Гавайи тілі: Қауіп төндігі мен қайта жандануы

Кіріспе

Хавай тілінің жойылып бара жатқан полинезиялық тілі – полинезиялық тіл және аустронезиялық тілдер отбасының қауіпті жағдайдағы тілі. Оның атауы Солтүстік Тынық мұхитының тропикалық архипелагындағы ең ірі арал – Гавай атынан шыққан. Гавай тілі, ағылшын тілімен бірге, АҚШ-тың Гавай штатының ресми тілі болып табылады. Патша Камехамеха III 1839 және 1840 жылдары алғашқы Гавай тіліндегі конституцияны қабылдады. 1896 жылы Гавай Республикасы мектептерде ағылшын тілін ресми тіл деп жариялады. 1830-1950 жылдар аралығында Гавай тілінде сөйлейтіндердің саны біртіндеп азайды. Ағылшын тілі Гавай аралдарының алтысында Гавай тілінен басымдық алды. 2001 жылы Гавай тілінде сөйлейтіндер штаттағы халықтың 0,1% құрады. Тіл мамандары Гавай тілінің және басқа да жойылып бара жатқан тілдердің сақталатынына көз жеткізе алмады. Дегенмен, 1949 жылдан бері тілге назар аудару және оны қолдау күшейіп келеді. 1984 жылы Pūnana Leo деп аталатын Гавай тіліндегі балабақшалар ашылды, одан кейін тағы да оқу орындары құрылды. Алғашқы балабақшаға қабылданған оқушылар қазір колледжді бітіріп, көптегені Гавай тілінде еркін сөйлейді. Бірақ, ЮНЕСКО бұл тілді әлі де қауіпті жағдайдағы тіл деп санайды. Гавайде Гавай тілінен гөрі Гавай пиджині (немесе Гавай креол ағылшын тілі, HCE) креол тілінде көбірек сөйленеді. Кейбір тіл мамандары, сондай-ақ көптеген жергілікті тұрғындар Гавай пиджинінің американдық ағылшын тілінің диалектісі екенін айтады. Жапония, Қытай, Пуэрто-Рико, Корея, Португалия, Испания және Филиппиннен келген иммигранттардың санының артуына байланысты пиджин креол тілі плантацияларда қажеттілікке айналды. Гавай және иммигрант жұмысшылары, сондай-ақ ақ түсті луналар, яғни бақылаушылар, бір-бірімен қарым-қатынас жасаудың жолын тапты. Соңынан пиджин тілі плантациядан шығып, кеңінен тарады және бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Гавай алфавиті 13 әріптен тұрады: бес дауысты әріп: a, e, i, o, u (әрқайсысының ұзын және қысқа айтылуы бар) және сегіз дауыссыз әріп: he, ke, la, mu, nu, pi, we, okina (көмейлік тоқтау).

Endangered Polynesian language of Hawaiʻi

Hawaiian (, ) is a Polynesian language and critically endangered language of the Austronesian language family that takes its name from Hawaii, the largest island in the tropical North Pacific archipelago where it developed. Hawaiian, along with English, is an official language of the US state of Hawaii. King Kamehameha III established the first Hawaiian language constitution in 1839 and 1840. In 1896, the Republic of Hawaii established English as the official language in schools. The number of native speakers of Hawaiian gradually decreased during the period from the 1830s to the 1950s. English essentially displaced Hawaiian on six of seven inhabited islands. In 2001, native speakers of Hawaiian amounted to less than 0.1% of the statewide population. Linguists were unsure if Hawaiian and other endangered languages would survive. Nevertheless, from around 1949 to the present day, there has been a gradual increase in attention to and promotion of the language. Public Hawaiian language immersion preschools called Pūnana Leo were established in 1984; other immersion schools followed soon after that. The first students to start in immersion preschool have now graduated from college and many are fluent Hawaiian speakers. However, the language is still classified as critically endangered by UNESCO. A creole language, Hawaiian Pidgin (or Hawaii Creole English, HCE), is more commonly spoken in Hawaii than Hawaiian. Some linguists, as well as many locals, argue that Hawaiian Pidgin is a dialect of American English. Born from the increase of immigrants from Japan, China, Puerto Rico, Korea, Portugal, Spain and the Philippines, the pidgin creole language was a necessity in the plantations. Hawaiian and immigrant laborers as well as the white luna, or overseers, found a way to communicate amongst themselves. Pidgin eventually made its way off the plantation and into the greater community, where it is still used to this day. The Hawaiian alphabet has 13 letters: five vowels: a e i o u (each with a long pronunciation and a short one) and eight consonants: he ke la mu nu pi we okina (a glottal stop).

