Кіріспе

Гавайлық дәстүрлі би түрі – Гавай биі Hula ('/h//uː//l//ə/) – ән (oli) немесе жыр (mele) білдіретін гавайлық би түрі. Оны Гавай аралдарында қоныстанған жергілікті гавайлықтар дамытқан. Хула оли немесе меле сөздерін бейнелі би арқылы көркемдеп көрсетеді. Хуланың көптеген қосалқы стильдері бар, олардың екі негізгісі – Хула ʻAuana және Хула Kahiko. Батыспен алғашқы кездесуге дейін орындалған ежелгі хула Кахико деп аталады. Оған ән-жыр мен дәстүрлі музыкалық аспаптар 伴奏 болады. 19 және 20 ғасырларда Батыс мәдениетінің ықпалымен дамыған хула Ауана (сөзінің мағынасы – "саяхаттау" немесе "жол тарту") деп аталады. Оған әнге гитара, укулеле және контрабас сияқты Батыс музыкалық аспаптары қосылады. Хула терминологиясына тағы екі қосымша санат енуде: "Монархия" – 19 ғасырда жазылған және хореографияланған хулалардың барлығын қамтиды. Сол кезде Батыс мәдениетінің күшті әсері Гавайи өнерінде, соның ішінде хула биінде маңызды өзгерістерге әкелді. "Ai Kahiko" – "ежелгі стильде" деген мағынаны білдіреді. Бұл 20 және 21 ғасырларда жазылған, ежелгі хула Кахиконың стильдік ережелерін сақтайтын хулалар. Хула биінің екі негізгі позасы бар: отырып (noho биі) немесе тұрып (luna биі) билеу. Кейбір билер екі позаны да қолданады. Хула биі күрделі, әннің сөздерін бейнелейтін көптеген қол қимылдары бар. Мысалы, қол қимылдары табиғаттың түрлі аспектілерін көрсете алады, мысалы, желде шайқалатын ағаш немесе мұхиттағы толқын, сондай-ақ сезімдерді, құштарлықты немесе сүйіспеншілікті білдіре алады. Аяқ және жамбас қозғалыстары көбінесе kāholo, kaʻo, kāwelu, hela, ʻuwehe және ʻami сияқты негізгі қадамдардан құралады. Таити, Кук аралдары, Самоа, Тонга және Жаңа Зеландия сияқты басқа Полинезия аралдарынан тамуре, хура, 'aparima, 'ote'a, haka, kapa haka, poi, Fa'ataupati, Tau'olunga және Lakalaka сияқты басқа да билер бар; алайда хула биі Гавай аралдарына тән. Хуланың бес жанрын спектр бойынша орналастыруға болады: "ең ежелгісі" сол жақта, ал "ең заманауиы" оң жақта. Хула pahu және hula 'āla'apapa қосалқы түрлері ежелгі, олар христиан дінінің пайда болуына дейін туған. Мұқият сақталған құжаттардың арқасында, өнерпаздар поэтикалық мәтінді сахнаға қайта әкелу үшін нұсқауларды қолжазбаларда табуға болады. Ал континуумының екінші жағындағы hapa haole әндері салыстырмалы түрде заманауи және олар қазіргі этномузыка зерттеушілері мен ән жазушылардың бірлескен еңбегімен ноталар түрінде таратылды. Қалған екі хула түрі – hula ku'i және hula 'ōlapa – мәтіндік тұрғыдан жазып алу және сындық басылымда көрсету жағынан редакторларға қиындық туғызады. Бұл екі жанр аймақтағы әлеуметтік өзгерістер мен батыстық әсерді, американдық экономика мен саясаттың ықпалын көрсетеді. Ең маңыздысы, екі жанрда да бірдей строфикалық формат қолданылады, олар екі немесе төрт жолдан тұрады және әдетте әрқайсысы бірдей ырғаққа бейімделеді. Орындау кезінде әндер строфаларға бөлінеді, олар қысқа ырғақты үзіліспен қайталанады. Хула жанрлары арасында мелодиялық құрылым мен строфикалық музыкалық құрылым қазіргі заманғы hula ku'i және hula 'ōlapa билерін басқалардан ерекшелендіреді.

