Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1701 жылы Жаңа Франция мен алғашқы халықтар арасындағы бейбіт келісім
1701 peace treaty between New France and First Nations
Монреальдің Ұлы бейбітшілігі – Жаңа Франция мен Солтүстік Американың 39 алғашқы халықтары арасындағы бейбіт келісім, ол Бобер соғыстарын аяқтады. Бұл келісім 1701 жылдың 4 тамызында Жаңа Франция губернаторы Луи Гектор де Кальер және 39 тайпадан 1300 өкілдің қатысуымен қол қойылды. Француздар гурондар мен алгонкиндермен одақтасып, жаңадан соғыс басталар алдында 16 жыл бойы бейбіт қарым-қатынас пен сауда жасады. Дипломатиялық шараға Ирокез конфедерациясының өкілдері, Хурон және Алгонкин халықтары қатысты. Бұл оқиға кейде 1701 жылғы Ұлы келісім деп аталады, оны Англиядағы 1701 жылғы байланыссыз келісім актісімен шатастырмау керек. Көбінесе бұл келісім "Батырлардың бейбітшілігі" деп аталады, яғни "Құрметтілердің тыныштығы" деген мағынаны білдіреді.
The Great Peace of Montreal was a peace treaty between New France and 39 First Nations of North America that ended the Beaver Wars. It was signed on August 4, 1701, by Louis Hector de Callière, governor of New France, and 1300 representatives of 39 Indigenous nations. The French, allied to the Hurons and the Algonquins, provided 16 years of peaceful relations and trade before war started again. Present for the diplomatic event were the various peoples; part of the Iroquois confederacy, the Huron peoples, and the Algonquin peoples. This has sometimes been called the Grand Settlement of 1701, not to be confused with the unrelated Act of Settlement 1701 in England. It has often been referred to as La Paix des Braves, meaning "The Peace of the Braves".
Қабақ соғыстары
1608 жылы Сэмюэл де Шампленнің, Жаңа Францияның алғашқы губернаторларының бірі, Квебек қаласын негіздеуі, Франциядан келген саудагерлердің Ұлы Солтүстік ормандарының ресурстарын жинаудың басталуын белгіледі. Тері саудасын бақылауға ие болу үшін тума тайпалар арасында қатыгез бәсеке пайда болды, себебі олардың барлығы еуропалықтардың сенімді делдалы болғысы келді. "Тери соғыстары" барысында француздық қолдауымен хурондар мен алгонкиндер, бес тайпадан құралған күшті лигасының ирокездеріне қарсы күресті. Ирокездер алдымен Жаңа Голландиямен, ал 1660 және 1670 жылдары Жаңа Амстердамды басып алып, оны Нью-Йорк деп атаған ағылшындармен одақтасты. 17 ғасырдың бірінші жартысында голландтық одақтас ирокездер француздық одақтас тайпаларға қарсы елеулі аумақтық жемістерге қол жеткізді, жиі Монреаль және Трой-Ривьердегі француз бекіністеріне қауіп төндірді. Колонияны қорғау мақсатында 1665 жылы Кариньян-Сальер полкі Жаңа Францияға жіберілді. 1666 жылғы олардың жорығы бірнеше могавк қауымдастығын қиратты, олар бейбітшілік шарты жасасуға мәжбүр болды. Францияның колониясында гүлдену кезеңі басталды, бірақ ағылшындардың қолдауымен ирокездер өз аумағын батысқа қарай кеңейтуді жалғастырды, Ұлы көлдер аймағында француздық одақтастарымен шайқасты және француз тері саудасына қайтадан қауіп төндірді. 1680 жылдары француздар қайтадан қақтығысқа белсенді түрде араласты, олар мен олардың одақтас тайпалары ирокездерге қарсы маңызды жеңістерге жетті, соның ішінде Ирокезияның (қазіргі Нью-Йорк штатының солтүстігі) ортасына шабуылдар жасады. 1689 жылы Лашин бекінісіне қарсы ирокездердің жасаған қирату шабуылынан кейін және сол жылы Англияның Тоғыз жылдық соғысқа (ағылшын колонияларында Король Уильям соғысы деп аталды) қатысуынан кейін, губернатор Фронтенак Жаңа Франциямен шекаралас ағылшын бекіністеріне қарсы шабуылдық экспедицияларды ұйымдастырды. Француз және ағылшын отаршылары, сондай-ақ олардың тума тайпа одақтастары, ұзаққа созылған шекаралық соғысқа қатысты, ол 1697 жылы Рисвик шартының қол қойылуымен ресми түрде аяқталды. Алайда, шарты ирокездердің тәуелсіздігі мәселесін шешпеді (Франция мен Англия оларды өз империяларының бір бөлігі деп мәлімдеді), ал Ұлы көлдердегі француздық одақтастары ирокездерге қарсы соғысты жалғастырды.
