Кіріспе

Percichthyidae тұқымдасының ең ірі аустралиялық жыртқыш тұщы су балығы – Мюррей балығы (Maccullochella peelii) – Percichthyidae тұқымдасының Maccullochella туысына жататын ірі аустралиялық жыртқыш тұщы су балығы. Бұл түр халық арасында «балық» деп аталғанымен, Солтүстік жарты шардың теңіз балықтарына (Gadus) жақындық қатысы жоқ. Мюррей балығы Австралияның омыртқалы жануарлар дүниесінің маңызды бөлігі болып табылады – Мюррей-Дарлинг өзен жүйесіндегі ең ірі жыртқыш ретінде, сондай-ақ Австралияның адам мәдениетінде маңызды рөл атқарады. Мюррей балығы – Австралиядағы ең ірі тұщы су балығы және әлемдегі ең ірі балықтардың бірі. Мюррей балығының басқа да көптеген атаулары бар: балық, көк балық, гуду, Мэри өзенінің балығы, Мюррей шабағы, понди және Квинслендтің тұщы су балығы. Австралияның еуропалық отарлау кезеңінен бері Мюррей балығының саны қатты төмендеді, себебі балық аулаудың шектен тыс болуы, өзендердің реттелуі және тіршілік ортасының нашарлауы сияқты көптеген факторларға байланысты. Қазіргі таңда құрылыс жоғалып бара жатқан түрлер тізіміне енген. Дегенмен, бұрын Мюррей балығы Австралияның ең үлкен өзен жүйесі – Мюррей-Дарлинг алабының барлық аймақтарында өте көп санында кездесетін. Ұзақ өмір сүретін балық, ересек Мюррей балығы етқоректі және шаяндар, яббилер, крейлер, балықтар мен тұщы су мидияларын жейді. Бұл түр көктемде шағылысқан жұмыртқаларына жоғары деңгейде қамқорлық көрсетеді, оларды әдетте қуыс ағаштарда немесе басқа да қатты беттерге салады. Мюррей балығы балық аулау және аквакультурада кең таралған түр. Аквариум саудасында да жиі кездеседі, Австралияда аквариумдарда ұстауға танымал. Дөңгелек қималы, кең және ойыс басы, кішкентай, ине тәрізді тістермен қапталған үлкен аузы бар. Мюррей балығының жоғарғы және төменгі жақ сүйектері тең немесе төменгі жақ сүйектері сәл ілгері шығып тұрады. Мюррей балығының тікенді арқа қанаты орташа биіктікте немесе одан төмен, ал жоғары, дөңгелек жұмсақ арқа қанатынан жарықпен бөлінген.

Өлшемі

Мюррей балықтары ірі балықтар болып табылады, ересек балықтардың ұзындығы әдетте жетеді. Мюррей балықтары одан да ірі өсе алады, тіркелген ең ірісінің ұзындығы біраз метрден асып, салмағы шамамен килограммға жеткен.

Туысқан түрлері

Мюррей балығы Мюррей-Дарлинг өзендерінің жергілікті балық түрлерінде байқалатын, жазық және таулы аймақтарға бейімделген түрлерге бөліну үлгісін жалғастырады: Мюррей балығы негізінен жазық жерлерде кездесетін түр, ал құрып кету қаупі төнген форель балығы – таулы аймақтарға бейімделген түр. Бұл үлгі балықтардың өзінің бейімділігі мен сәттілігіне байланысты сәл бұрмаланған, себебі Мюррей балығы таулы жерлерге шамалы қашықтыққа жетеді, ал қазіргі кезде құрып бара жатқан форель балығы (немесе олардың саны азайғанға дейін) таулы және жазық аймақтардың арасындағы кеңінен таралған өтпелі аймаққа түсіп отырған. Дегенмен, жазық жерлердегі және таулы аймақтарға бейімделген түрлерге бөлінудің негізгі үлгісі сақталады.

