Кіріспе

Хаумеяның серігі. Хавай дінінде Хиака – Хаумея мен Канедың қызы. Хииакаикаполиопеле – хавайлықтардың хула бишілерінің, ән салудың, сиқыршылықтың және медицинаның қамқоршы құдайы. Таитиде туып, апасы Пелехонуамеа Хавайиге әкелген Хи'иака хула құдайы ретінде де белгілі. Ол Лохио тарихында маңызды рөл атқарды, оны Пелеге жеткізу үшін қауіпті сапарға шықты. Осы саяхаты барысында Хи'иака жерді емдеу, оны құнарлы ету және өсімді ынталандыру қабілетін ашты. Пеленің сыйлықтары мен серіктерінің көмегімен ол көптеген монстрларды жеңіп, түрлі қиындықтарды еңсерді. Соңында, Пеле Хи'иаканың қасиетті орман мен жақыны Лохи'оға зиян келтіргеннен кейін, Лохи'о кіммен бірге болуды таңдау мүмкіндігіне ие болды, нәтижесінде аңыздың соңы әртүрлі нұсқаларда сақталды. Хи'иаканың бірнеше қарындасы болды, олар бірге Гавайи табиғаты мен өмірінің әртүрлі жақтарын бейнеледі.

Атрибуттары мен тарихы

Хиака – хула бишілерінің, ән салудың, сиқыршылықтың және медицинаның қамқоршы әйел құдайы. Оның хабаршысы – сұлулар, олар Хиака үшін қасиетті. Таитиде дүниеге келген Хиаканы жұмыртқа нысанында оның әпкесі Пеле Гавайи аралына әкелді, Пеле жұмыртқаны үнемі өзімен бірге алып жүріп, оны күтіп бақты. Сондықтан, "Hiiaka" есімі "көтерілген жұмыртқа" дегенді білдіреді, себебі "hii" – құшақта ұстау немесе қолда алып жүру (бала сияқты), ал "aka" – "ұрық". Хиаканың толық аты, Hiiaka i ka poli o Pele, осы оқиғаны да көрсетеді, өйткені ол "Пеленің құшағындағы Хиака" деп аударылады. Оның әулеті Хиака деп аталады, олар бұлттарды көтеріп, жаңбыр, найзағай мен күркірауды қамтамасыз етеді, олар дауылдар мен Пеленің жанартаулары арқылы әртүрлі жолдармен пайда болады. Хиака лехуа ағаштарының тоғайында өмір сүрді, ол қасиетті орын болатын, және күндерін орман рухтарымен билеп өткізді. Хиака – Пеленің ең жақын және адал қарындасы, бірақ олардың арасында да келіспеушіліктер бар. Хиака – Гавайиде туған Пеле әулетінің алғашқы құдайы.

Хуланың құдайы және дәстүрлердің маңызы

Хиака ең үлкен әпкесі Пеле сұрағаннан кейін хула биін алғаш рет биледі. Сондықтан Хиака Лакка мен Капо (Пеледің басқа әпкелері) сияқты хуланың құдайы ретінде танымал. Хула халауда (мектептерде) осы құдайларға арналған рәсімдер бар. Оли кахеа – бұл біреудің үйіне немесе рәсімге сияқты, қандай да бір орынға кіруге рұқсат сұрап айтылатын ән. Бұл әндер сондай-ақ ақылды адамнан, мысалы, мұғалімнен білімін бөлісуін сұрағанда да қолданылады. Оли кахея орманға кіруге рұқсат сұрау үшін де қолданылады, себебі көптеген орман құдайлардың мекені саналады. Хула халауда оли және меле кахеа әндерін хауманалар (оқушылар) айтады, олар кумудан (мұғалімдерден) халауға кіруге рұқсат беруді сұрайды. Оли кахеа әнін орындағанда, гавайліктер кішіпейіл болуға және жақсы ʻаноға (дұрыс рух пен ниетке) ие болуға үйретеді. Меле кахеаның маңыздылығы және меле кахеа алғандардың жауапкершілігі Хиаканың Лохиауға жасаған сапарындағы әртүрлі эпизодтарда көрінеді. Мысалы, Мауидің басшысы Хиаканың меле кахеа арқылы үйіне кіруге рұқсат сұрағанына қарамастан, оған қонақжайлылық көрсетуден бас тартқанда, Хиака оны жазалады. Басшы ұйықтағанда, Хиака оның денесінен шыққан рухын ұстап, өлтірді, осылайша оны өлтірді. Сондықтан гавайліктер оли (әндер) айту және оларды тыңдау екі жағында да құрмет пен әрекеттерімізге сақтықпен қарау қажет деп үйретеді. Ол Кауаи аралындағы фестивальде рухта пайда болды (легенданың көптеген нұсқаларында; басқа нұсқада ол үй іздеу кезінде Кауаиге физикалық түрде барған) және Лохио атты жас басшыға ғашық болды. Хиака оны бақылап отырды, тоғыз күннен кейін алаңдап, Пелені қайтару үшін сиқырлы сөздер айтты. Пеле қайтып келгеннен кейін Лохиоға деген құштарлығы оянды және оны өзіне әкелу үшін елші жіберуге шешім қабылдады. Хиака қауіпті саяхатқа баруға ерікті болып, Пеле өзінің қасиетті Лехуа ағаштарын және оның жары Хопоэні (мағынасы «леймен немесе махаббатпен орағандай қоршалған адам») қорғаса, келісім берді. Пеле Хиаканың өтінішін қабылдады, бірақ одан 40 күн ішінде Лохиомен бірге қайтуын талап етті. Сондай-ақ Хиакаға Лохиоға ғашық болмауға және тіпті оны құшақтамауға бұйрық берді.

