Кіріспе
Майор Жорж Пикарт Туниске жер аударылғаннан кейін, Альфред Дрейфус ісін қорғауды басқалар қолға алды.
Генридің жалғандары
Майор Генри, Гонсе басшылығымен номиналды түрде болғанымен, Ақпараттық кеңсесінің нақты басшысы болды, онда ол мүмкіндік туғанда, егер Пиккар қиындық тудырса, оны құлатуға бағытталған бірқатар жалған құжаттарды дайындады. Бұрынғы басшысының сенімсіздігін, адалдығын білдіріп, жойғаннан кейін, 1897 жылдың маусым айында ол кенеттен бетпердені шешті. Пиккар өзінің бұрынғы қызметінің агенттерінен үнемі хат алатынына ашуланып, Генриге асығыс хат жазды, онда ол соңғы алты айда өзінің миссиясы ретінде таныстырылған «жалғандықтар мен құпияларға» наразылық білдірді. Генри жоғары жақтастарымен кеңескеннен кейін жауап берді, ол «құпияларға» қатысты Пиккарға қарсы «тергеу» барысында келесі фактілер анықталғанын білетінін мәлімдеді: қызметке қатысы жоқ хат-хабардың ашылуы. Егер мұндай қадам қажет болса, қызметке тиесілі деп тіркелген және танымал тұлғадан келген құжатты ұстау туралы екі офицерге куәлік беру ұсынысы. Лауттың Пиккарға айтқан сөзіне сілтеме: Эстерхазиға жіберілген «petit bleu» пошта таңбасынан мүлдем айырылған. Құпия істің ашылуы, одан кейін ақпараттың жариялануы. Пиккар бұл хатқа қысқаша наразылық білдірді, соның арқасында оның көзі ашылды, ол өзіне қарсы жасалған қастандық жоспарын, тым көп білгендігі үшін төндірілген қауіпті түсінді. Ол демалыс алып, Парижге барып, ескі досы және әріптесі, адвокат Леблуаға жағдайды айтты. Леблуаға ешқандай құпия құжатты, тіпті «petit bleu»-ды көрсетпей, ол Эстерхазидің қылмысын және Дрейфустың кінәсіздігін анықтағанын айтты, қажет болған жағдайда үкіметке хабарлауға рұқсат берді, бірақ Дрейфустың бауырына немесе адвокатына хабарлауға қатаң тыйым салды. Леблуа көп ұзамай құпияны жалғыз білген адам болмай шықты. Бірнеше күннен кейін ол Мэтью Дрейфустың зерттеулеріне көңіл бөлген мемлекет қайраткерлерінің бірімен – Эльзастық Шейрер Кестнермен, бұрынғы Эльзас депутаттары палатасының мүшесі және Гамбеттамен бірге жұмыс істеген, қазір Сенат вице-президенті және Республикалық партияның ең құрметті тұлғаларының бірімен кездесті. 1895 жылдан бері Шейрер Кестнер, Ранк депутаты мен Мэтью Дрейфустың көмегімен бірнеше сұрақтар қойған. 1897 жылы Дрейфустың достары қайтадан шабуылға көшті. Шейрер Кестнер Дрейфустың қылмысын түсіндіру үшін келтірілген барлық «моральдық дәлелдердің», әңгімелердің тергеуге шыдамайтынын білгенде таң қалды. Оның досы және әріптесі, бұрынғы әділет министрі Трэрю жіберген сарапшы Тейссоньер оны бодеро Дрейфустың жазуында екеніне көндіре алмады. Ол үлкен мазасыздыққа түсіп, өзінің ескі досы Биллоға күдіктерін айтты, генерал оны сендірді: сотталғаннан кейін табылған құпия құжат, Кастелиннің сұрағы кезінде барлық күмәнді жойды, Билло оның мазмұнын оған көрсетпей-ақ айтып берді. Дрейфустың жақтастарына сақтап қойылған бұл «соққы» майор Генридің жасаған жалғандығы еді.