The foundation of Quebec City in 1608 by Samuel de Champlain, one of the first governors of New France, marked the beginning of the gathering of resources of the Great Northern forests by traders from Metropolitan France. Control over the fur trade became a high stakes game among the Native American tribes, as all of them wanted to be the European's chosen intermediary. The "Fur Wars" saw the Hurons and Algonquins, supported by the French, pitted against the Iroquois of the powerful League of Five Nations, who were supported first by New Netherlands, and later by the English when they took New Amsterdam in the 1660s and 1670s, renaming it New York City. In the first half of the 17th century, the Dutch allied Iroquois made substantial territorial gains against the French allied First Nations, often threatening French settlements at Montreal and Trois Rivières. In an attempt to secure the colony, in 1665 the Carignan Salières Regiment was sent to New France. Their campaign in 1666 devastated a number of Mohawk communities, who were forced to negotiate a peace. A period of prosperity followed for France's colony, but the Iroquois, now supported by the English, continued to expand their territory westward, fighting French allies in the Great Lakes region and again threatening the French fur trade. In the 1680s the French became actively involved in the conflict again, and they and their allied Indians made significant gains against the Iroquois, including incursions deep into the heartland of Iroquoia (present day Upstate New York). After a devastating raid by the Iroquois against the settlement of Lachine in 1689, and the entry the same year of England into the Nine Years' War (known in the English colonies as King William's War), Governor Frontenac organized raiding expeditions against English communities all along the frontier with New France. French and English colonists, and their Indian allies, then engaged in a protracted border war that was formally ended when the Treaty of Ryswick was signed in 1697. The treaty, however, left unresolved the issue of Iroquois sovereignty (both France and England claimed them as part of their empire), and French allies in the upper Great Lakes continued to make war on the Iroquois.
Бейбітшілікке жол ашады
Бұл шабуылдардың табыстылығы, олар тағы да ирокездер аумағына терең еніп, ағылшындардың оларды солтүстік пен батыстан бастау алған шабуылдардан қорғай алмауы ирокездерді бейбітшілікке көбірек ұмтылуға мәжбүр етті. Демографиялық құлдыраулары, соғыстар мен жұқпалы аурулардың көмегімен, олардың өмір сүруіне күмән туғызды. Сонымен қатар, терінің бағасының төмендеуіне байланысты сауда дерлік тоқтады. Үндістер француз саудагерлеріне қарағанда жақсы баға ұсынғандықтан Нью-Йорк саудагерлерімен сауда жасағанды жөн көрді. 1698 және 1699 жылдары алдын ала келіссөздер өтті, бірақ ағылшындардың араласуы оларды француздармен тікелей келіссөздер жүргізуден тоқтатуға тырысқандықтан, олар белгілі бір дәрежеде сәтсіз аяқталды. 1700 жылдың басында Ирокояға тағы бір сәтті шабуыл жасалғаннан кейін, бұл араласу әрекеттері сәтсіз болды. Француздар мен ирокездер арасындағы алғашқы конференция 1700 жылдың наурыз айында Онондага қаласында, ирокездер аумағында өтті. Сол жылдың қыркүйек айында Монреальде бес ирокез тайпасымен алдын ала бейбіт келісімге қол қойылды. Келісімде он үш тайпаның символы бейнеленген. Осы алғашқы келісімнен кейін, 1701 жылдың жазында Монреальде ірі келісім өткізуге және Ұлы көлдердің барлық тайпаларын шақыруға шешім қабылданды. Француз елшілері, дін қызметкерлері мен сарбаздары, барлығы алғашқы тайпалар тарапынан жақсы қабылданған, осы дипломатиялық міндетті алды. Үлкен конференция күтілген кезде келіссөздер жалғасты; 1701 жылдың мамырында Монреальде Бес тайпаның бейтараптығы талқыланды. 1701 жылдың 21 шілдесінен 7 тамызына дейінгі Монреальдің La Grande Paix келісімшарты француз және алғашқы тайпалар арасындағы бейбітшілік символы ретінде қол қойылды. Келісімде Бес тайпа француз және британдықтар арасындағы соғыс кезінде бейбіт сақтауға келісті. Бұл әртүрлі тайпалар арасындағы бейбітшілік пен келісімді құрметтеудің үлкен мысалы болды.