Хула кахико

Хула кахико, көбінесе 1894 жылға дейін жазылған, қазіргі заманғы аспаптарды (мысалы, гитара, укулеле және т.б.) пайдаланбайтын хула деп анықталады, әр түрлі стильдер мен көңіл-күйлерді қамтиды – салтанатты және қасиеттіден бастап, жеңіл-жақсы көңілге дейін. Көптеген хулалар басшыларды мақтау үшін немесе олардың құрметіне, көңіл көтеру үшін жасалған. Хула-кахиконың түрлеріне алаапапа, хаа, олапа және тағы да басқалары жатады. Бүгінде хула-кахико "дәстүрлі" хула деп аталады. Көптеген хула билері діни рәсім ретінде қарастырылады, себебі олар гавайи құдайы немесе құдайына арналған немесе оларды құрметтейді. Хэйаудағы, яғни платформалық храмдағы рәсімдерде болғандай, тіпті ең кішкентай қате де орындалудың жарамсыздығына алып келді. Бұл жаман сәттің алғышары болуы немесе ауыр салдарға ұшыратуы мүмкін. Ондай хула биін үйренуші бишілер көп қателіктер жасады. Сондықтан олар оқу кезеңінде Лакка құдайының қорғауына алынып, оқшауланды. Хуланың сәтті игерілуі мен оқшаудан шығу рәсімдермен аталып өтілді. Хула кахико бүгінде тарихи әндерге билеп орындалады. Көптеген хула-кахико дәстүрлі киімдермен, қарапайым сыртқы түрімен және рухани бастауларына деген құрметпен ерекшеленеді.

Өнер көрсетулер

Хула күнделікті көңіл көтеру үшін немесе отбасылық тойларда ешқандай рәсімсіз орындалған. Бірақ, басшылар үшін қойылатын хула өте маңызды шара болды. Жоғары басшылар әдетте өз биліктерінде бір жерден екінші жерге саяхаттайтын. Әрбір елді мекен басшыны және оның сүйіктілерін баспанамен, тамақпен қамтамасыз етіп, көңіл көтеруге міндетті болды. Хула өнер көрсетуі – адалдықтың және көбінесе басшыға жағымпазданудың бір түрі еді. Ойын-сауық барысында еркектер бастап, әйелдер кейін келіп оны аяқтаған. Көптеген кахико билері "кай" биімен басталып, "хой" биімен аяқталады, хуланың басталғанын білдіретін. Хула басшының тегін, атын және тіпті оның дене мүшелерін (хула май) жырлайтын. Қасиетті хула Гавайи құдайларын мақтап орындалған. Осындай өнер көрсетулердің бәрі қатесіз орындалуы керек болды (әйтпесе, ол бақытсыздық әкеліп, құрметсіздік болар еді). Басқа биліктерден келген басшылар да хуламен құрметтелді. Мұндай игілік көбінесе маңызды батыс қонақтарына да көрсетілді.

Құла ауана

Қазіргі заманғы хула дәстүрлі хула идеяларын (би және меле) батыс ықпалына бейімдеу арқылы пайда болды. Басты ықпалдар – христиандық мораль және әуендік үйлесімділік. Хула ауана әлі де оқиғаны баяндайды немесе оған түсініктеме береді, бірақ оқиғалар 1800 жылдардан бергі кездерге қатысты болуы мүмкін. Әйел бишілердің киімдері бұрынғыдай ашық емес, ал музыка батыстық үлгіде күшті ықпалға ие.

