Кіріспе

Бұл Квебек әдебиеті туралы мақала.

XVI және XVII ғасырлар

Осы кезеңде Жаңа Франция қоғамы зор қиындықтармен салынып жатты. Француз саудагерлері отаршылдарды тасымалдау шартын орындамады, ал француздар мен олардың үндістандық одақтастары 1701 жылға дейін ағылшындармен одақтасқан ирокездермен соғыста болды. Бұл қиындықтарға қоса, Канадада баспа машинасына ресми түрде тыйым салынды. Осыған қарамастан, отарлаудың алғашқы жылдарында маңызды құжаттар жасалып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, бүгінгі күнге дейін жетті. Жак Картье саяхаттары, Марк Лескарбоның «Жаңа Францияның Музалары», Самуэль де Шампленнің саяхаттары Солтүстік Американы зерттеу және Жаңа Францияның негізін қалау туралы естеліктер. «Иезуиттердің хабарлары», Габриэль Сагардың «Хурон еліне жасаған ұлы саяхат», Маргарита Буржуаның жазбалары – Жаңа Францияның көптеген діни қайраткерлері жазған, олар жабайыларды христиан дініне өткізу міндетін алған еді. Көптеген әндер мен өлеңдер ертедегі француз қоныс салушыларының ауыз әдебиеті арқылы жеткізілді. Француздар арасында танымал болған «À la claire fontaine» балладасын «voyageur»лар өңдеп, бүгінгі Квебекке белгілі болған нұсқасын жасады. Квебектің (сол кезде le Canada деп аталған) алғашқы патриоттық әнін солдат Франсуа Марияушау д’Эсгли жазған. «C'est le Général de Flip» деп аталатын бұл ән 1690 жылы генерал Уильям Фипстің қоршауы кезінде Квебек тұрғындарының көрсеткен қарсылығына құрмет білдіреді. Францияда Канада және Жаңа Франция көптеген жазушылардың қызығушылығын тудырды, әсіресе Франсуа Рабле «Пантагруэль» еңбегінде Картье мен Робервалға сілтеме жасады.

18 ғасыр

1760 жылға дейін табиғат, зерттеулер және «жабайылар» тақырыбы Жаңа Франция өркениетінің қиялын әрі қарай қалыптастырып келді. Жозеф Франсуа Лафитаудың «Америка жабайыларының әдет-ғұрыптары» (Moeurs des sauvages américains), Баквиль де ла Потэридің «Солтүстік Америка тарихы» (Histoire de l'Amérique septentrionale) және «Жаңа Францияның тарихы мен толық сипаттамасы» (Histoire et description générale de la Nouvelle France) бұрынғы ғасырдың жазбаларымен үндес келеді. Канададағы француз қоныс жайлаушыларының ұрпақтарын атау үшін «канадтық» терминінің алғаш рет расталған қолданылуы 1756 жылы Форт-Шуагеннің әскери жеңісінен кейін губернатор Водрёйдің құрметіне жазылған әнде кездеседі. 1758 жылы Этьен Маршан «Жаңа Францияның қоңырауы» (Le carillon de la Nouvelle France) еңбегінде танымал өлең жазды. Бұл ән Форт-Кариллонның жеңіске жеткен шайқасы туралы баяндайды. Канада Ұлыбританияға өткеннен кейін жазылған алғашқы канадтық өлеңі – 1763 жылы аноним автордың «Георг үшінші Канаданы алғанда» (Quand Georges trois pris l'Canada) өлеңі. «Квебек газеті» 21 маусым 1764 жылы Квебек қаласында Уильям Браун тарапынан құрылды. Екі тілде шығарылған газет француз және ағылшын тілдерінде жарық көрді және жылдар өте Солтүстік Америкадағы ең көне газет ретінде сақталды. Еуропа мен Американың қалған бөліктерінің әдеби үрдістері қалаларға, негізінен Квебек қаласы мен Монреальге бірте-бірте енді. Ағартушылықтың жазбалары және американдық және француз революциялары кезінде жазылған шығармалар қолжетімді әдебиеттердің арасында басымдық құрды. Валентин Жотард және Флюри Месплет 1778–79 жылдары Квебектің алғашқы журналын – «Gazette du commerce et littéraire» жариялады. Вольтердің шәкірті және американдықтарды қолдаушы Валентин Жотард түрлі псевдонимдермен көптеген өлеңдер жариялады. Сол кездегі танымал тұлғалардың қатарында Джозеф Октав Плессис, Росс Катберт, Джозеф Кеснел және Пьер де Сальс Латерьер бар. Францияда Вольтер Францияға сапар шеккен гурон туралы «Надан» (L'Ingénu) повесін жазды, ал Америкада сүргінге айдалған француз аристократы Шатобриан «Атала» мен «Рене» шығармаларын жазды.