Атауы

Гавай тілінің атауы Гавай архипелагындағы ең үлкен аралдан, Гавай (гавай тілінде) алынған. Аралдың атын алғаш рет ағылшын тілінде 1778 жылы британдық саяхатшы Джеймс Кук пен оның экипажы жазды. Олар оны "Owhyhee" немесе "Owhyee" деп жазды. 1781 жылы de салған Сандвич аралдарының алғашқы картасында "Oh Why hee" деп жазылған. Саяхатшылар Мортимер (1791) және Отто фон Котцебуэ (1821) осы жазуды қолданды. "Oh Why hee" атауындағы алғашқы "O" әрпі гавай тіліндегі есімдердің алдына қойылатын "o" жалғауы арқылы білдірілетін, сәйкестікті көрсетеді. Сондықтан гавай тілінде аралдың аты "Осы – Гавай" деп айтылады. Кук экспедициясы "Таити" емес, "Otaheite" деп жазды. Атаудағы "why" жазуы 18 ғасырдағы ағылшын тіліндегі "wh" дыбысының ([w] сияқты) айтылуын көрсетеді (бұл айтылу ағылшын тілін қолданатын елдердің кейбір бөлігінде әлі де қолданылады). "Why" сөзі сол кезде басқаша айтылған. "Hee" немесе "ee" жазуы дыбыстарды көрсетеді, немесе . Бұл бөліктерді біріктіргенде, "O why (h)ee" гавай тіліндегі айтылуға жақын келеді. Гавайға баруға ниеттенген американдық миссионерлер 1819 жылдың қазан айында Бостонда және Гавайға бес айлық сапарлары кезінде "Owhihe Language" және "Owhyhee language" тіркестерін қолданды. Олар 1822 жылдың наурыз айына дейін осы тіркестерді қолданды. Бірақ 1823 жылдың шілдесіне қарай "Гавай тілі" деген тіркесті қолдана бастады. Гавай тілінде бұл тіл деп аталады, себебі гавай тілінде сын есімдер есімдерден кейін келеді.

Отбасы және шығу тегі

Гавай тілі – австронезия тілдер отбасының полинезиялық мүшесі. Ол самоан, маркиз, таити, маори, рапа-нуи (Пасха аралының тілі) және тонга сияқты басқа полинезия тілдерімен тығыз байланысты. Шютцтің (1994) мәлімдемесіне сәйкес, шамамен 300 жылға дейін архипелагты маркиздіктер жаулап алған, одан кейін Қоғам аралдары мен Самоа-Тонгадан келген көші-қон толқындары болған. Олардың тілдері уақыт өте Гавай аралдарында гавай тіліне айналды. Кимура мен Уилсон (1983) былай деп атап көрсетеді: Тіл білімі мамандары гавай тілінің Шығыс Полинезиямен тығыз байланысты екендігіне келіседі, әсіресе Оңтүстік Маркизалардағы байланыс күшті, ал Таитидегі байланыс екінші деңгейлі, бұл Гавай және Қоғам аралдары арасындағы саяхаттармен түсіндірілуі мүмкін.

Өзара түсініктілік

Джек Х. Уорд (1962) полинезия тілдерінің өзара түсіністік деңгейін анықтау үшін қарапайым сөздер мен қысқа тіркестерді пайдалана отырып зерттеу жүргізді. Гавай тілі маркиз тілімен 41,2%, таити тілімен 37,5%, самоан тілімен 25,5% және тонга тілімен 6,4% деңгейінде өзара түсіністі екені анықталды.

Еуропалық байланыстар

1778 жылы британдық саяхатшы Джеймс Кук Гавайимен еуропалықтардың алғашқы ресми байланысын жасап, гавай тілінің дамуының жаңа кезеңін бастады. Келесі қырық жылдың ішінде испан (1789), орыс (1804), француз (1816) және неміс (1816) тілдері басқа саяхатшылар мен кәсіпкерлер арқылы Гавайиге келді. Гавай тілі алғаш рет жазыла бастады, көбінесе жеке есімдер мен сөздермен, сондай-ақ саяхатшылар мен зерттеушілер жинаған сөздердің тізімдерімен шектелді. Гавай аралдарына еуропа тілдерін алғаш әкелген саяхатшылар мен саудагерлер бірнеше жергілікті матростарды да жұмысқа алды, олар гавай тілін жаңа жерлерге жеткізді. Гавайлықтар дәстүрлі өмір салты плантациялардың пайда болуына байланысты өзгергендіктен, теңіз жұмысына қатысты. Гавай тілінде сөйлейтін саяхатшылардың саны шетелде тұрақты тілдік қауымдастықтар құруға жеткіліксіз болғанымен, олардың әсері байқалды. Олардың бірі, Обукиа есімді жасөспірім, тілдің болашағына зор үлес қосты. Ол Жаңа Англияға теңіз жолымен сапар шегіп, ақырында Коннектикут штатындағы Корнуолл қаласындағы Шетелдік миссионерлік мектебінде оқыды. Ол Жаңа Англия тұрғындарын Гавайиде христиандық миссияны қолдауға шақырып, 1819 жылы Гавайиге аттанған американдық миссионерлерге гавай тілі туралы ақпарат берді. Адельберт фон Шамисо 1837 жылы «Гавай тілі туралы» (Über die Hawaiische Sprache) грамматикасын жарияламас бұрын, Германияның Берлин қаласында гавай тілінде сөйлейтін адаммен кеңескен болуы мүмкін.