Әндер

Хула ауананың мелелері көбінесе халық музыкасы сияқты орындалады. Басты әнші мажор тонында әндейді, кейде қосымша дауыстармен үйлеседі. Әндердің тақырыбы адамның өмірлік тәжірибесінің барлық қырларын қамтиды. Адамдар mele hula auana-ны маңызды тұлғалар, орындар немесе оқиғалар туралы ой-пікір білдіру үшін немесе жай ғана сезімдерін немесе идеяларын жеткізу үшін жазады. Гавай репертуары негізінен екіге бөлінеді: hua kahiko және hula 'auana. Оларды ажыратудың маңызды белгілерінің бірі – музыкалық сүйемелдеу. Тума гавай музыкасында поэзиялық мәтін әрқашан маңызды көркемдік элемент болған. Ежелгі гавай музыканттары таза аспаптық музыканы дамытуға көп көңіл бөлмеген, тек төрттен аспайтын нота шығара алатын мұрынмен тартатын флейтаны қолданған. Бірақ, гавай мәдениеті батыс музыкасымен қарымдасқаннан кейін, кейбір гавай музыканттары дәстүрлі гавай репертуарының негізінде жатқан бірнеше аспапты ойнау тәсілдерін жасады. Мысалы, "steel guitar" деп аталатын гавай гитарасында ойнау әдісінің пайда болуы гитарашының болат таяқшамен струналарды басу арқылы қол жеткізген керемет үйлесімге байланысты. Тағы бір гитарада ойнау тәсілі, "slack key guitar", гитараны струналарды босату арқылы реттеуді және төменгі струналармен тұрақты бас үлгісін жасау кезінде жоғары струналардан негізгі мелодияны ойнауды қажет етеді. Киім-кешек хула оқытушысының мелені түсінуін көрсетуде маңызды рөл атқарады. Киім түсінен бастап, әшекейлердің түріне дейін, auana костюмінің әр бөлігі меле ауананың бір бөлігін бейнелейді, мысалы, маңызды орынның немесе гүлдің түсі. Кейбір hālau-ларда таңдау еркіндігі болғанымен, көпшілігі киім киюдің дәстүрлерін сақтайды. Әйелдер көбінесе юбка немесе көйлек киеді. Ерлер ұзын немесе қысқа шалбар, юбка немесе мало (көктің астына және айналасына оралған мата) кие алады. Баяу, әдемі билер үшін бишілер әйелдерге арналған муумуу немесе ерлерге арналған белбеу сияқты ресми киім киеді. Шапшаң, көтеріңкі, "ауырсынулы" ән бишілер көбірек ашық немесе мерекелік киімде орындалады. Хула kahiko әрқашан жалаң аяқпен орындалады, бірақ хула auana жалаң аяқпен немесе аяқ киіммен орындалуы мүмкін. Ескі заманда олардың әшекейлері мен гавайкалары болған, бірақ киімдері мүлдем басқаша болған. Әйелдер тапа матасынан жасалған "paʻu" деп аталатын орама киіп, ал ерлер "malo" деп аталатын белбеу киетін. Екі жыныстың да жейде кимегені айтылады. Олардың "kupeʻe" деп аталатын білезіктері кит сүйегінен, ит тістерінен және табиғаттан алынған басқа да материалдардан жасалған. Олардың кейбіреулерінде музыкалық қабықшалар мен сүйектер би кезінде бір-біріне соғылып дыбыс шығарады. Гавай хула биін көбінесе әйелдер орындайды. Хула биін билейтін әйелдер көбінесе түрлі-түсті көйлектер мен лейлі юбка киеді. Дегенмен, дәстүр бойынша, ерлер де хула биін орындаған. Шөптен тоқылған юбка – белден ілініп, аяқтардың бір бөлігін немесе барлығын жабатын юбка. Шөптен тоқылған юбкалар гибискус немесе пальма сияқты көптеген табиғи талшықтардан жасалған.

Оқыту

Хула мектептерде немесе халау деп аталатын топтарда оқытылады. Хуланың ұстазы – куму-хула. Куму – «білім көзі» деген мағынаны береді, немесе сөзбе-сөз «ұстаз». Көбінесе хула мектептерінде иерархия болады, ол кумудан (ұстаздан), алака'иден (жетекшіден), кокуадан (көмекшілерден) басталып, содан кейін 'олапа (бишілер) немесе хаумана (оқушылар) келеді. Бұл әр халауға тән емес, бірақ жиі кездеседі. Хула халаудың көпшілігі, тіпті барлығы да, жаттығулар өткізетін орынға кіру үшін рұқсат сұрау әнін орындайды. Олар кіру әнін бірлесіп айтады, сосын куму жауап ретінде кіру әнін оқуын күтеді. Ол аяқталғаннан кейін ғана оқушылар кіре алады. Көне және жиі қолданылатын кіру немесе рұқсат әні – Кунихи Ка Мауна / Тунихи Та Мауна.