Таксономия

Митчелл балықты бастапқыда "Percidae туысы; Acerina туысы; Gristes, Cuv. немесе Growler; Species, Gristes peelii mihi, or Cod perch" деп жіктеді, сонымен қатар "Бұл балық MM. Кувье мен Валенсиендердің 3-томдық еңбегінің 45-бетінде Gristes macquariensis деген атпен сипатталған балықпен бірдей болуы мүмкін: бірақ олардың сипаттамаларынан өзгешеленеді" деп атап өтті. 1800 және 1900 жылдардың басында коммерциялық балықшылар, демалыс балықшылары, өзен жағалауында тұратындар және кейбір балық шаруашылығы ғалымдары (мысалы, Андерсон, Стид, Лэнгтри) оңтүстік Мюррей-Дарлинг алабында екі түрлі балықты анық таныды: Мюррей балығы және форель балығы немесе "көк мұрынды балық". Таксономиялық тұрғыдан қарағанда, олардың арасында шатасушылық болды. Жыныстық жетілу кезіндегі мөлшерінің айқын айырмашылықтарын назарға алмастан, және ғылыми емес ойларға сүйене отырып, кейбір танымал балық шаруашылығы ғалымдары (мысалы, Уитли) балықтың тек бір түрін мойындауға талап етті – Мюррей балығын (кейін Маккулочелла маккуариенсис деп аталды, бұл атау австралиялық балықты зерттеуші Маккулохтың тегінен және Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Маккуари өзенінен алынған, сол жерде холотип ұсталды). Мюррей балығының табиғи ареалы Мюррей-Дарлинг алабының барлық бөлігін қамтиды. Мюррей балығының көптеген таулы мекендерінде, әсіресе оңтүстік Мюррей-Дарлинг алабында, шамадан тыс балық аулау, шөгінділердің жиналуы, бөгеттер мен тоғандардың көші-қонды кедерлеуі, арсенді қой жуудан туындаған ластану, кен өндіру және кейбір жағдайларда, жас Мюррей балығы мен енгізілген форель арасында бәсекелестікке себеп болатын форельдің таралтылуы салдарынан олардың саны азайды. Мюррей балығы басқа су алаптарына да енгізілді, мысалы, Квинсленд штатындағы Купер алабына.

Жасы

Мюррей балықтарының өмір сүру ұзақтығы өте жоғары, бұл Австралиядағы көптеген тұщы суға бейім балықтарға тән қасиет. Ал өткен жылдардағы одан да ірілеу дарақтар осы түрдің 70 жылға немесе одан да көп өмір сүруі мүмкін екенін дәлелдейді. Бірақ табиғи ортада олардың тағамында басымдық шабақтарға тиесілі, ал бұрын тұщы су мускулдары жиі жеуге қолданыс тапқан.