Халық аңыздары

Барлық табиғи тілдер сияқты, Гавай тілі де бастапқыда ауызша тіл болған. Гавай тілінде сөйлейтін жергілікті халық дінін, дәстүрлерін, тарихын және әлемге деген көзқарастарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізілген әңгімелер арқылы жеткізген. Гавай аралдарымен ең көп байланысты әңгіме айту түрі – хула. Натаниел Б. Эмерсон «Ол ұлттың аңыздық өткенімен халықтың ой-қиялын жанды байланыста ұстады» деп атап өткен. Кейбір деректер бойынша, арал тұрғындарының өз әңгімелерімен байланысы капитан Джеймс Куктың жылы қарсы алынуының бір себебі болды. Маршалл Салинс Хавай халық ертегілерінің XVIII ғасырда Батыс әлемінің ертегілерімен ұқсас мазмұнға ие бола бастағанын байқаған. Оның пікірінше, бұл капитан Куктың келуімен байланысты, ол жергілікті гавайліктер Макахики мерекесін тойлап жатқан кезде кездейсоқ орын алды, ал Макахики – жыл сайынғы егін жинау мерекесі, құдай Лононың құрметіне өткізіледі. Мереке жаңбырлы маусым бойына созылады. Бұл бейбітшілік кезеңі, көңіл көтеруге, тамаққа, ойын-сауыққа және биге көп мән беріледі. Арал тұрғындарының аңыздарында Макахики мерекесінде құдай Лононың қайта оралатыны айтылған.

Жазбаша гавай тілі

1820 жылы Жаңа Англиядан келген протестант миссионерлері Гавайиге келді және бірнеше жылдың ішінде басшыларды конгрегациялық протестантизмге көндірді, олар өз кезегінде халқын да көндірді. Миссионерлер үшін патшалықтың толық христиандануы үшін бұрын жазылмаған гавай тіліне Киелі кітапты толық аудару қажет болды, сондықтан мүмкіндігінше оңай меңгеруге болатын стандартты жазу жүйесін жасау қажет еді. Миссионерлер жасаған жазу жүйесі соншалықты түсінікті болғандықтан, ересектер арасында сауаттылық тез тарады; сонымен қатар, Миссия балаларға арналған мектептердің санын арттырды. 1834 жылы жергілікті тұрғындармен бірлесіп жұмыс істеген миссионерлер гавай тіліндегі алғашқы газеттерді жариялады. Миссионерлер гавай тілінің сөздігін (1836), грамматикасын (1854) және сөздігін (1865) жариялауда да маңызды рөл атқарды. Гавай Библиясы 1839 жылы толыққанды аяқталды; сол кезде Миссияның кең ауқымды мектептер желісі болды, сондықтан 1840 жылы оны Гавай үкіметіне тапсырғанда, Гавай заң шығарушы органы 14 жасқа дейінгі барлық балаларға, қыздарға да қоса, мемлекеттік қаржыландырылатын міндетті білім беруді міндеттеді, бұл АҚШ-тың кез келген штатында осыған ұқсас міндетті білім беру заңы қабылданғанға дейін он екі жыл бұрын болды. Гавай тіліндегі сауаттылық соншалықты кең таралған еді, 1842 жылы 1819 жылдан кейін туған адамдар үйлену үшін сауатты болуы керек деген заң қабылданды. 1853 жылы заң шығарушы органға ұсынған есебінде Білім министрі Ричард Армстронг ересектердің 75 пайызы оқи алатынын мақтан тұтты. Тілдің жалпы халық арасында қолданылуы шамамен 1881 жылы ең жоғары деңгейге жеткен болуы мүмкін. Дегенмен, 1854 жылдың өзінде кейбір адамдар тілдің «жақын арада жойылуға ұшырауы мүмкін» деп алаңдады. Гавай патшасы Дэвид Калакауа әлемді аралап саяхатқа шыққанда, өзімен бірге туған тілін алып жүрді. 1887 жылы оның әйелі, патшайым Капиолани және оның әпкесі, ханшайым (кейін патшайым) Лилиуокалани Солтүстік Америкаға және Британ аралдарына саяхат жасағанда, Лилиуокаланидің "" шығармасы АҚШ-та танымал әнге айналды.