The opening of correspondence unconnected with the service. A proposal to two officers to testify, should such action be necessary, that a paper, registered as belonging to the service, and emanating from a well known person, had been seized in the mails – a reference to a remark made by Lauth to Picquart, that the "petit bleu" addressed to Esterhazy was lacking the regular stamp of the post office. The opening of a secret dossier, followed by disclosures. This letter, to which Picquart replied by a brief protest, opened his eyes; he understood the plot that was being hatched against him, the dangers which threatened him for having been too discerning. He asked for leave, went to Paris, and disclosed his affair to his old friend and comrade Leblois, a lawyer. Without revealing to Leblois any secret document, even the "petit bleu," he told him that he had discovered Esterhazy's crime and the innocence of Dreyfus; he authorized him, in case of necessity, to inform the government, but absolutely forbade him to apprise either the brother or the lawyer of Dreyfus. Leblois did not long remain the only recipient of the secret. A few days later chance brought him in contact with one of the few statesmen who had shown any sympathy with the researches of Matthew Dreyfus – the Alsatian Scheurer Kestner, former member of the Chamber of Deputies for Alsace and coworker with Gambetta, and now vice president of the Senate and one of the most justly esteemed men of the Republican party. Since 1895 Scheurer Kestner, induced by the deputy Ranc and by Matthew Dreyfus, had made some inquiries. In 1897 the friends of Dreyfus returned to the charge. Scheurer Kestner was surprised to find that all the so called moral proofs, the tales that were brought forward to explain the crime of Dreyfus, did not bear investigation. The expert Teyssonnières, sent to him by his friend and colleague Trarieux, former minister of justice, did not succeed in convincing him that the bordereau was in the writing of Dreyfus. In great distress, he went to tell his old comrade Billot of his suspicions; the general reassured him: a secret document discovered since the condemnation, at the moment of Castelin's interpellation, had removed all doubts; Billot related the substance of it to him without letting him see it. This "crushing blow," which he kept in reserve for the partisans of Dreyfus, was Major Henry's forgery.
Шейрер-Кестнердің сауалдары
Шейрер Кестнер зерттеуінің осы кезеңінде Леблой, ол бір күні кешкі ас дастарқанында онымен танысқан болатын, Дрейфусты құтқару үшін оған жүгіну және Дрейфус арқылы Пикартты құтқару идеясын ойлады. Леблой Шейрер Кестнердің үйіне барып, өзі білгеннің бәрін айтып, Гонстің хаттарын көрсетті. Шейрер Кестнер, соңында, сенімге келді және өзін кінәсізді қорғауға арнауға ант берді (1897 жылдың 13 шілдесі). Бірақ ол қандай бағытты ұстау керектігін білмей, қатты алаңдады. Леблой Пикарттың есімін атамауға тыйым салған, ал Пикарт Дрейфус отбасына ештеңе айтуға рұқсат бермеген. Пикарттың бастапқы қателігінен туған осы қиын жағдайда Шейрер Кестнер ең бақытсыз тактиканы таңдады: барлық құжаттарын тыныш жинап, күштерін Мэтью Дрейфуспен біріктірудің орнына, оның сенімдері туралы қауесет тарауына жол берді. Осылайша, Штаб кеңсесіне ескерту беріліп, оларға дайындалуға уақыт берді, ал қарсы баспаға оны жамандауға және оның аргументтерінің күшін уақтылы және бұрмаланған ақпараттар арқылы әлсіретуге мүмкіндік туды.
