Кіріспе

Көптеген басылымдарда пайда болған ойдан шығарылған британдық детектив.

Секстон Блейк – 1893 жылдан бері көптеген британдық комикстерде, романдарында және драмалық қойылымдарда танымал болған ойдан шығарылған кейіпкер, детектив. Секстон Блейктің оқиғалары 1893 жылдан 1978 жылға дейін көптеген британдық және халықаралық басылымдарда (көп тілде) жарияланды, олар шамамен 200 автордың 4000-нан астам әңгімесін қамтиды. Блейк сонымен қатар көптеген үнсіз және дыбысты фильмдердің, радио сериалдардың және 1960 жылдардағы ITV телесериалдарының басты кейіпкері болды.

Жариялану тарихы

Секстон Блейктің алғашқы әңгімесі "Жоғалған миллионер" болды. Гарри Блайт (Хал Мередет псевдонимін қолданып) жазған бұл әңгіме 1893 жылдың 20 желтоқсанында Amalgamated Press-ке тиесілі The Halfpenny Marvel журналының 6-шы нөмірінде жарияланды. Блайт тағы алты Секстон Блейк әңгімесін жазды, олардың үшеуі Marvel үшін, ал үшеуі 1894 жылдың сәуірінде жарық көрген The Union Jack әңгімелер жинағы үшін болды. Осы дәуірдегі жазушылар: Уильям Мюррей Грейдон, Максвелл Скотт, Норман Годдард, Сесил Хейтер, Д. Х. Пэрри, Э. В. Алейс, В. Дж. Ломакс және Майкл Сторм. 20-шы ғасырдың екінші онжылдығында жаңа жазушылар қатарға қосылып, Блейктің зиырына тең келетін күшті қылмыскерлерді жасады. Олардың ішінде Эндрю Мюррей, Энтони Скэн, Роберт Мюррей Грейдон, Эдви Сирлс Брукс және Джордж Гамильтон Тид болды.

Блейк өзінің атағын алады

60 000 сөз шамасындағы ұзақ әңгімелер "Балалар досы кітапханасында" жарияланды. Олардың табысы 1915 жылы "Секстон Блейк кітапханасының" құрылуына әкелді. Бұл кішкентай форматтағы басылым ұзақ әңгімелерге мамандандырылып, ең танымал кезеңінде айына 5 рет шығарылды. Джон Крисси, Джек Тревор Стори, Джон Г. Брэндон, Майкл Муркок және (деген хабар бар) Брайан О'Нолан (Фланн О'Брайен және Майлс Коппалин) авторлық құқығына ие болды. 1959 жылы Fleetway Publications Секстон Блейк оқиғаларының құқықтарын сатып алып, атау тоқтағанға дейін "The Sexton Blake Library" басылымын жариялады. Соңғы әңгіме, "Соңғы жолбарыс", 1963 жылдың маусымында жарық көрді. 1965 жылы Блейк редакторы Уильям Говард Бейкер Секстон Блейк кейіпкерінің құқықтарын лицензиялады. Ол Mayflower Dell Books арқылы "The Sexton Blake Library" кітапханасының бесінші сериясын тәуелсіз түрде 1968 жылға дейін жариялады. Содан кейін ол 1969 жылы өзінің Howard Baker Books таңбасымен төрт Секстон Блейк романынан тұратын соңғы сериясын шығарды. Бұл таңба бұрын Блейктің қарсыласы Зенит Альбино туралы әңгімелер жинағын жариялаған болатын. 2018 жылы Секстон Блейк туындыларының қайта басылымдары көбейді, алғашқы басылым романдары Ново-Шотландиядағы канадалық Stillwoods Publishing баспасында жарық көрді. 2020 жылы ROH Press Секстон Блейктің алғашқы оқиғаларын қамтитын "Sexton Blake The Early Years" арқылы Секстон Блейк әңгімелерін жариялай бастады. Сол жылы британдық Rebellion Developments өздерінің British Comics қазыналық басылымы арқылы Секстон Блейкке арналған арнайы басылым шығарды. Олар 2020 және 2021 жылдары төрт антология шығарды, олардың әрқайсысын Секстон Блейк зерттеушісі Марк Ходдер таныстырды.