In 1820, Protestant missionaries from New England arrived in Hawaii, and in a few years converted the chiefs to Congregational Protestantism, who in turn converted their subjects. To the missionaries, the thorough Christianization of the kingdom necessitated a complete translation of the Bible to Hawaiian, a previously unwritten language, and therefore the creation of a standard spelling that should be as easy to master as possible. The orthography created by the missionaries was so straightforward that literacy spread very quickly among the adult population; at the same time, the Mission set more and more schools for children. In 1834, the first Hawaiian language newspapers were published by missionaries working with locals. The missionaries also played a significant role in publishing a vocabulary (1836) grammar (1854) and dictionary (1865) of Hawaiian. The Hawaiian Bible was fully completed in 1839; by then, the Mission had such a wide reaching school network that, when in 1840 it handed it over to the Hawaiian government, the Hawaiian Legislature mandated compulsory state funded education for all children under 14 years of age, including girls, twelve years before any similar compulsory education law was enacted for the first time in any of the United States. Literacy in Hawaiian was so widespread that in 1842 a law mandated that people born after 1819 had to be literate to be allowed to marry. In his Report to the Legislature for the year 1853 Richard Armstrong, the minister of Public Instruction, bragged that 75% of the adult population could read. Use of the language among the general population might have peaked around 1881. Even so, some people worried, as early as 1854, that the language was "soon destined to extinction." When Hawaiian King David Kalākaua took a trip around the world, he brought his native language with him. When his wife, Queen Kapiolani, and his sister, Princess (later Queen) Liliuokalani, took a trip across North America and on to the British Islands, in 1887, Liliuokalani's composition "" was already a famous song in the U. S.