The success of these attacks, which again reached deep into Iroquois territory, and the inability of the English to protect them from attacks originating to their north and west, forced the Iroquois to more seriously pursue peace. Their demographic decline, aided by conflicts and epidemics, put their very existence into doubt. At the same time, commerce became almost nonexistent because of a fall in the price of furs. The Indians preferred to trade with the merchants of New York because these merchants offered better prices than the French. Preliminary negotiations took place in 1698 and 1699, but these were to some degree frustrated by the intervention of the English, who sought to keep the Iroquois from negotiating directly with the French. After another successful attack into Iroquoia in early 1700, these attempts at intervention failed. The first conference between the French and Iroquois was held on Iroquois territory at Onondaga in March 1700. In September of the same year, a preliminary peace treaty was signed in Montreal with the five Iroquois nations. Thirteen First Nations symbols are on the treaty. After this first entente, it was decided that a bigger one would be held in Montreal in the summer of 1701 and all Nations of the Great Lakes were invited. Selected French emissaries, clergies and soldiers, all well perceived by the First Nations, were given this diplomatic task. The negotiations continued during the wait for the big conference; the neutrality of the Five Nations was discussed in Montreal in May 1701. The treaty of La Grande Paix de Montreal of July 21 to August 7 of 1701 was signed as a symbol of peace between the French and the First Nations. In the treaty, the Five Nations agreed to remain peaceful between the French and the British during times of war together. It was a huge example of peace between different nations and honouring an agreement.
Шартты ратификациялау
1701 жылдың жазының басында Монреаль қаласына алғашқы делегациялар келді, көбінесе ұзақ және қиын сапардан кейін. Бірінші халықтар өкілдері мен губернатор Кальердің келіссөздерінің ұзаққа созылуына байланысты келісімді ратификациялау дереу келісілмеді, екі тарап та мүмкіндігінше көп мәселелерді келісуге тырысты. Құжатқа қол қою рәсімі қаланың сыртында, осы арнайы оқиғаға дайындалған үлкен алаңда өтті. Әр ұлттың өкілдері өз руының символын – мысалы, тасбақа, қасқыр немесе аюды – құжаттың төменгі жағына қойды. Салтанатты шарадан кейін зор дастархан ұйымдастырылды, басшылар бейбітшілік құбырын бөлісіп, кезек-кезек бейбітшілікті мадақтады. Бұл келісім Бірінші халықтардың дипломатиялық дәстүрлеріне сәйкес келіссөздер арқылы қол жеткізілді. Осыдан бастап келіссөздер тікелей қақтығыстан жоғары тұрды, ал француздар қол қойған тайпалар арасындағы дауларды шешу үшін төрешілік жасауға келісті. Ирокездер француз және ағылшын колониялары арасындағы қақтығыс жағдайында бейтарап болуға уәде берді.