Көбею

Мюррей балықтарының жыныстық жетілуі төрт және алты жас аралығында, көбінесе бес жаста болады. Мюррей балықтарының жыныстық жетілуі жасына байланысты. Мұндай ірі аналықтар құнды және табысты гендерін ұрпаққа беруге мүмкіндік береді. Мюррей балықтары көктемде шашылады, су температурасының жоғарылауымен және күн ұзақтығының артуымен шақырылады. Бастапқыда, Мюррей балықтарымен айналысатын балық биологтары көктемгі су тасқыны мен белгілі бір температураның қажет екенін ескерді. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер су баспайтын төменгі өзендерде көптеген эпибентикалық/эпифиттік (төменгі жатақ/шетке жабысатын) жемнің, Мюррей балықтарының личинкаларының түрлі қиын жағдайларда тірі қалуына мүмкіндік беретін қасиеттерінің және Мюррей балықтарының личинкаларының көп бөлігінің су баспайтын өзендерде сәтті тамақтануын көрсетті. Соңғы зерттеулер Мюррей балықтарының өмірінің барлық кезеңін өзеннің негізгі арнасында өткізетінін де көрсетті. Бұрынғы пікірлер бойынша, Мюррей балықтарының су тасқынындағы жазықтарда шашылуы немесе личинкаларының су тасқынында тамақтануы туралы ойлар дұрыс емес. Мюррей балықтары негізгі өзен арнасында немесе көктемгі су тасқыны кезінде негізгі арнаның және қосалқы арналардың су басқан жоғарғы бөлігінде көбейеді, бірақ жазықтарда емес. Мюррей балықтарының личинкалары негізгі өзен арнасында немесе көктемгі су тасқыны кезінде негізгі арнаның су басқан жоғарғы бөлігінде және арна/жазық шекарасында тамақтанады, бірақ жазықта емес. Шашылуға кейде жоғары немесе төмен ағысқа қарай қозғалыс ілесіп отырады. Радиолық бақылау арқылы Мюррей өзеніндегі балықтар шашылу үшін өзеннің жоғары ағысына дейін көтеріліп, кейін бастапқы тұрған жеріне оралады, бұл тұщы су балықтарындағы ерекше мінез-құлық. Бұл таралу процесінде личинкалар бірден сары қабығының қалған бөлігін сіңіріп, шағын макроомыртқасыздармен және эпибентикалық/эпифиттік (төменгі жатақ/шетке жабысатын) микроомыртқасыздармен тамақтана бастайды. Өзен ағыны мен Мюррей балықтарының жаңаруы арасындағы байланыс алғашқы ойларға қарағанда күрделірек, ал реттелмеген өзендерде Мюррей балықтары тұрақты төмен ағынды жағдайларда да жаңаруға қабілетті. (Төменгі ағынды жазық өзендерде Мюррей балықтарының жақсы жаңаруы қазіргі кезде дәлелденді.) Бұл ақпарат сонымен қатар өзендік емес реттеуге байланысты нашарлау себептері Мюррей балықтарының личинкаларының тірі қалуы мен жаңаруына алғашқы ойларға қарағанда үлкен әсер ететінін, инвазивті сазан личинкаларының өте көп санынан туындаған бәсекелестік Мюррей балықтарының личинкаларының тірі қалуы мен жаңаруына күрт әсер ететінін және ондаған жылдар бойы шамадан тыс балық аулау Мюррей балықтарының қазіргі жағдайына, шашылатын ересектердің азаюы арқылы, күрт әсер ететінін көрсетеді. Сонымен қатар, Мюррей Дарлинг өзені жүйесіндегі көптеген өзендердің реттелуіне байланысты, негізінен суару мақсатында, тек ерекше көктемгі су тасқыны ғана "босатылуға" мүмкіндік береді. Осы фактіге байланысты құрғақ балықтардың, басқа да жергілікті балық түрлерінің және өзен экожүйелерінің ұзақ мерзімді өмір сүру мүмкіндігіне қатысты үлкен алаңдаушылық бар. Дегенмен, аймақта балық аулау күшінің өсуі жалғасты, сондықтан 1880-ші жылдардың соңы мен 1890-шы жылдардың басында Эчука маңында 40 000 мен 150 000 кг аралығында, көбінесе Мюррей балықтары (орташа салмағы 5,5 кг 7 500 мен 27 000 балық) ұсталды. Жиырма жыл өткен соң, су экологы Дж.О. Лангтри балық аулаудың күшті қысымын сынға алды, ол бақылаусыз шағын коммерциялық балық аулау және кең таралған заңсыз балық аулау түрінде Мюррей өзенінің барлық бөліктерінде 1949-1950 жылдары зерттегені анықталды.

Балықтардың қозғалысына физикалық кедергілер

Су бөгеттері, тоғандар және өзен ағынындағы басқа да кедергілер ересек және жас Мюррей балықтарының қозғалысын бөгеп, олардың мекендеу орындарын қайта мекендеуіне және оқшауланған популяцияларын сақтауға кедергі келтіреді.