Гавай тілінің басылуы

Гавай тілінің құлдырауы Гавай монархиясын құлатып, Гавай королевасын тақтан түсірген төңкеріспен күшейді. Содан кейін мектептерде оқыту ағылшын тілінде жүргізілуі тиіс деген заң қабылданды. Бұл заң ағылшын тілін "мемлекеттік және жеке" мектептерде білім берудің негізгі құралы ретінде орнықтырды. Ол Гавай тілінің басқа салаларда қолданылуына тыйым салмай, оны заңсыз деп жарияламаса да, мектептерде қолдануының елеулі салдары болды. Ағылшын тілін ғана қолдануды жақтағандар бұл заңды бастауыш білім беру деңгейінде ана тілін жоюға рұхсат ретінде қарастырды. Гавай тілінде сөйлейтін балалар, тіпті ойын алаңында да болса, жазаланды, әсіресе мектепте. Бұл жазалау шаралары дене жазасын және баланың үйіне барып, оларға үйде осы тілде сөйлеуді тоқтатуды талап етуді қамтыды. Бұдан өзге, заңда "ағылшын тілінен өзге" тілдерді оқыту қарастырылып, Гавай тілін ведомствоның бекітуіне байланысты қосымша тіл деңгейіне төмендетті. Бастапқыда Гавай тілі ешбір мектепте, тіпті толығымен гавайлық Камехамеха мектептерінде де оқытылған жоқ. Бұл себебі, осы мектептер құрылған кезде, мысалы, 1887 жылы құрылған Камехамеха мектептерінде, үйде Гавай тілінде сөйленетін. Бұл заң қабылданғаннан кейін, осы мекемелердегі адамдар Гавай тіліне тыйым салуды өздері қолға алды. 1900 жылдан бастап, кейін "Гавай-ағылшын сөздігінің" авторларының бірі болған Мэри Кавена Пукуи Гавай тілінде сөйлегені үшін маңдайынан ұрылып, түскі асына тек нан мен су берілді және мереке күндері үйіне баруға тыйым салынды. 1937 жылы Винона Бимер Гавай тілінде ән шырқағаны үшін Камехамеха мектептерінен қуылды. Осы төңкерістен кейін тілді жүйелі түрде басу салдарынан Гавай тілі бүгінде жоғары қауіпті тіл санатына енген. Дегенмен, Гавай тілінен бас тартуға жасалған жасырын қысым ғана жеткіліксіз болды. Сол кезеңде Гавайидің жергілікті халқы шетелдік жұмысшылар мен олардың балаларының көптеп келуіне байланысты өз жерінде азшылыққа айналып бара жатқаны да маңызды фактор болды. 1890 жылы мектепке қабылданған оқушылардың 56% -ы шынайы гавайлықтар болса, 1900 жылы бұл көрсеткіш 32% -ға, ал 1910 жылы 16,9% -ға төмендеді. Сонымен қатар, гавайлықтар аралас некелерге бейім болды: "жартылай гавайлық" оқушылардың саны (яғни, ақ және гавайлық некелерінен туған балалар) 1890 жылы 1573-тен 1910 жылы 3718-ге дейін өсті. Пукуи мен Эльберт Эндрюс сөздігінен қолдарынан келгенін пайдаланды, бірақ оны едәуір жақсартатын және түзетулер енгізді. Олар 1957 жылы жарық көрген сөздіктің арқасында тіл мен мәдениетке қызығушылық бірте-бірте арта бастады. 1970-ші жылдардағы Гавай өркендеуінен бастап Гавай тілін жаңғырту және Гавай мәдениеті қайта жанданды. 1983 жылы құрылған "ʻAha Pūnana Leo" ("тілдік ұя") 1984 жылы алғашқы орталығын ашты. Бұл жеке қаржыландырылған Гавай балалар бақшасы болды, ол Гавай ақсақалдарын күн сайын балалармен Гавай тілінде сөйлесуге шақырды. Соңғы онжылдықтарда тілді қолдауға бағытталған күш-жігер күшейді. Гавай тілінде "суға батыру" мектептері қазір болашақ ұрпақтарға Гавай тілін қайта енгізуді қалайтын отбасыларға ашық. Гавайидің Хило қаласындағы "Aha Pūnana Leo" Гавай тіліндегі балалар бақшалары халықаралық деңгейде танылды. Жергілікті Ұлттық қоғамдық радио стансасы "Күннің гавай сөзі" атты қысқа сегмент пен Гавай тіліндегі жаңалықтар хабарларын ұсынады. Гонолулу телеарнасы KGMB 2010 жылға дейін апта сайын "Āhai Ōlelo Ola" атты Гавай тіліндегі бағдарламаны көрсетті. Сонымен қатар, Гавайидегі ең ірі газет, "Honolulu Star Advertiser" газетінің жексенбілік басылымында мұғалімдер, студенттер және қоғамдық мүшелер жазған "Kauakukalahale" атты қысқа мақала жарияланады. Бүгінде Гавай тілінде сөйлейтіндердің саны, 1997 жылы штаттың халқының 0,1% -дан кем болса, 2011 жылғы АҚШ халық санауына сәйкес 2000 адамға жетті, ал тілді еркін меңгергендердің саны 24000-қа жетеді. Жеті тұрақты мекенделген аралдың алтауында Гавай тілі ағылшын тілімен ығыстырылса, Нииау аралында Гавай тілінде сөйлейтіндер біршама оқшауланып, Гавай тілін дерлік тек қана қолданады.

