Кіріспе

Тель-Авив ауданындағы ежелгі қала, Израиль. Аполлония (Ἀπολλωνία;), ерте Ислам кезеңінде Арсуф (أرْسُوف) және Иерусалимдегі крестоносцы патшалығында Арсур деп аталған, қазіргі Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы ежелгі қала. Израиль археологиясында ол Тель-Аршаф (תֵּל אַרְשָׁף) деп белгілі. Б.з.д. VI ғасырдың соңында парсы дәуірінде финикиялықтар құрған бұл қала, крестоносцы кезеңіне дейін үздіксіз қоныстандырылған, эллинистік, римдік және Византиялық кезеңдерден өтіп, кейін Созуса (Σώζουσα, немесе Ливиядағы Созусадан айырмашылығын көрсету үшін Палестинадағы Созуса) деп аталды. Қала Кесарияның оңтүстігіне қарай, теңізге қарай төмендейтін құмды алқапта, жартасқа орналасқан. 640 жылы мұсылмандар басып алған, Византия шабуылдарына қарсы бекітілген және Арсуф атамын алған. 1101 жылы Иерусалим Крестоносцы Корольдігі оны жаулап алды, Үшінші крестовый жорында стратегиялық маңызды бекініс болды, оның кезінде Арсуф шайқасы (1191) жақын маңда өтті. 1265 жылы қамалды қала мен қамал мамлюктердің қолына түсіп, толығымен қиратылды. Арсуф (сондай-ақ Аполлония–Арсуф אַפּוֹלוֹנְיָה אַרְסוּף) қазір Израильдің Герцлия муниципалитетінде (Тель-Авивтен солтүстікке қарай) орналасқан. 1994 жылдан бері қазба жұмыстары жүргізілуде. 2002 жылы Аполлония ұлттық паркі көпшілікке ашылды.

Аттар

Қала алғаш рет грек атымен – Аполлония – парсы дәуірінің соңғы онжылдықтарында (б.з.д. 4 ғасырдың ортасы) жазылған. 1876 жылы Клермонт Ганно ұсынған, ұзақ жылдар бойы сақталған пікір бойынша, грек атының берілу себебі – канаандық құдай Решефтің (ršp) гректерде Аполлон (опыр құдайы) ретінде түсіндірілуі. Бұл елді мекеннің бастапқыда "феникиялық" негіздеме болғанын көрсетеді. Семит атауы ršp орта ғасырлық араб топонимі Арсуфқа "қайта жаңғыртылған" деп есептеледі. Персиялық кезеңге дейінгі қонысқа қатысты археологиялық дәлелдер жоқ. Изре'ел (1999) бұл сәйкестілікті қолдайды, семит аты арамей тілінде сөйлейтін самариялық қауымдастығында сақталған болуы мүмкін деген болжам айтады. Абуль-Фаттың (14 ғасыр, араб тілінде жазылған) самариялық жылнамасында rʿšfyn (айн әрпімен) топонимі кездеседі. Изре'ел (1999) бұл топонимді араб тіліндегі Арсуфпен байланыстыру мүмкіндігін қарастырады, айн әрпі самариялық арамей жазуында қолданылатын әріптік белгі болған болуы мүмкін деп санайды. Атының Ефремнің немересі Решефпен байланыстырылуы негізсіз. Жақын орналасқан Израиль елді мекеніне 1936 жылы ат берілген, себебі Тиглат Пилесер III-тің жазуындағы *rašpūna сөзі kašpūna ретінде қате оқылған. Бұл қате оқылу Арсуфты Темір дәуіріндегі феникиялық *Rašpūna елді мекенімен байланыстыруға жасалған әрекеттерді күштен шығарды. Аполлонияның "Аполлон қаласы" аталымын Созусаға (Σώζουσα Sōzousa) – "Құтқарушы қаласы" деп өзгертуі Византия кезеңінде христиан дінінің мемлекеттік дін ретінде күш алуының нәтижесінде болды. Сотер (Σωτήρ) – "құтқарушы" сөзі Аполлон мен Мәсіхтің де есімдерінің бірі болғандықтан, бұл өзгеріске ықпал етті. Осыған ұқсас атау өзгерістері кем дегенде үш басқа Аполлония қаласында да болды: Киренаикадағы Созуза, Писидиядағы Созополис және Фракиядағы Созополис. Орта ғасырлық Арсуфтың Аполлония/Созусамен байланысын Клермонт Ганно (1876) анықтаған.

