Кіріспе
Швед романтикалық композиторы Франц Адольф Бервальд (23 шілде 1796 – 3 сәуір 1868) – швед романтикалық композиторы және скрипкашы. Ол ортопед болып жұмыс істеп, кейін арақ және шыны зауытының директоры болды. Композитор ретінде оның еңбектері өміріндегіден гөрі қайтыс болғаннан кейін жоғары бағаланды.
Franz Adolf Berwald (23 July 1796 – 3 April 1868) was a Swedish Romantic composer and violinist. He made his living as an orthopedist and later as the manager of a saw mill and glass factory, and became more appreciated as a composer after his death than he had been in his lifetime.
Өмір жолы және шығармашылығы
Бервальд Стокгольмде дүниеге келді және музыканттардың төрт буыннан тұратын отбасынан шыққан; оның әкесі, Корольдік опера оркестрінің скрипкашысы, Францты ерте жасынан скрипка тартуға үйретті; ол көп ұзамай концерттерде өнер көрсетті. 1809 жылы Карл XIII билікке келіп, Корольдік капелланы қайта жаңғыртты; келесі жылы Бервальд онда жұмыс істей бастады, сонымен қатар сарай оркестрінде және операда скрипкада ойнады, Эдуард дю Пюйден сабақ алды, және композиция жазуға кірісті. Оркестр үшін жаз айлары демалыс уақыты болғандықтан, Бервальд Скандинавия, Финляндия және Ресейді аралады. Сол кездегі шығармаларының ішінде ол жетілік пен серенаданы кейін де құнды музыка деп санады. 1818 жылы Бервальд «Musikalisk journal» журналын шығара бастады, кейін «Journal de musique» деп аталды, ол әртүрлі композиторлардың оңай фортепиано пьесалары мен әндерін, сондай-ақ өзінің кейбір түпнұсқалық шығармаларын жариялаған мерзімді басылым болды. 1821 жылы оның скрипкалық концертін ағасы Август тұңғыш рет орындады. Ол жақсы қабылданылмады; баяу бөлігіндегі орындау кезінде бірнеше көрермен күліп жіберді. 1825 жылы әкесінің қайтысынан кейін оның отбасы ауыр экономикалық жағдайға түсті. Бервальд бірнеше стипендия алуға тырысты, бірақ патшадан бір ғана стипендия алды, ол Берлинде оқуға мүмкіндік берді, онда ол операларын сахнаға қою мүмкіндігі болмаса да, тыңғылықты жұмыс істеді. Көріну үшін ақша табу үшін Бервальд 1835 жылы Берлинде ортопедиялық және физиотерапиялық клиника ашты, ол табысты болды. Ол өнертапқан ортопедиялық құралдардың кейбіреулері оның қайтысынан кейін де ондаған жылдар бойы қолданылып келді. Берлинде болған кезінде ол композиция жазуды тоқтатты, тек 1841 жылы Венаға көшіп, Матильда Шерерге үйленгеннен кейін қайта бастады. 1842 жылы Хофбург император сарайындағы Редутензалда оның тональдық поэмаларының концерті өте жағымды пікірлер алды, ал келесі үш жыл ішінде Бервальд төрт симфония жазды. Бұл оның жазған алғашқы симфониялары емес: 1820-жылдардың көптеген маңызды шығармалары жоғалып кетті, ал А мажордағы симфонияның бірінші бөлігінің фрагменті сақталған, аяқталған және жазылған. G минорындағы Симфония №1, «Sérieuse» Бервальдтың төрт симфониясының ішінде оның өмірінде орындалған жалғыз симфониясы болды. 1843 жылы оның тұңғыш қойылымы Стокгольмде оның туысы Йохан Фредерик басқарған Корольдік опера үйінің оркестрімен өтті. Сол концертте оның «Jag går i kloster» (Мен монастырға барамын) опереттасы да орындалды, бірақ оның табысы Джени Линдтің орындаған рөліне байланысты деп есептеледі. 1846 жылы Линд Бервальдтың кантаталарының бірінде ән шырқады. 1845 жылы «The Modiste» деген тағы бір оперетта онша сәтті болмады. 1855 жылы аяқталған оның фортепиано концерті, Антуан Франсуа Мармонтель және Франц Листпен оқуын жалғастырған фортепиано оқушысы Хильда Аврора Тегерстрёмге арналған, 1904 жылға дейін жарық көрмеді, ол кезде Бервальдтың немересі Астрид оны Стокгольмдегі студент концертінде орындады. Әсіресе, оның соңғы бөлімінің кереметі Роберт Шуманға немесе Эдвард Григке ұқсас. Оның үш бөлімі үзіліссіз орындалады. Бервальдтың музыкасы Швецияда оның өмірінде жақсы қабылданылмады, тіпті газеттерде жауыз сынға ілікті, бірақ Германия мен Австрияда сәл жақсы бағаланды. 