Блейктің эволюциясы

Жылдар өте келе Блейктің кейіпкері түрлі өзгерістерге ұшырады. Оның алғашқы сипаттамалары мен суреттері оны "дәуірдің әдеттегі киімін киген, ауыр таяқ ұстаған орта жастағы Виктория дәуірінің адамы" ретінде көрсетті. 1893 жылы карьерасының басында ол өзінің ұстазы болған француз детективі Жюль Гервезбен серіктес болды. 1894 жылдың басында Блейк жеке істерді шеше бастады. Виктория дәуірінің қалған бөлігінде ол түрлі көмекшілермен – Грифпен (жартылай адам, жартылай аң) және Вей Вей есімді қытай баласымен жұмыс істеді. Ол Норфолк көшесі, Странд, Нью Инн Чемберс және Уайч көшесі сияқты әртүрлі жерлерде тұрды. Бейкер 1963 жылға дейін редактор қызметін атқарды (оның соңғы әңгімесі "Соңғы жолбарыс" болды), содан кейін Блейктің лицензия берушісі/баспагеріне айналып, 1970 жылдың қаңтарына дейін Блейктің баспаға түскен оқиғаларын қадағалауын жалғастырды. 1970-ші және 1980-ші жылдары антологияларда бірнеше қайта басылымдар жарық көрді. Жаңа мыңжылдықтан бері қайта басылымдардың саны артып келеді.

Блейктің серіктестері

Блейктің "The Halfpenny Marvel No. 6" ("Жоғалған миллионер") санындағы алғашқы әріптесі – француз Жюль Гервез, ол оған алғашқы жазбадағы істі тапсырады. "The Halfpenny Marvel" журналының 7-шы санында ("Рождестволық қылмыс") олар бірлесіп тергеу агенттігін ашады. 11-шы санның ("Алтын рух") үшінші әңгімесінде Гервез есімді адам туралы еске салмайды.

Блейктің жаулары

Секстон Блейктің әлемнің түкпір-түкпірінен келген супер зұлымдардың үлкен галереясы болды. Ең танымалдары: Джордж Марсден Пламмер (1908 жылы Эрнест Семфилл жасаған), Шотландия Ярдағы адал емес детектив-сержант, Блейкке қарсы шықты, бірақ көптеген басқалары сияқты, Пламмер полиция камерасында аяқталды. Ол көп рет қашып, Блейктің басты жауына айналды. Граф Айвор Карлак (1912 жылы Эндрю Мюррей жасаған) – поляк дворяны және бұрынғы ұшқыш, қылмыстық өмірге бет бұрған. Ол өте айлакер, жасыру шебері және мүлдем қатыгез еді. Профессор Фрэнсис Кью (1913 жылы Эндрю Мюррей жасаған) – жоғары құрметке ие хирург, сонымен қатар басты қылмыскер. Ол 1916 жылы Карлакпен бірігіп, ал келесі жиырма жыл бойы екеуі жиі Блейкке қарсы күресті. Доктор Хакстон Раймер (1913 жылы Джордж Гамильтон Тид жасаған) – әлемге әйгілі хирург, кейін басты қылмыскерге айналған. Принц Ву Линг (1913 жылы Джордж Гамильтон Тид жасаған) – әлемді билеуге ниеттенген бұрынғы қытай патшасы. Уолдо Ғажайып адам (1918 жылы Эдвай Сирлз Брукс жасаған) – орасан зор күшке ие цирк күштісі, денесін резеңкедей иле алатын және ауырсынуды сезінбейтін. Ол алғаш рет жаман жігіт ретінде пайда болды, ал кейінірек Блейктің досы болып, көптеген істерде оған көмектесті. Бірақ реформаланғаннан кейін де ол ақша ұрлауын жалғастырды (бірақ оның құрбандары енді шантажшылар, алаяқтар және басқа да жаман адамдар еді). Зенит Альбинос (1919 жылы Энтони Скин жасаған) – байрондық ұры. Қылмыскерлер конфедерациясы (1919 жылы Роберт Мюррей Грейдон құрған) – бүкіл әлемге тараған қаскөй қылмыстық ұйым. Конфедерация 1919 жылдан 1926 жылға дейін 50 әңгімеде кездеседі. Блейк қарсылас болған зұлымдардың түрі уақыт өте келе өзгерді (Блейк өзі де өзгергендей). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның қарсыластары қарапайым, олардың мінездері мен ниеттері фантастикалық емес болды. Джон Хантер мен Уолтер Тайрер осы стильде жазуда өте жақсы еді, бірақ басқалары олардың деңгейін сақтай алмады.