Аңыздар

Хуланың пайда болуына қатысты түрлі аңыздар бар. Гавай аңызына сәйкес, хуланың құдайы Лака, Каанадағы қасиетті жерде Молокай аралында биді дүниеге келтірген. Лака қайтыс болғаннан кейін оның денесі Пуу-Нана төбесінің астына жасырылған. Тағы бір әңгімеде Хиака, өзінің отты әпкесі, жанартау құдайы Пеленің ықыласына қалу үшін би билегені айтылады. Бұл оқиғаның бастауы Гавайдағы Пуна ауданындағы Хаэна жағалауындағы хуламен байланысты. Бұл оқиға ежелгі «Ке Хаа Ала Пуна» әнінде сипатталған. Тағы бір аңыз бойынша, от құдайы Пеле, әпкесі Намакаокахаи (теңіз құдайы) құтылу үшін үй іздеп, толқындар жетпейтін аралға тапқан. Сол аралдағы кратерлер тізбегінде ол, соңында жеңіске жеткенін білдіретін хула биін алғаш рет билеген. Гавай мәдениет академиясының Hālau Nā Mamo O Tulipa ұстазы, Leato S. Savini (Waianae, Жапония және Вирджинияда орналасқан) хавайлықтар Кумулипо деп атағанға дейін, яғни әлемнің өмір және су құдайы Кане арқылы қалай жаратылғаны туралы есепке дейін хуланың тарихы жетеді деп санайды. Құму Лиатоның айтуынша, «Кане және біздің жаратылысымыздың басқа құдайлары – Лено, Ку және Каналао жерді, ер және әйелді жаратқанда, біз Оли немесе әндер деп атайтын дұғаларды оқыды және осы дұғаларды оқығанда қолдарын және аяқтарын қозғады. Осылайша хуланың бастауы осылай болды».

19 ғасыр

1820 жылы келген американдық протестант миссионерлері хула биін, түркі діндерінің іздерін сақтайтын, адастыратын би деп жиі айыптады. Жаңадан христиан дініне өткен алийлер (патшалар мен ақсүйектер) хула биін тыйым салуға шақырылды. 1830 жылы Каахуману патшайым оны көпшілік орында орындауға тыйым салды. Бірақ олардың көпшілігі жеке түрде хула биін қолдауын жалғастырды. 1850 жылдары халық хула биі лицензиялық жүйе арқылы реттелді. Гавайи өнерлері Дәуіт Калакауа (1874–1891) патшалық кезеңінде қайта жанданды, ол дәстүрлі өнерді қолдады. Лилиуокалани ханшайым, өзін ежелгі дәстүрлерге арнап, ежелгі әндердің (меле, хула) қамқоршысы ретінде, шетелдіктердің және модернизмнің зиянды ықпалымен Гавайи мәңгілікке өзгеретін жағдайда, ата-бабаларының азайып бара жатқан мәдениетін қайта жаңғыртудың маңыздылығын атап өтті. Орындаушылар гавайи поэзиясын, ән айту өнерін, би қимылдарын және костюмдерді біріктіріп, хула куи (куи – «ескі мен жаңаны біріктіру» деген мағынаны білдіреді) деген жаңа форма жасады. Хула куиде паху қолданылмаған, себебі оның қасиеттілігі орындаушылар тарапынан құрметтелді; ипу қабағы (Lagenaria sicenaria) хула куимен ең тығыз байланысты жергіліктік аспап болды. Хула биін оқыту мен орындаудың барлық аспектілерінде, тіпті 20 ғасырдың басында да, рәсімдер мен дұғалар орын алды. Мұғалімдер мен оқушылар хула биінің құдайы Лакаға адал болды.

ХХ ғасырдағы хула биі

ХХ ғасырдың басында хула күрт өзгерді, себебі ол туристік тамашаларда, мысалы, «Кодак Хула Шоу» және Голливуд фильмдерінде көрсетілді. Ваудевилл жұлдызы Сигн Паттерсон АҚШ сахнасында оның мәртебесін және танымалдылығын арттыруға зор үлес қосты, Нью-Йорк пен Бостонда хула биін орындады, қоғамдық тұлғаларға би үйретті және «Корольдік Гавай оркестрімен» елді аралап шықты. Дегенмен, дәстүрлі хуланың ескіше нұсқасы тәжірибелі бишілердің шағын топтарында сақталды. 1970 жылдардан бастап және Гавай аруақтарының қайта жандануымен бірге, дәстүрлі және заманауи хулаға деген қызығушылық қайтадан арта түсті. Тынық мұхиты аралдарының бірнеше спорт командалары өздерінің жергілікті соғыс әндері мен билерін ойынға кіріспес бұрынғы шақыру ретінде пайдаланғаннан кейін, Гавайи университетінің футбол командасы 2007 жылы ойынға кіріспес бұрын ха'а деп аталатын гавай тіліндегі соғыс әні мен биді орындауды бастады. 1964 жылдан бері «Мерри Монарх фестивалі» көктемде өтетін, әлемнің түкпір-түкпірінен келушілерді қызықтыратын бір апталық жыл сайынғы хула жарысына айналды. Бұл фестиваль хула өнерін жаңғыртқан Патша Дэвид Калакауаның құрметіне арналған.