Ежелгі дәуір

Кейбір халколит және темір дәуірінің қалдықтары табылғанымен, парсы кезеңінен (шамамен б.з.б. 500 жыл) бұрынғы қонысқа қатысты ешқандай дәлел жоқ. Қаланың маңыздылығы Яффа мен Кесарияның ықпалында қалғанмен, Аполлония көршілес Тель-Михалдың құлдырауынан кейін аймақтық орталыққа айналды, ал б.з.б. 4 ғасырының ортасында Оңтүстік Шарон жазығындағы маңызды қала және портына айналды. Ол Псевдо-Скилакстың «Периплі» еңбегінде еске алынады. Эллинистік кезеңде Селевкидтер билеген порты қаласы болды. Рим үкімшілігі кезінде қала гүлденіп, Полег және Яркон өзендері арасындағы аймақтың негізгі сауда және өнеркәсіп орталығына айналды. 113 жылы Аполлония жер сілкінісінен зардап шекті, бірақ жылдам қалпына келді. Аполлония Плиний, Hist. nat., V, 14, және Птолемей, V, xv, 2, Кесария мен Иоппа арасында, сондай-ақ Иосиф Флавий, Ant. jud., XIII, xv, 4, Аппиан, Hist. rom. Syr., 57 сияқты басқа да ежелгі авторлардың еңбектерінде кездеседі. Рим проконсулы Габиний б.з.б. 57 жылы оны қираған күйде тауып, қайта жаңартуға бұйрық берді (Жозеф, Bel. jud., I, viii, 4). Аполлония Иоппа мен Кесария арасындағы жағалау жолында, Кесариядан 22 миль қашықтықта «Табула Путингериянада» бейнеленген, бұл Арсуфты Аполлониямен теңестіруді растайды. Аполлонияда монета соғылмаған, бұл қаланың Рим провинциясының орталығы емес, Ямния және Азот сияқты орташа мөлшердегі жағалау қаласы саналғанын көрсетеді. Рим империясының соңғы кезеңіндегі Палестина-Прима провинциясындағы қаланың аты Созуза болды, ал оның епископтық орыны провинция астанасы Кесарияның қарастығында болды. 449 жылға дейін қаланың атауы Аполлониядан Созузаға өзгерді, осы атаумен Епископ Барухий Ефестегі тонаушылар кеңесінің шешімдеріне қол қойды. Созуза аты Византия географтары Иерокл мен Кипрлық Георгийдің еңбектерінде де кездеседі. 449 жылғы Барухийден басқа, тағы екі епископтың аты белгілі: 518 жылғы Леонтий және 553 жылғы Дамиан. 630 жылы қалада патриарх Модест қайтыс болды, бұл факт грузин және араб мәтіндерінде жазылған. Грузин мәтіндерінде Созос (Созуза үшін), ал араб мәтіндерінде Арсуф қолданылады, бұл екі атау да ерте ортағасырлық кезеңде біраз уақыт қолданыста болғанын көрсетеді. 602-628 жылдардағы Византия-Сасани соғысы кезінде қала 614 жылы Шарбаразға шарт бойынша берілді және соғыс аяқталғанға дейін Сасанидтердің бақылауында болды.

Ерте мұсылман дәуірі

640 жылы қала мұсылмандардың қолдарына түсті. Араб географтарының 10 ғасырдағы еңбектерінде Арсуф немесе Урсуф деген арабша атауы кездеседі, мысалы, Әл-Мұқдаси оны «Яфадан кіші, бірақ мықты бекінісі бар және көп халқы бар» деп айтқан. Мұнда Ар-Рамла мешіті үшін алғаш жасалған, бірақ тым кішкентай болғандықтан Арсуфқа берілген әдемі мінбар бар. Мұсылмандар Созузаны жаулап алған кезде, онда самариялықтар тұрған. 809 жылы Харун әл-Рашид қайтыс болғаннан кейін жергілікті самариялық қауымы құрылысқа ұшырап, олардың синагогы қирады. 809 жылы Аббасидтер қалада тұрған үлкен самариялық топты зорлықпен шығарып жіберді. Қаланың ауданы шамамен 300 гектарға дейін азайды және алғаш рет теңізден Византия флотының үздіксіз шабуылдарына қарсы тұру үшін бекіністі қабырғалармен және бастиондармен қоршалды.