Қызметкерлер кеңесі тактикасы
Білот көп ұзамай алаңдады; ол өзінің "ескі досын" оны көрмей ештеңе істемеуге шақырды; яғни, парламенттік демалыс біткенге дейін. Шейрер Кестнер ешнәрседен күмәнсіз оған сөз беріп, Эстерхазидің қорғаушыларына кең мүмкіндік берді. Осы уақытта ол белсенді қызметтен тыныш босатылды. Билот, оған "жалғаншы, саран жолшын" деп қараған, тіпті Дрейфустың серігі ретінде қарастырып, оның Соғыс министрлігіне қайта қабылдануына ашуланып қарсылық білдірді. 17 тамызда Эстерхази "уақытша денсаулық мәселелері" бойынша зейнеткерлікке жіберілді, бірақ содан кейін оның Дрейфустың орнына "қойылуының" алдын алу қажет болды. Шейрер Кестнердің осы ауыстыруды талап етуді жоспарлап отырғанына Штаб кеңсесі бір сәтке де күмәнданбады, өйткені Генридің құпия полициясы Пиккартты Леблуаның үйіне, содан кейін Леблуадан Шейрер Кестнердің үйіне барып көрді. Шейрер Кестнер шындығында болғаннан гөрі толыққанды хабардар болды деп есептелді. Қазанның ортасында Шейрер Кестнердің жақын арадағы науқанын күтіп, Соғыс министрлігінде кездесу өтті. Гонс, Генри, Лаут, Дю Пати де Клем барлығы қатысты; соңғысы, барлау қызметіне қатысы болмаса да, Дрейфусты айыптаудағы басты жұмыскер ретінде шақырылды және оны сақтауға ең қызығушылық танытты. Гонс "жұдайылардың" Дрейфусты күмәнді мінез-құлқы бар Эстерхазимен ауыстыру жоспарын баяндады, бірақ оны шағын тергеу сатқындықтан толыққанды тазартты: алайда ол жүйкелі адам болды және кенеттен айыптау соққысынан басынан айырылып, қашып кетуі немесе тіпті өзін-өзі өлтіруі мүмкін еді; бұл апат, соғыс және құлдырауға әкелер еді. Эстерхазиді ескерту қажет, оның ақылынан айырылуына жол бермеу керек. Бірақ қалай? Оған күш беру үшін анонимді хат жіберуге шешім қабылданды. Билот бұл әрекетке қарсылық білдірді, алайда біреу қарсылықты ескермеген сияқты, өйткені Эстерхази Эсперанс деген атпен қол қойылған хат алды (немесе алғандай болды), онда Дрейфус отбасы, полковник Пиккарттың хабарлауынша, оны опасыздықпен айыптауды көздеп отырғаны ескертілді. Бір факт анық - ол Парижге көшіп келді, Шварцкоппенді көріп, егер ол (Шварцкоппен) барып, мадам Дрейфусқа күйеуінің кінәлі екенін мәлімдемесе, бәрі жоғалып кететінін айтты; Шварцкоппеннің ашулы бас тартуы кезінде ол оның миын жарып тастаумен қорқытты. Штаб кеңсесінде Генри мен Дю Пати Бойсдеффре мен Гонсенің тілегін бірден түсініп, Эстерхазимен күш біріктіруге шешім қабылдады. Жазбаларды сақтайтын Грибелин Эстерхазиге хат алып, Монсури паркінде кездесуді жоспарлап, жасырын жүрді. Ол жерде Генри (өзінің бұрынғы әріптесінің танымауын қорқып, деді) күзетте тұрғанда, сондай-ақ маскировкаланған Дю Пати Эстерхазиге оның кінәсіз екені белгілі екенін және оған берілетін нұсқауларға қатаң сәйкес келген жағдайда қорғалатындығын айтты. Осы сұхбаттан кейін Эстерхази Шварцкоппенге көңілі көтеріліп барып, штаб оны қорғау науқанына кірісіп жатқанын айтты. Бір аптадан кейін Шварцкоппен Берлинге қайта шақырылды; бұл "оның адамы ұсталды" деген сыпайы, бірақ маңызды мойындау болды. Осы арада Эстерхази келісілгендей, Штаб кеңсесінен күнделікті нұсқаулар алды. Осы уақыттан бастап әр кеш сайын Грибелин оған әскери клубта келесі күнгі бағдарламаны әкелді; Эстерхазимен байланысы бар Дю Пати мен Генри оны бірнеше рет көрді, кейде Монмартр зиратында, кейде Понт-д'Александр III-те. Кейіннен бұл кездесулер тым қауіпті деп саналған кезде олар онымен оның сүйіктісі, оның адвокаты немесе оның