The decline of the Hawaiian language was accelerated by the coup that overthrew the Hawaiian monarchy and dethroned the existing Hawaiian queen. Thereafter, a law was instituted that required English as the main language of school instruction. This law established English as the medium of instruction for the government recognized schools both "public and private". While it did not ban or make illegal the Hawaiian language in other contexts, its implementation in the schools had far reaching effects. Those who had been pushing for English only schools took this law as licence to extinguish the native language at the early education level. While the law did not make Hawaiian illegal (it was still commonly spoken at the time), many children who spoke Hawaiian at school, including on the playground, were disciplined. This included corporal punishment and going to the home of the offending child to advise them strongly to stop speaking it in their home. Moreover, the law specifically provided for teaching languages "in addition to the English language", reducing Hawaiian to the status of an extra language, subject to approval by the department. Hawaiian was not taught initially in any school, including the all Hawaiian Kamehameha Schools. This is largely because when these schools were founded, like Kamehameha Schools founded in 1887 (nine years before this law), Hawaiian was being spoken in the home. Once this law was enacted, individuals at these institutions took it upon themselves to enforce a ban on Hawaiian. Beginning in 1900, Mary Kawena Pukui, who was later the co author of the Hawaiian–English Dictionary, was punished for speaking Hawaiian by being rapped on the forehead, allowed to eat only bread and water for lunch, and denied home visits on holidays. Winona Beamer was expelled from Kamehameha Schools in 1937 for chanting Hawaiian. Due in part to this systemic suppression of the language after the overthrow, Hawaiian is still considered a critically endangered language. However, informal coercion to drop Hawaiian would not have worked by itself. Just as important was the fact that, in the same period, native Hawaiians were becoming a minority in their own land on account of the growing influx of foreign labourers and their children. Whereas in 1890 pure Hawaiian students made 56% of school enrollment, in 1900 their numbers were down to 32% and, in 1910, to 16.9%. At the same time, Hawaiians were very prone to intermarriage: the number of "Part Hawaiian" students (i. e., children of mixed White Hawaiian marriages) grew from 1573 in 1890 to 3718 in 1910. Pukui and Elbert took a middle course, using what they could from the Andrews dictionary, but making certain improvements and additions that were more significant than a minor revision. The dictionary they produced, in 1957, introduced an era of gradual increase in attention to the language and culture. Language revitalization and Hawaiian culture has seen a major revival since the Hawaiian renaissance in the 1970s. Forming in 1983, the ʻAha Pūnana Leo, meaning "language nest" in Hawaiian, opened its first center in 1984. It was a privately funded Hawaiian preschool program that invited native Hawaiian elders to speak to children in Hawaiian every day. Efforts to promote the language have increased in recent decades. Hawaiian language "immersion" schools are now open to children whose families want to reintroduce the Hawaiian language for future generations. The Aha Pūnana Leo's Hawaiian language preschools in Hilo, Hawaii, have received international recognition. The local National Public Radio station features a short segment titled "Hawaiian word of the day" and a Hawaiian language news broadcast. Honolulu television station KGMB ran a weekly Hawaiian language program, Āhai Ōlelo Ola, as recently as 2010. Additionally, the Sunday editions of the Honolulu Star Advertiser, the largest newspaper in Hawaii, feature a brief article called Kauakukalahale written entirely in Hawaiian by teachers, students, and community members. Today, the number of native speakers of Hawaiian, which was under 0.1% of the statewide population in 1997, has risen to 2,000, out of 24,000 total who are fluent in the language, according to the US 2011 census. On six of the seven permanently inhabited islands, Hawaiian has been largely displaced by English, but on Niihau, native speakers of Hawaiian have remained fairly isolated and have continued to use Hawaiian almost exclusively.

Ни'ихау

Ниʻихау – гавай тілінің тұңғыш тіл және ағылшын тілінің шетел тілі болып саналатын әлемдегі жалғыз аймақ. Кауаи аралының оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан Ниʻихау аралы – гавай тілінің (әсіресе, Ниʻихау диалектісі деп белгілі жергілікті диалектісі) күнделікті өмірде әлі де қолданылатын жалғыз арал.

Гавай орта мектептері

Гавайи орта білім беру жүйесі – жарғылық, мемлекеттік және жеке мектептердің үйлесімі. K–6 мектептері Білім департаменті мен жарғылық мектептің біріктірілген басқаруында жұмыс істейді, ал K–12-ге дейінгі зертханалық жүйе Білім департаменті, «Аха Пунна Лео» және жарғылық мектеп басқаруында болады. Осы зертханалық мектептердің 80%-дан астамы жоғары оқу орындарына түседі, олардың кейбіреулері Айви Лигасына да қабылданады. Гавай тілі қазір Білім департаментінің тілдік бағдарламасында ресми оқу курсы ретінде бекітілді, бірақ барлық мектептерде оқытылмайды. Гавай тіліндегі орта мектептердің басты мақсаты – гавай тілінің формасын және құрылымын «пепеке» арқылы үйрету, яғни гавай тіліндегі кальмар. Бұл жағдайда «пепеке» – сөйлемнің құрылымын көрсететін метафора, ол үш негізгі бөлігі бар кальмар денесін бейнелейді: poʻo (бас), ʻawe (қозғалтқыштар) және piko (poʻo мен ʻawe қосылатын жер). Poʻo – баяндаманы, piko – жобаны, ал ʻawe – толықтырғышты білдіреді. Гавай тіліндегі тереңдетілген оқу мектептері мемлекеттік стандарттарға сай келетін және гавай мәдениеті мен құндылықтарына баса назар аударатын мазмұнды оқытады. Гавайидегі тереңдетілген оқу мектептерінің болуы үйде гавай тілін ұрпақтан-ұрпаққа таратуға мүмкіндік берді.

Жоғары білім

Ка Хака ʻУла О Кеʻелико́лани Гавай тілінің колледжі – Гавайи университетінің Хило қаласындағы бөлімшесі. Колледждің мақсаты – барлық оқу курстарын және бағдарламаларын қатаң түрде гавай тілінде ұсыну. Ол гавай тілінде білім беретін мектептердің мұғалімдері мен әкімшілерін даярлайды және оларға оқытуды қамтамасыз етеді. Бұл Америка Құрама Штаттарындағы жергілікті тілде магистратура және докторантура дәрежелерін ұсынатын жалғыз колледж. Ка Хака ʻУла О Кеʻелико́лани Гавай тілінің колледжінде ұсынылатын бағдарламалар жиынтығы "Хило моделі" деп белгілі және оны чероки тілін тереңдетіп оқыту бағдарламасы және басқа да бірнеше жергілікті тілді жаңарту бағдарламалары үлгі алған. 1921 жылдан бері Гавайи университеті және Гавайи университетінің барлық колледждері студенттерге гавай тілінен курстар ұсынады. Университет қазір басқа да сайттар мен Duolingo сияқты қосымшалармен бірге ақысыз онлайн курстарды ұсынады, бірақ олар академиялық сағаттарға есептелмейді.