The first delegations arrived in Montreal at the beginning of the summer of 1701, often after long, hard journeys. The ratification of the treaty was not agreed to immediately due to the discussions between the First Nations representatives and Governor Callière's dragging on, both sides being eager to negotiate as much as possible. The actual signing of the document took place on a big field prepared for the special occasion, just outside the city. The representatives of each Nation placed their clan's symbol, such as turtle, wolf or bear, at the bottom of the document. A great banquet followed the solemn occasion, with a peace pipe being shared by the chiefs, each of them praising peace in turn. This treaty, achieved through negotiations according to First Nations diplomatic custom, was meant to end ethnic conflicts. From then on, negotiation would trump direct conflict and the French would agree to act as arbiters during conflicts between signatory tribes. The Iroquois promised to be neutral in case of conflict between the French and English colonies.
Салдары
Бұл келісім аборигендер үшін жоғары символдық мағынаға ие болды, өйткені Ұлы көлдер аймағындағы барлық халықтар арасында Бейбітшілік ағашы орнатылды. Келісімге қол қойылғаннан кейін сауда және зерттеу экспедициялары бейбіт түрде қайта жанданды. Француз саяхатшысы Антуан Лауме де Ла Моте, Сиер де Кадиллак Монреальден Ұлы көлдер аймағын зерттеу үшін аттанды және шілде айында Форт Поншартрейн дю Детройт (қазіргі Детройт) құрды. Иезуит миссионерлері солтүстіктегі рухани қызметтерін қайта бастады. Монреаль Ұлы бейбітшілігі Солтүстік және Оңтүстік Америка тарихындағы ерекше дипломатиялық оқиға болып табылады. Бұл келісімге қатысқан Американың алғашқы ұлттарының өкілдері оны бүгінгі күнге дейін күшінде деп санайды. Француздар келіссөздер жүргізу кезінде Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы дәстүрлі саясатын сақтады, онда олардың кейбір жергілікті тұрғындармен қарым-қатынасы өзара құрметке және жақсы көруге негізделген, сондай-ақ диалог пен келіссөздер арқылы жүзеге асты. 19 ғасыр тарихшысы Фрэнсис Паркманның сөзімен айтқанда: "Испан өркениеті үндістерді басып тастады; ағылшын өркениеті оларды жеңілсінтіп, назарсыз қалдырды; ал француз өркениеті оларды құшақтап, қадірледі".
The treaty was highly symbolic for the aboriginal nations as the Tree of Peace was now established among all the Great Lakes' nations. Commerce and exploratory expeditions quietly resumed in peace after the signing of the treaty. The French explorer Antoine Laumet de La Mothe, Sieur de Cadillac left Montreal to explore the Great Lakes region, founding Fort Pontchartrain du Détroit (now Detroit) in July. Jesuit priests resumed their spiritual mission based work in the north. The Great Peace of Montreal is a unique diplomatic event in the history of both North and South America. The treaty is still considered valid by the Indigenous people of the American First Nations tribes involved. The French in negotiating followed their traditional policy in North and South America, where their relationship with some of the natives was characterized by mutual respect and admiration and based on dialogue and negotiation. According to the 19th century historian Francis Parkman: "Spanish civilization crushed the Indian; English civilization scorned and neglected him; French civilization embraced and cherished him."
Еске алу
Монреаль қаласының ескі бөлігіндегі алаңның атауы Монреальдің Ұлы Бейбітшілігі алаңы (Place de la Grande Paix de Montréal) деп өзгертілді, бұл бейбітшіліктің 300 жылдығын еске алу мақсатында жасалды. Квебек провинциясындағы бірнеше мақам бейбітшіліктің негізін қалаушылардың бірі, Петун тайпасының басшысы Кондиаронктың есімімен аталады, соның ішінде Монреаль қаласының орталығына көрініс ашатын Монреаль тауындағы Кондиаронк Белведересі де бар.
A square in Old Montreal was renamed Place de la Grande Paix de Montréal to commemorate the 300th anniversary of the peace. Several locations in Quebec are named for the Petun leader Kondiaronk, one of the architects of the peace, including the Kondiaronk Belvedere in Mount Royal Park overlooking downtown Montreal.