туысы Кристиан арқылы хат алмасып отырды. Бұйрыққа сәйкес Эстерхази Биллоға хат жазып, хаттың соңында, егер оны қорғамаса, ол неміс императорына жүгінетінін мәлімдеді. Ол республика президентіне де осылай жазды, кейіннен "көрімшелі ханым" деп аталатын әйел оған Пиккарт елшіліктен алған және жоғары дипломатиялық дәрежедегі адамдарды ауыр жағдайға түсіретін өте маңызды құжаттың суретін бергенін айтты. Бұл мақтанушылыққа өте маңызды қаралды, сондықтан генерал Леклерк Тунисте Пиккартты "көрімшелі ханымға" "азаттық құжатын" бергені туралы сұрақ қоюға бұйрық алды. Жауап алмағандықтан, Эстерхази үшінші хатында (5 қараша) президенттің мойнына пышақ тіктеді: ұрланған құжат Дрейфустың қарақшылығын дәлелдейді; егер ол оны жарияласа, бұл Франция үшін соғыс немесе ұятқа әкелер еді. Олар оның айтқанын тыңдады. Генерал Сауссье Эстерхазиді "бостандық құжаты" туралы тергеуге тағайындады; ол одан ешқандай мәлімет алмады, бірақ министрге құжатты қайтаруға уәде берді. 15 қарашада (Дрейфус жазған айыптама күні) ол Эстерхазинің гербімен мөрленген үш қабатты конвертте Сауссьеге "қайтарылды": Эстерхази "бостандық құжаты" деп атаған құжат "Д. канальясының" құжатының суреті болды. Эстерхазидің оны қолына алғанына дәлелдеме жоқ. Билот оның "кабинет бастығы" генерал Торси арқылы түскенін растады. Осы ашық алдау арқылы Эстерхази және оның штабтағы қорғаушылары министрдің және республика президентінің құлықтастығына көз жеткізді, сонымен қатар Пиккартты одан да тереңірек кінәлі етті.
"Сперанса" және "Бланш" телеграммалары
Соңғысымен олар одан әрі шаралар қабылдады. Қазан айының соңында Бойсдеффре Тунистегі оккупациялық корпусына қолбасшылық ететін генерал Леклеркке Пикартты Триполи шекарасын барлауға жіберуді бұйырды, себебі сол жердегі жергілікті тайпалардың жинала бастағаны туралы хабарлар келіп түсті. Бұл қауіпті аймақ болатын, онда Морес қаза тапқан еді; генерал Леклерк бұйрыққа таң қалды, ал Пикарттан оның жазаланған себебін естіген соң, Габестен әрі баруына тыйым салды. Бірнеше күннен кейін Пикарт Эстерхазидің «бостандық құжатын» ұрлауға рұқсат бергені туралы айыптаудан өзін ақтап көрсетуге мәжбүр болды. Содан кейін 11 және 12 қарашада оған екі телеграмма тізбектей келіп түсті: (1) «Жартылай құдайды тұтқындаңдар, барлығы ашыққа шықты, өте ауыр жағдай. Сперанца». (2) «Жоржтың «көк» деген жазбаны жасағаны дәлелденді. Бланш». Бұл жалған жазбалардағы түсініксіз сілтемелер мен есімдер Пикарттың жеке хаттарынан алынған, олар тексеріліп, Пикарттың Дрейфусты босату үшін жасырын жоспар құрып жатқаны туралы әсер қалдыру мақсатында болды; «жартылай құдай» деген сөзбен Шейрер Кестнерді меңзеген. Парижден шығар алдында көшірілген екі телеграмма Серте Женералға Пикарттың бүлік-қозғалыстың жетекшісі екеніне көз жеткізді. Оларды алғаннан кейін, сондай-ақ анонимді хатты алғаннан кейін Пикарт генерал Билоға шағымданып, осы жалған жазбалардың авторы туралы тергеу жүргізуді сұрады. Осы уақытта Шейрер Кестнерді өзінің «ескі досы» Било алдады. 30 қазанда ол Биломен ұзақ әңгімелесті, онда ол Эстерхазиді айыптады. Било тұрақты тергеулерге қарамастан, Эстерхазиге қарсы ешқандай дәлел таба алмағанын, бірақ Дрейфусқа қарсы нақты дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Шейрер Кестнер одан күдікті құжаттарға сенбеуін өтінді және соңында оған екі апта ішінде адал және толыққанды тергеу жүргізуді ұсынды, өзі сол уақытқа дейін үн қатпайтынына уәде берді.