Шығу тегі

Бұл жазу жүйесін 1820–1826 жылдары американдық протестант миссионерлер жасаған. Гавайиде басылған алғашқы нәрсе – 1822 жылдың 7 қаңтарында жарық көрген осы жүйе, бастапқыда қазіргідей (H, K, L, M, N, P, W) әріптермен қатар B, D, R, T және V әріптерін де қамтыды, ал «шетел сөздерін жазу» үшін F, G, S, Y және Z қолданылды. Алғашқы басылымда бес дауысты әріп (A, E, I, O, U) және жеті қысқа дифтонг (AE, AI, AO, AU, EI, EU, OU) көрсетілген. 1826 жылы жасаушылар функционалдық жағынан артық аллофондарды көрсететін бірнеше әріптерді (оларды «ауыстырылатын әріптер» деп атады) жоюға шешім қабылдады, бұл гавай әліпбиін «бір символ – бір дыбыс» идеалына жақындатып, тілді оқу мен жазуды үйренуді жеңілдетті. Мысалы, бір сөзді pule, bule, pure және bure деп жазудың орнына (p/b және l/r әріптерінің алмастырылу мүмкіндігіне байланысты), сөз тек pule деп жазылады. Ауыстырылатын B/P. B әрпі алынып тасталды, P әрпі сақталды. Ауыстырылатын L/R. R және D әріптері алынып тасталды, L әрпі сақталды. Ауыстырылатын K/T. T әрпі алынып тасталды, K әрпі сақталды. Ауыстырылатын V/W. V әрпі алынып тасталды, W әрпі сақталды. Дегенмен, жүздеген сөздер ағылшын, грек, еврей, латын және сирия тілдерінен гавай тіліне тез арада ауыстырылды. Бұл қарыз сөздер гавай тіліне бейімделгенімен, көбінесе жарияланған түрінде «гавай тіліне жат» әріптерін сақтап қалды. Мысалы, Бразилия толыққанды гавай тілінде Палакила деп жазылса, «шеттік әріптерді» сақтап жазғанда Баразила болады. Тағы бір мысал – Гибралтар, ол Кипалалека немесе Гибаралета деп жазылады. Ал және гавай тіліндегі дыбыстар ретінде қарастырылмайды, бірақ , , және әріптері бастапқы әліпбиде көрсетілген, сондықтан соңғысы үшін қолданылған (b, r және t) әріптерінің өзі шын мәнінде «гавай тіліне жат» немесе «шеттік» емес, тіпті 1826 жылдан кейін жарияланған материалдарда олардың қолданылуы көбінесе шетел сөздерін көрсетеді.

Глотальді тоқтату

Окина (oki 'кесу' + na 'созылу') – бұл қазіргі Гавайи тілінде көмекейлік тоқтатуды білдіретін символдың (әріптің) атауы. Бұрын оны уина ("кескіш дыбыс") деп атаған. Окинаның мысалын Гавайи және Оаху (көбінесе ағылшын тілінде Гавайи және Оаху деп жазылады) сөздерімен қарастырайық. Гавайи тілінде бұл сөздер және деп айтылады, ал көмекейлік тоқтату орнында окинамен жазылады. Эльберт пен Пукуидің «Гавайи грамматикасында» былай делінген: «Көмекейлік тоқтату, ‘, дауыс жолдары арасындағы глоттисті немесе кеңістікті жабу арқылы жасалады, нәтижесінде ағылшын тіліндегі «о-о» дыбысындағы үзіліс сияқты болады».