Сыйлықтар/құралдар

Хииака сапарға шыққанға дейін Пеле оған сапар барысында сынақтарға төтеп беруге көмектесетін үш құрал сыйлады. Бірінші сыйлық – ‘Авихикалини (зор көз), ол оған болашақта кездесетін оқиғаларды болжауға, рухтармен байланысуға және оған табиғаттан тыс білім беруге көмектесті. Екінші сыйлық – Ка лима икаика о Килауэа (“Килауэаның күшті қолы”) деп аталды, ол оған үлкен күшпен шайқаста қарсыластарын жеңуге көмектесті. Соңғы сыйлық – Паʻу уила (найзағай белдеуі), бұл белдеу оған сапарында көмектесетін түрлі қабілеттерге ие болды. Бұл белдеудің ерекше маңызы бар, себебі ол әйелдерге арналған киім, бұл Гавайидегі құдайлардың билігіне бағынбаған күшті әйелдердің мәнін көрсетеді.

Жолдас

Паʻуопалапалай Пеле отбасына ұзақ жыл адал қызмет еткендіктен, ол рухқа айналғандай болды. Сондықтан, Хииаканың саяхатындағы серігі ретінде оған сенім артты. Екеуі Килауэадан шыққаннан кейін, Вахин Омао (Жасыл әйел) есімді өте ықыласты және ізгі ниетті әйелмен кездесті. Ол Пелеге құрбандық шалғаннан кейін олармен бірге саяхатқа қосылды. Вахин Омао – жартылай құдай. Ол Хииаканың бүкіл саяхатын аяқтаған жалғыз серігі болды.

Хииака саяхаттары/сайыстары

Хиаканың сапары көптеген оқиғаларға толы болды, мысалы, арал ормандарындағы купуамен (демондармен) жекпе-жек. Пуна-ма-Кайға жеткенде олар Папулеху есімді сұлу ханшайыммен кездесті. Ол оларға қызыл лехуа мен майле лей (гүл шошасы) сыйлады. Бұлар – Пунаның атақты өсімдіктері. Ол мейірімді және жомарт болғанмен, дінге берілмеген және дұға етуге уақыт таппаған. Сондықтан ол сапардың алғашқы шайқасына шыдамады. Дұға етпегендіктен, моʻо Панаʻевамен болған шайқаста оның рухани көрісі болмады, нәтижесінде ол оның жемірілді. Пеле Хиаканың орманы мен жақынына жасаған әрекеттеріне өкініп, Лохиауға кіммен бірге болғысы келетінін өзі шешуге мүмкіндік берді. Легенданың кейбір нұсқаларында Лохиау Пеледен гөрі Хиаканы таңдап, онымен бірге Кауаиға оралды делінеді. Басқалары оның екеуімен де қалуды шешкенін айтады. Тағы бірінде ол Кауаиға жалғыз кеткенін айтады. Гавайлық білім беру сайты Living Hawaiian Culture Kumukahi былай деді: "Осы ұзақ және қауіпті сапарда Хииака өзінің құдайлық күшін түсінеді. Ол – жерді емдеуші. Пеле жаңа жер жасайды, ал Хииака оны емдеп, құнарлы етеді, соның арқасында өсімдіктер өседі."

Хиака әпкелері

Олар "он екі" немесе "қиырқ әпке" болған, бәрі Хаумеяның қыздары. [/hii aka/ сөзі "ұрық" мағынасын білдіреді, және /hii/ сөзі "қолда ұстау немесе көтеріп жүру (бала)" және /aka/ сөзі "ұрық тұжырымдалған сәтте; сақтықпен" деген сөздердің құрамынан тұрады.]

Хиака-и-ка-пуа-енана

Бір әйел Hiiaka i ka pua enaena туралы айтты: "Оның иелігіне кірген кез келген адамның терісі қызарып кетті. Ол сондай-ақ Куку эна и ке ахи хоомау хонуа (мәңгілік жер отында қызып тұрған) деп белгілі болды, және осы түрінде ол далада жолдан адасқан саяхатшыларға жол көрсетіп, олар жолын тапқанда жоғалып кетті. Ол сондай-ақ Hiiaka i ka puaaneane (өте қарт күйдегі Hiiaka) деп те танылды. Сөздік мағынасы, "Түтінмен қызған ыстық".

Хиака-и-каполи-о-пеле

Олар сонымен қатар Hiiaka i ka poli o Pele: "Оның бір түрі - жаңа лавада өсетін алғашқы өсімдіктердің бірі - палаа егізді жапырақты папоротник. Ол балықты басынан құйрығына дейін жеуді қалыптастырды. Дәл мағынасы, Пеленің құшағындағы Хиака."

Шамандық жанды аулау

Иао аңғарындағы Олепау [немесе Каулахеа] бас қожайынының үйінде қонақжайлылықтан бас тартқан Хиака, оның екінші жанын қорлайды, ол ұйықтағанда маңында қалықтап жүргенде оны ұстап алып, Вайхи маңындағы Палахеле тасына тиесіліп ұрады. "Пелеула - белгілі макула немесе болжаушы, бірақ Хиака одан күшті. Мауиде оған қарсы келген, тәкәппар сиқыршы Вахинано Капо мен Пуа тәрбиелеген, алайда Хиака олар екеуі де таласқан Мауи басшысының жанын ұстап, құртады. Пеле Хиаканы Паоаға әйел етіп береді, ол онымен бірге Кауаиге қайтады".