Шейрер-Кесттердің үндемеуі
Ол сөзін орындады, ал Билот – орындамады. Екі апта ішінде штаб қызметкерлері мен сатқын арасындағы сыбайластық толыққанды ұйымдастырылды, сонымен қатар Соғыс министрлігі берген аз-кем ақпараттармен баспасөз Шейрер Кестнердің Билотқа жасаған нәтижесіз сапары туралы ашық айтты және армияны қаралау үшін Дрейфустің орнына "қуыршақ адамды" сатып алған "еврей синдикатына" қарсы нағыз қызыл жебе бастады. Шейрер Кестнер, шыдамды болғанымен, осы қызыл жебеден қатты мазаланды, бірақ үкімет арқылы ғана әрекет ету қағидасында тұрақты болды. Ол Кеңес президенті Мелинмен бірнеше рет кездесті, бірақ Мелин оның ісіне араласудан бас тартты және оған әділет министріне қайта қарау туралы тікелей өтініш жолдауды кеңес берді. Бұл жаман кеңес емес еді. 1895 жылғы жаңа заңға сәйкес, сот үкімінен кейін жаңадан табылған фактілерге негізделген қайта қарау туралы өтінішті тек Мөр сақтаушысы, арнайы комиссияның кеңесінен кейін ғана Кассациялық сотқа ұсынуға болатын. Министрдің (Дарлан) бұл бағытты қолдауына қарсылығы болмады; және соттың кейіннен мойындаған жаңа фактілерді сол кезде анықтау оңай болды, атап айтқанда, Эстерхазының қолтаңбасы мен бодеро арасындағы ұқсастық және құпия істі судьяларға беру фактісі.
Мэтью Дрейфус пен Шейрер-Кесттердің бірігуі
Мұндай бағытты ұстанудың да бір артығы бар еді: ол мәселені әскери соттан алып, оны бейтарап азаматтық судьялардың қарауына беруге мүмкіндік берер еді. Алайда, Шейрер Кестнер бұл бағытты ұстануға батыл болмады; ол өзінің құжаттары жеткілікті толық емес деп ойлады. Министрліктің ресми хабарламалары (6 қараша және 9 қараша) үкіметтің "chose jugée" (res judicata, мәселе шешілді) қағидасын сақтауға бекініп алғанын көрсетті. Ал қайта қарауға қатысты сот процестеріне келетін болсақ, хабарламада капитан Дрейфустың «заңды және әділ» сотталғаны айтылды – бұл формулировка көп ұзамай генерал Биллоның сүйікті әніне айналды. Егер сәті түспесе, мәселе одан әрі созылуы мүмкін еді. Дрейфус отбасының өтінішімен Бернард Лазар екінші, әрі толыққанды памфлет дайындады, онда француз және шетелдік сарапшылардың көптеген пікірлері жиналды. Осы сарапшылардың бірауыздан жасаған қорытындысы – қолжазбалар бір-бірінен өзгеше екендігі болды; бірақ олардың кейбіреулері бодероның жазуы табиғи екенін айтса, енді біреулері оны жалған деп санады. Осы брошюра жарық көрген кезде Мэтью Дрейфус бодеро мен ағасының хатының факсимилесін көшіріп, таратуға тапсырыс берді. Осы қолжазбалардың бірі Эстерхазибен іскерлік байланыста болған Кастро деген