Блейктің одақтастары

Блейк сонымен қатар полиция қызметкерлері, жеке детективтер және басқа да қылмыспен күресушілермен де уақыт-уақыт кездесетін. Ең танымалдары:

Детектив-инспектор Уилл Спиринг (Норман Годдард жасаған) – Блейктің Скотленд-Ярдтан алғашқы одақтасы. Спиринг 1905 жылы «Секстон Блейк ПК» басылымында тұңғыш рет пайда болды. Сэр Ричард Лосли және Лобангу (Сесил Хейтер 1907 жылы жасаған) – Сэр Ричард британдық саяхатшы және Блейктің бұрынғы мектептес досы. Лобангу – зулустардың Этбая тайпасының қуатты басшысы. Құрметті Джон Лоулес (Эндрю Мюррей жасаған) – Лоулес – авантюрист және 1916 жылғы «Шекараны басып өтушілер» фильмінде дебют жасаған британдық. Империяда ресми түрде жұмыс істемесе де, ол көбінесе Король және Ел үшін күреседі. Детектив-инспектор Коутс (Роберт Мюррей Грейдон жасаған) – Коутс 1916 жылғы «Жасырын қол» басылымында тұңғыш рет пайда болып, Блейкпен бірге Қылмыстық конфедерацияға қарсы күресті. Бат (Роберт Мюррей Грейдон жасаған) – Дирк Долланд, лақабы Бат, 1916 жылғы «Жасырын қол» басылымында тұңғыш рет пайда болды. Басында өте талантты бұзақы болған Бат, ақырында Блейктің Қылмыстық конфедерацияға қарсы күшті одақтасы болды. Нельсон Ли (Максвелл Скотт жасаған) – Блейк сияқты, Ли де 1890 жылдары құрылған жеке тергеуші. Екеуі алғаш рет 1895 жылы «Рождестволық іздер» басылымында бірге пайда болды. Олар 1909 жылғы «Қанатты қорқыныш» және 1918 жылғы бірнеше әңгімелерде қайтадан бірікті. Мадемуазель Ивонн Картье (Жорж Гамильтон Тид жасаған) – бастапқыда Блейктің жауы болған, кейін адал одақтасы айналып, ақырында детектив болды. Ол 1913 жылғы «Заңның қол жетпейтін жері» басылымында тұңғыш рет пайда болып, 1926 жылға дейін Блейктің әңгімелерінде болды. Джеймс «Гранит» Грант және Мадемуазель Жюли (W.W. Sayer жасаған) – Британдық құпия қызметіндегі Грант және француз құпия қызметіндегі Мадемуазель Жюли 1920 жылы тұңғыш рет пайда болып, келесі алты жыл бойы көптеген оқиғаларда бірге күресті. Бұл әңгімелер 1930 жылдары қайта басылды. Басқа серіктестерге Daily Radio газетінің Дерек «Сплэш» Пейджі; Руфф Хансон, қатал американдық тергеуші (екеуі де Гвин Эванс жасаған), және Блейктің Скотленд-Ярдтағы достары: бас детектив-инспектор Леннард және инспектор Веннер кірді.