Өркеннің бұзылуы / балшық болуы

Өткен 150 жыл ішінде Мюррей-Дарлинг алабының төменгі ағысындағы суға батқан жүздеген мыңдаған, мүмкін миллионнан астам ағаш "тұяқтары", негізінен Ред Гам ағашы, алынып тасталды. Мұндай көптеген тұяқтарды жою Мюррей балығы мен өзен экожүйелеріне зиян келтірді. Тұяқтар Мюррей балығының маңызды мекендеу орындары және шағылысу жерлері болып табылады. Тұяқтар жазық жердегі өзен экожүйелерінің жұмыс істеуі үшін де маңызды – жазық жердегі өзен арналарының құрамындағы ұсақ шөгінділердің арасындағы сирек қатты субстраттардың бірі ретінде, тұяқтар биофильмнің өсуі, ұсақ жәндіктердің жайылуы және жалпы өзеннің өнімділігі үшін маңызды орындар болып табылады. Хилодоннелла – Мюррей балығының терісін қоздыратын, бір жасушалы, паразиттік протозоа, және жабайы Мюррей балығының көптеген жаппай қырылуына себеп болды. Лернеяның салған жаралары көбінесе бактериялармен қосымша жұғады. Лернеяның күшті шабуылдары көптеген ересек Мюррей балықтарының өліміне әкелуі мүмкін, бұл көбінесе мойындалмайды. Басқа да алаңдатарлық мәселелер, мысалы, Мюррей балығын (M. macquariensis) қалпына келіп жатқан аймақтарда троут балығын (M. macquariensis) өсіру гибридтеуді ынталандырады және болашақ балық шаруашылығы бағдарламаларын қарастыруды талап етеді.

Адамдармен қарым-қатынасы

Мюррей балықшасы Мюррей-Дарлинг бассейніндегі көптеген аборигендер тайпаларының мифологиясында маңызды рөл атқарады. Бұл тайпалардың мифтерінде атақты аңшыдан қашу үшін кішкентай арнадан төмен қарай қашқан алып Мюррей балықшасы Мюррей өзенін қалай құрғаны суреттеледі. Мифтерде қашқан Мюррей балықшасы өзенді кеңейтеді, ал оның құйрығының соғуы өзендегі иілімдерді жасайды. Соңында балық Мюррей өзенінің төменгі ағысында найзаланып, кесіліп, бөліктері өзенге тасталады. Осы бөліктер өзендегі басқа балық түрлеріне айналады. Балықтың басы бұзылмай сақталады, оған «Мюррей балықшасы болып қала бер» деліп, содан кейін өзенге қайтарылады. Мюррей балықшаларын жасанды су қоймаларына көшіруге болатыны бұрыннан мәлім. 1850 жылдары жер иеленуші Теренс Обри Мюррей, Джордж көлінің солтүстігінде, Мюррейдің Яралумла меншігіндегі Молонгло өзенінен ауланған Мюррей балықтарымен үлкен әдемі бильбагонг – Мюррей лагунасын толтырды. Бір кезде бильбагонг тасып, Мюррей балықтарын аздап тұзды көлге әкелді. Олар тез көбейіп, 1850 жылдан 1890 жылға дейін Джордж көлінде көптеп кездесті. Ұзаққа созылған Федерация құрғақшылығының салдарынан 1902 жылы көл толығымен құрғап қалды. Мюррей балықтары тірі қалу үшін су іздеп, көлге құятын шағын арналардың аузына жиналды және мыңдаған балықтар сол жерде өлді. Мюррей балықтарын өсіруде балық ұны мен балық майы тамақ ретінде қолданылады, бірақ бұл түрдің «жабайы балықтан шаруашылық балығына» қатынасы, мысалы, көкбалық пен Атлант мүйізді лососі сияқты басқа өсірілетін түрлерге қарағанда жақсы. Ол осы түрлерге қарағанда жоғары бағаға ие. Балықтар суаруға пайдаланылатын суды сақтайтын үлкен тоғандарда көбейтіледі, онда балықтардың шығаратын қалдықтары мәселе тудырмайды.