Крестоносцы мен мамлюктер кезеңі

Годфри де Буйон оны басып алуға тырысты, бірақ кемелердің жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталды (Вильгельм Тир, IX, x). 1102 жылы патша Бальдуин I құрлық және теңізден қоршаудан кейін оны жаулап алды, бұл тұрғындарға Аскалонға көшуге мүмкіндік берді. Крестшілер, оны Арсур деп атады, қала қабырғаларын қайта жаратып, Иерусалим Корольдігінде Арсур иелігін құрды. 1187 жылы мұсылмандар Арсуфты қайта басып алды, бірақ 1191 жылдың 7 қыркүйегінде Англияның Ричард I және Саладин әскерлері арасындағы Арсуф шайқасынан кейін ол қайтадан крестшілердің қолына көшті. Бейрут әміршісі Ибелиннің Иоанны 1207 жылы Арсуфтың Мелисендасына үйленген кезде Арсуф әміршісі болды. Олардың ұлы Иоанн Арсуф (1258 жылы қайтыс болды) осы лауазымды мұраға алды. Содан кейін лауазым Иоанн Арсуфтың үлкен ұлы Балиан Арсуфқа (1277 жылы қайтыс болды) өтті. Ол 1241 жылы жаңа қабырғалар, үлкен қамал және жаңа портын салды. 1251 жылы Францияның Людовик IX оның қамал-қорғандарын қайта жаңартып салды. 1261 жылдан бастап қалаға Госпитальдік ордені билік етті. 1225 жылы Якут былай деп жазды: "Арсуф 494 жылы Иерусалимнің мырзасы Кунд Фури [Годфри де Буйон] оны басып алғанға дейін мұсылмандардың қолында болды [хиджри бойынша 494 жыл, яғни 1101 жыл], және қазір ол франктардың [крестшілердің] қолында". Ол қорғаушылардың шабуылынан арақта жартылай қаза тапқаннан кейін. Тұрғындары өлтірілді немесе құлдыққа сатылды, ал қала толығымен қиратылды. Бұл қирау соншалықты толық болды, қала тасталып, ешқашан қалалық сипатын қайта қалпына келтірмеді – 14 ғасырда географ Абульфеда онда тұрғын жоқ екенін айтты ("Tabula Syriæ", 82). Муджир әл-Диннің (шамамен 1496 жылы жазған) айтуынша, Арсуфтың оңтүстігіндегі Сидна Али мешіті Бейбарс Арсуфты қайтарып алу алдында жеңіс тілеген әулиенің қабірі орнында салынды. Орта ғасырларда Созуса Антипатриспен шатастырылды. Арсуфтың ежелгі Аполлониямен бір екенін алғаш рет 1876 жылы Клермон Ганно анықтады. Ол Пьер Жакотиннің 1799 жылғы Наполеонның жорығы кезінде жасаған картасында жай ғана "ауыл" деп көрсетілген.

Католик титулярлық кафедрасы 1965 жылға дейін

Палестинадағы Созуза 2013 жылғы Annuario Pontificio-да титулярлық діни орталық ретінде тізілген. Классикалық Палестинадағы Аполлония деген тағы бір ежелгі қаламен шатастырудың салдарынан, ол Antipatris деген атпен де белгіленген. Латын шіркеуінің соңғы титулярлық епископы – Джолоның апостолдық викарийі Франциск Джозеф МакСорли (1970 жылы қайтыс болды). Екінші Ватикандық кеңестен кейін қалыптасқан тәжірибеге сәйкес, бұрынғы шығыс патриархаттарының аумағында орналасқан барлық титулярлық діни орындар енді тағайындалмайды.

Британдық мандат және Израиль кезеңдері

1924 жылы бұл жер Герцлия муниципалитетіне қосылды. Сол кезде қираған жерлерге жақын әл-Харам деген ауыл болған, бірақ ол 1948 жылғы Накба кезінде тұрғындарынан босатылды, ал осы жердің оңтүстігінде 1950 жылдары Герцлияның Шикун Олим ("көшпенділерге арналған тұрғын үйлер") ауданы салынды. Ришпон 1936 жылы осы жердің солтүстік-шығысына орналастырылды. Ол Хоф ХаШарон аймақтық кеңесінің, Орталық округтің құрамына кіреді. Арсуф – 1995 жылы Хоф ХаШарон аймақтық кеңесінде, осы жердің солтүстігінде салынған, Арсуф атымен аталатын қазіргі заманғы "эксклюзивті тік жарлы аймақтағы қауымдастық".

Археология

Аполлония-Арсуф орны 1990 жылдары қазылып, 2002 жылы Аполлония ұлттық паркі ретінде саяхатшыларға ашылды. 2015 жылға дейін қазба жұмыстары жалғасты. Қазба жөніндегі есеп үш томдық, оның бірінші томы 1999 жылы жарық көрді. Екінші және үшінші томдар 2015 жылға дейінгі қазба маусымдарын қамтиды және 2016 жылдан бері дайындалып жатыр. Қазба жүргізілгенге дейін жер бетінде ортағасырлық қала қабырғасы мен ор, шамамен 90 дунам аумақты қамтитын, екі қабырғалы жүйесі бар крестоносшылар қамалы, шамамен 4 дунам аумақты құрайтын, сондай-ақ құмтас рифімен қорғалған, жағалаулары салынған порт және бекітілген тікелей тұрақтар кездесті. Қала маңынан, негізінен Византия және ерте Ислам дәуіріне жататын, көптеген қыш ыдыстар табылды, бұл қала 7 ғасырда ескі қабырғаларынан әлдеқайда кеңейгенін көрсетеді. Орнының оңтүстігінде рим дәуіріне жататын үлкен вилла-маритима ашылды.