1847 жылы Моцартеум Зальцбург оны құрметті мүше етіп қабылдады. Бервальд 1849 жылы Швецияға оралғанда, ол Людвиг Петреге тиесілі Аңгерманландтағы Сандодағы шыны зауытын басқарды. Осы уақыт аралығында Бервальд өзінің назарын камералық музыка жасауға аударды. Оның өмірінде сахнаға қойылған бірнеше операларының бірі – «Estrella de Soria» 1862 жылы сәуір айында Корольдік театрдағы тұңғыш қойылымында ыстық ықыласпен қарсы алынып, сол айда тағы төрт рет қойылды. Осы табыстан кейін ол «Drottningen av Golconda» (Голконда патшайымы) жазды, ол 1864 жылы қойылатын еді, бірақ Корольдік операда директорлардың ауысуына байланысты қойылмады. 1866 жылы Бервальд өзінің музыкалық жетістіктері үшін Шведтік Поляр жұлдызы орденін алды. Келесі жылы Корольдік Музыкалық Академияның кеңесі Бервальдты Стокгольм консерваториясының музыкалық композиция профессоры етіп тағайындады, бірақ консерватория кеңесі бірнеше күннен кейін шешімін өзгертіп, басқа адамды тағайындады. Патшалық отбасы араласып, Бервальдқа қызмет берілді. Сол кезде оған көптеген маңызды тапсырмалар берілді, бірақ ол олардың бәрін орындауға үлгермеді. Бервальд 1868 жылы Стокгольмде пневмониядан қайтыс болды және ол жерде Норра бегравнингплаценінде (Солтүстік зиратында) жерленді. Оның Симфония №1-нің екінші бөлігі оның қаза тақинатында орындалды. Бервальдтың қайтысынан он жыл өткен соң, оның E-flat мажордағы Симфония №4, «Naïve» 1878 жылы тұңғыш рет орындалды (1848 жылы Париждегі жоспарланған тұңғыш қойылымы сол кездегі саяси көтерілістерге байланысты тоқтатылды). Бұл композиция мен тұңғыш орындалу арасындағы кезең D мажордағы Симфония №2, «Capricieuse» және C мажордағы Симфония №3, «Singulière» үшін салыстырмалы түрде қысқа болды. Ол екі шығарма 1914 және 1905 жылдары ғана тұңғыш рет орындалды. Швеция дирижері және композиторы Ульф Бьёрлин EMI Classics лейблы астында Бервальдтың әртүрлі шығармаларын жазды.
Саналы бағалау
Эдуард Ханслик өзінің 1869 жылғы «Виендегі концерттік өнер тарихы» атты кітабында Бервальд туралы былай деп жазды: «Ол – жігерлендіретін, әзілқой, ерекшеліктерге бейім адам, бірақ композитор ретінде шығармашылық күші мен қиялы жеткіліксіз болған». Композиторлар Людвиг Норман, Тор Аулин және Вильгельм Стенхаммар Бервальдтың музыкасын насихаттау үшін көп еңбек етті. Дегенмен, осы музыканттардың күш-жігеріне қарамастан, Бервальдты композитор-сыншы Вильгельм Петерсон Бергердің Стокгольм газеті «Dagens Nyheter»-де жазғандай, Швецияның «ең түпнұсқа және заманауи композиторы» деп мойындауға біраз уақыт кетті. 1911 жылы Карл Нильсен Бервальд туралы былай деп жазды: «Бұқаралық ақпарат құралдары да, ақша да, билік те жақсы өнерге зиян келтіре алмайды немесе пайда келтіре алмайды. Әрқашан қарапайым, адал өнерпаздар табылады, олар өз шығармаларын жасап, қорғайды. Швецияда осыған ең жақсы мысал – Бервальд». Соңғы кезде британдық музыктанушы Роберт Лейтон 1959 жылы Бервальдтың ағылшын тіліндегі жалғыз өмірбаянын жазды, сондай-ақ Бервальдтың музыкасын басқа да еңбектерінде егжей-тегжейлі талқылады. Харольд Трускотт (Хавергал Брайанның «Готикалық симфониясын» талдағанда) Брайанның «оқиғаларын әдеттегі жоспар бойынша реттемейтін сонаталық бөлімдерді» жазуға дейін болған композиторлардың мысалы ретінде Франц Бервальдты атады, «оның мұражайында олар көп, бірақ ол ешқашан соната стилін бұзатын ерекше нәрсе жасаған жоқ. Олар әрқашан логикалық, бірақ таңғаларлық болды және сонатаның пішіні мен мәніне кедергі емес, көмектесті». Бервальдтың Ми-бемоль мажорлы скрипкалық квартеті туралы Пол Гриффитс «жаңа формальды пішінге қол жеткізу, тіпті Лист немесе Шуманның бір бөлімдік құрылымдары тығыз байланысты болса да, өте таңғаларлық» деп санайды.