брокердің қолына тиді; ол дереу бодероны бұрынғы клиентінің жазуы екенін таныды және Мэтью Дрейфусқа хабарлады. Соңғысы дереу Шейрер Кестнерге жүгіріп: «Бұл сол есім бе?» – деп сұрады. «Иә», – деп жауап берді ол (11 қараша). Төрт күн бойы олар қандай қадам жасау керектігін ойластырды, Шейрер Кестнер 31 қазанда Биллоға берген уәдесі бойынша екі апта үнсіздік сақтауға әлі де бекінді. Осы уақыт аралығында баспасөз арқылы халықтың санасына нағыз сатқын туралы ақпарат таратылды, ал Эстерхази «La Libre Parole» газетінде еврейлер мен «X. Y.» (Пикар) жасаған қастандық туралы қарсы мәлімдеме жасады. 15 қараша күні түні, соғыс министріне бірден жарияланған хатында Мэтью Дрейфус «Граф» Валсин Эстерхазиді бодероның авторы және ағасы сотталған сатқынның кінәсін жасаған адам деп айыптады.
Эстерхазының соты
Мэттью Дрейфустың Эстерхазыны асығыс айыптауы, тактикалық қателік болғанмен, мүмкін, қашалмас қателік еді. Дрейфусқа тағылған опасыздық үшін Эстерхазыны ресми түрде айыптау, оны тек «бордеро» жазғаны үшін емес, (әлдеқайда алдау немесе алаяқтық ретінде) айыптау 1894 жылғы істі қайта қарауды Эстерхазыға қарсы алдын ала айыптауға ұшыратуға әкелді. Дрейфусқа қарсы штаб пен Әскери министрлік толыққанды біріккен кезде, Эстерхазидің өзі бірден талап еткен әскери сот, сөзсіз, нағыз комедияға айналды. Айыпталушыға соңғы күннен бір күн бұрынға дейін бостандық берілді, оның штабтағы қорғаушылары онымен жанама байланыста болып, қандай жауап беру керектігін көрсетіп қана қоймай, алдын ала және сот тергеуіне сеніп тапсырылған генерал Жорж Габриэль де Пельё оған өзгермейтін достық көрсетіп, оның барлық қиялдарын тексермей қабылдады. Пельё, штабтың сенімді хабарлары арқылы Дрейфустың кінәлі екеніне көз жеткізіп, Генридің жасалған құжаттарына сене бастағаннан кейін, бастапқыда «бордеро» мәселесі бойынша «іс біткен» деп есептегендіктен оны қарастырудан бас тартты. Ресми қудалауға бұйрық берілгеннен кейін де, Шерер Кестнерді Сенатқа (7 желтоқсан) шақыру қажет болды, бұл арқылы генерал Бийоға барлық құжаттарды, соның ішінде танымал «бордероны» қарау үшін ұсынуға уәде беруге мәжбүр болды. Осы оқиғада да, бұрын Депутаттар палатасында (4 желтоқсан) жасағандай, министр Дрейфустың кінәлі екенін жаны мен санасымен мойындап, Эстерхазының болашақ судьяларының үкіміне өзінің жоғары лауазымының салмағын салғандай болды. Премьер-министр Мелин «Дрейфус ісі деген жоқ» деп мәлімдегені үшін мақтауға ие болды, ал палата өзінің «күн тәртібінде» «халық санасын мазалаған жекпе-жек науқанының көшбасшыларын» айыптады.