Тарих

1823 жылы миссионерлер глоттальді тоқтатуды көрсету үшін апострофты белгілі бір шектеуде қолданды, бірақ оны әліпби әрпіне енгізбеді. Гавайи Киелі кітабын басып шығару кезінде олар «мұның» (kou) және «сенің» (kou) сөздерін ажырату үшін оны пайдаланды. 1864 жылы Уильям Девитт Александр жариялаған Гавай тілінің грамматикасында ол глоттальді тоқтатудың («тамақтан шығатын үзіліс» деп атады) Гавай тілінің толыққанды дауыссыз дыбысы екенін нақты айтты. Ол оны апостроф арқылы жазды. 1922 жылы Эндрюс Паркердің Гавай тілінің сөздігі глоттальді тоқтатуды көрсету үшін «кері апостроф» немесе «кері сызықша» деп аталған, бастапқы бір тырнақша белгісін шектеулі түрде қолданды. Кейінгі сөздіктер мен Гавай тілін жаңғыртумен байланысты жазбалар осы белгіні, окинаны, Гавай тіліндегі сөйлеуді дәлірек бейнелеу үшін пайдалануды ұсынды. Дегенмен, окинаны жою ағылшын тіліндегі медиамен байланысты жеңілдетуге мүмкіндік береді, тіпті кейбір Гавай тілінде сөйлейтіндер 19 ғасырғы жазбаларға құрмет ретінде стильдік тұрғыдан осыны артық көреді. Сондықтан осы белгіні қолдануда әртүрлілік сақталады.

Макрон

Қазіргі гавай тілінде макрон символының атауы – кахако (каха ‘белгі’ + ко ‘ұзын’). Бұрын ол мекона (макрондардың гавай тіліне бейімделуі) деп аталған. Оны дауысты әріптің үстіне жазылатын, дефис немесе сызық сияқты көрінетін диакритикалық белгі ретінде жазуға болады, мысалы: ā ē ī ō ū және Ā Ē Ī Ō Ū. Бұл белгі дауысты әріптің фонологиялық тұрғыдан «ұзақ», «екілді» немесе «қос» дауысты екенін көрсетеді. (Қараңыз: Дауысты әріптің ұзақтығы).

Кейіннен, 1821 жылдан бастап, миссионерлердің бірі – Хайрам Бингем гавай дауыстыларының қолжазбаларын түсіру үшін макронды (және бревелерді) қолданған. Миссионерлер Бостоннан келген демеушілерінен акценттелген дауысты әріптері бар, соның ішінде макронды дауысты әріптері бар шрифттерді жіберуді сұрады, бірақ демеуші бір ғана жауап берді және қате шрифт өлшемін жіберді (кішкентай пиканың орнына пика).

Әуелі дауыстылар

Гавай тілінде бес қысқа және бес ұзын дауысты дыбыс, сондай-ақ дифтонгтар бар.

Дифтонгтар

+ Қысқа дифтонгтар Аяқталуы: қатар аралығы=4

Қысқа дауысты дифтонгтар барлығында, мүмкін, басқаларынан өзгеше, олар төмендейтін дифтонгтар болып табылады. Дегенмен, олар ағылшын тіліндегі дифтонгтардай тығыз байланысты емес және дауысты тізбектер деп қарастырылуы мүмкін. "wu" дыбысы тек ағылшын тілінен алынған екі сөзде ғана кездеседі. Шютц көрсеткендей, гавай тіліндегі сөздің екпіні бірден төрт буынды сөздерде болжамды, бірақ бес немесе одан көп буынды сөздерде болжамсыз. Гавай тіліндегі фонологиялық процестерге ырғақтылық және дауыссыз дыбыстардың жойылуы, сондай-ақ дауыстыларды көтеру, дифтонгизация, жою және дауыстыларды ұзарту кіреді.

Түрлілігі мен пікірталастары

Гавай тілінің көптеген жергілікті қарттар қолданатын нұсқалары мен білім беруде оқытылатын гавай тілі арасында едәуір айырмашылық бар, оны кейде «Университет гавай тілі» немесе «Колледж гавай тілі» деп атайды. «Университет гавай тілі» көбінесе қарттардың сөйлеу тілінен соншалықты өзгеше, тіпті гавай балалары үйде гавайша сөйлеуден қорқуы немесе ұялуы мүмкін, бұл тілдің қолданылу аймағын академиялық саламен шектейді. «Университет гавай тілі» мен қарттардың қолданатын нұсқалары арасындағы бұл қақтығыс, гавай тілінің қай нұсқасы «шынайы» немесе «нақты» деп есептелуі керек деген пікірталасқа әкелді, себебі екі нұсқаның да – «Университет гавай тілінің» де, қарттардың қолданатын басқа нұсқалардың да – шетелдік әсерден толығымен таза емес. Гавай мәдениетіндегі тілдің қалыптасуының басты күші – құдайлық араласу деген сенім, отарлық лингвистикалық үлгілердің тілдік табиғатын механикалық деп қарауға және «Университет гавай тілінің» стандартталған нұсқасындағы оның рөлін күмәнді санауға себеп болады.

Тілдерді үйрену ресурстары

Гавай тілін Duolingo және Memrise онлайн-платформаларында үйренуге болады.