Радио

1939 жылы 26 қаңтарда BBC радиосы «Энтер Секстон Блейк» атты сериалды эфирге шығарды, онда Джордж Керзон Блейк рөлін, ал Брайан Лоуренс Тинкер рөлін сомдады. 1940 жылы 30 наурызда BBC Франсис Дурбридждің адаптациясымен «Секстон Блейк ісі» бағдарламасын ұсынды. 1967 жылы BBC Radio 4 Уильям Франклиннің Блейк, Дэвид Грегоридің Тинкер және Хезер Чейзеннің Блейктің хатшысы Паула Дэйн рөліндегі «Секстон Блейк» радио оқиғаларының танымал сериясын көрсетті. Бейсенбі күндері сағат 19:00-де эфир берілген, 24 тамыздан 14 желтоқсанға дейін апта сайын жалғасқан 17 бағдарламаның сценарийін Дональд Стюарт жазды, радио үшін Филип Риджвей ойлап тапты, ал BBC радиосының тәжірибелі продюсері Алястер Скотт Джонстон өндірді. 2006 жылы 6 наурызда британдық радио продюсері Дирк Маггс пен IPC баспа директоры Эндрю Самнердің келісімдерінен кейін Маггс жаңа құрылған Perfectly Normal Productions үшін «Adventures of Sexton Blake» пилоттық шоуын жазды. Блейктің оқиғаларының осы ойнақы пародиасында Саймон Джонс Блейк, Уэйн Форестер Тинкер, ал Уильям Франклин қарт Блейк рөлінде (оқиғаны баяндаушы) сомдады, бұл оның соңғы туындыларының бірі болды. Осы пилоттық бағдарламаның табысынан кейін Маггс BBC Radio 2 үшін Блейк оқиғаларының жаңа сериясын түсірді. «Секстон Блейктің оқиғаларында» Джонс пен Форестерге қосылып, Джун Уитфилд миссис Барделл рөлінде, ал Грэм Ходли профессор Кью рөлінде ойнады. Сериалды Джонатан Нэш пен Мил Миллингтон жазды және 2009 жылдың жазында апта сайын 15 минуттан тұратын алты бөлімнен тұратын сериясы эфирге шықты. Серияның толық нұсқасы 2009 жылдың 10 қыркүйегінде BBC Audiobooks CD-де жарық көрді. Дэвид Квантиктің «Секстон Блейкке аң ау» (Perfectly Normal Productions өндірген) Блейк туралы деректі фильмі серия басталғанға дейін BBC Radio 2-де көрсетілді.

Секстон Блейк және жын құдай (1978)

Саймон Рейвеннің "Секстон Блейк және жын құдай" сериалы - 1978 жылы BBC үшін Барри Леттс жасаған алты бөлімді телесериал. Сериал 1978 жылдың 10 қыркүйегінен 15 қазанға дейін, әр жексенбі күні BBC One телеарнасында кешкі уақытта көрсетілді және оны Роджер Такер түсірді. Джереми Клайд Блейк рөлін, Филип Дэвис Тинкер рөлін, ал Барбара Лотт миссис Барделл рөлін ойнады.

Блейктің басқа да кейіпкерлері

Портсмут жолындағы кісі өлтіру деп аталатын жеті минуттық 78 айналымдық пластинкада Дональд Стюарт сценарий жазды, ал Артур Вонтнер (алғашқы британдық дыбысты фильмдерде Шерлок Холмс рөлінде де ойнаған) Блейк рөлінде болды. Майкл Муркок Блейкті «Метауақыт детективі, Ситон Бегг» туындысының негізі ретінде пайдаланды. Муркок Зенит Альбино кейіпкерін де қарызға алды, ол Мельнибонелік Эльриктің шабыт көзі болды және Эльриктің бейнесі ретінде де пайда болды. Бегг пен Зенит екеуі де Obverse Books баспасынан шыққан «Зенит тірі!» жинағында (2012) кездеседі, онда Муркоктың жаңа Бегг/Зенит новелласы бар. Ситон Бегг 2019 жылы жарық көрген «The Immortal Seaton Begg» новелласының басты кейіпкері болды, ол Obverse Books-тың он жылдығын мерекелеу үшін 2019 жылдың екінші жартысында жарық көрген «Sextet (An Obverse Celebration)» сериясының бір бөлігі ретінде шықты. Дороти Л. Сайерс өзінің «Жарнамамен өлтіру керек» романында Секстон Блейк оқиғаларын Лорд Питер Уимсиге істі шешуге көмектесетін жас кеңсе қызметкерінің сүйікті әдебиеті ретінде көрсетеді. Бенгалдық жазушы Динедра Кумар Рой Роберт Блейк есімімен Секстон Блейк сериясын жалғастырып, бенгал тілінде 217 әңгіме жазды.