ Қаржы министрлігінің Шетелдік активтерді бақылау бюросы (OFAC) PFDJ-ді "Солтүстік Эфиопиядағы дағдарысқа себеп болған, немесе оның мүшелері осындай дағдарысты шешуге бағытталған атысты тоқтату немесе бейбіт процеске кедергі келтірген саяси партия" ретінде қарастырып, Арнайы тағайындалған тұлғалар (SDN) тізіміне енгізді.