19 ғасыр

19 ғасыр Квебек тұрғындарының алғашқы нағыз әдеби туындыларын жариялаудың басталуын көрсетеді, олардың ішінде Мишель Бибо, Пьер Буше де Бушевиль, Франсуа Реаль Анжер, Филипп Игнас Франсуа Обер де Гаспе, Амеде Папино, Жозеф Дотр, Франсуа Ксавье Гарно, Пьер Жан Оливье Шово, Луи Антуан Дезауллес, Х. Эмиль Шевалье бар. 1860 жылдары Квебек авторлары белгілі бір тәуелсіздікке қол жеткізді, себебі кітап басып шығару және оны көптеп өндіру жеңілдеді. Антуан Герин Лажо, Филипп Жозеф Обер де Гаспе, Луи Фрешетт, Артур Буйес, Уильям Кирби, Оноре Богран, Лоре Конан, Эдит Мод Итон, Уильям Чапман, Жюль Пол Тардивел, Виннифред Итон, Памфиль Лемей осы кезеңдегі маңызды жазушылардың қатарында болды. Осы ғасырдың басында "Ле Рафтсмен" деген анонимді ән кеңінен танымал болды.

1900-1950 жылдар

Эмиль Неллиган, Символизмнің ізбасары, өзінің алғашқы өлеңдерін 16 жасында Монреальде жариялады, бірақ бес жыл ішінде оған деменция прекокс диагнозы қойылып, ақылдан тайғандар ауруханасына жабылды, содан кейін ол ешқандай шығарма жазбады. Оның жинақталған өлеңдері 1903 жылы үлкен даңққа ие болды, бірақ ол мұны білмеген болуы мүмкін, 1941 жылы қайтыс болғанға дейін медициналық мекемеде қалды. Оның ең танымал өлеңдерінің бірі – «Алтын кеме». Оның өмірі туралы «Неллиган» атты көркем фильм 1991 жылы шықты. 1911 жылы Канадаға көшіп келген француз Луи Эмон Лак-Сен-Жан аймағындағы фермада жұмыс істеген кезде Квебектің танымал ауылдық романы «Мария Шапделен» (1913) жазды. Романның басты кейіпкері Квебектің ұлттық санасының маңызды бейнесіне айналды. Эмон кітаптың кең таралғанын көре алмады, өйткені ол Онтарионың Шапло қаласында пойыздың соққысынан қайтыс болды. Роман көптеген тілдерде кеңінен жарияланды және 1934, 1950, 1983 және 2021 жылдары оның негізінде фильмдер түсірілді. Рим-католик діни қызметкері, тарихшы және Квебек ұлтшылы Лионель Грулькс көптеген еңбектер жазды, соның ішінде 1922 жылғы «Жариялау» романы және 1951 жылғы «Француз Канадасының тарихы» тарихи зерттеуі. Оның консервативті клерикалистік-ұлтшылдық идеологиясы 1950 жылдарға дейін Квебек қоғамына үлкен әсер етті. Клод Анри Гриньон Квебектің сол кездегі әдеби конвенцияларын бұзған, Квебек ауылдық өмірін сатиралық сипаттаған «Адам және оның күнәсі» (1933) атты ерте модернистік роман жазды. Роман бірнеше рет экрандаланды, ең әйгілісі – 2002 жылғы «Серафин: Тас жүрек» фильмі. Діни қызметкер және фольклоршы Феликс Антуан Савард 1937 жылы ауылдық Шарлевоя тауларында орналасқан «Мено, ағаш ағызу шебері» романы үшін француз академиясынан мақтау мен медаль алды. Дәрігер және ғалым Филипп Паннетон «Ринге» псевдонимімен Квебектегі аграрлық өмірден қалалық өмірге өту туралы атақты роман «Отыз акр» (1938) жариялады. Роман 1940 жылы басқа сыйлықтармен қатар, Генерал-губернатор сыйлығын жеңіп алды. Паннетон кейін Португалиядағы елші болады. Жермен Гевремон 1945 жылы шыққан «Келген адам» және оның 1947 жылғы жалғасы «Мари Дидас» сияқты дәстүрлі «роман ду терруар» стилінде танымал романдар жазды. Роджер Лемелиннің Квебек тұрмысына арналған классикалық романы «Плуффтар» 1948 жылы жарық көрді. Әдебиетте 1930 жылдардағы жаңару ең алдымен Гектор де Сен-Дени Гарноның ішкі шындықты («Өлеңдер») және жазудың формалды шектерін («Прозалық еңбектер, 1929-1939 жылдарғы күнделік») зерттеген еңбектерімен байланысты. 1937 жылы ол «Көздер мен ойындар кеңістікте» кітабын жариялады: бұл маңызды квебек поэзиясының кітабы Квебек поэзиясының болашағына және жалпы әдебиетіне үлкен әсер етеді. Көптеген сыншылар мен әдебиет тарихшылары 1937 жылы жарық көрген «Көздер мен ойындар кеңістікте» Квебектегі қазіргі әдебиеттің басталуын білдіреді деп санайды. 1940 жылдары де Сен-Дени Гарнодан кейінгі негізгі жазушылар жалғыздық пен импульсивті жеке бас көтерілісі арасында тербелді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында кейбір жазушылар провинциядағы Рим-католик шіркеуінің наразылығын туғызды. Жан Шарль Харвидің 1934 жылы жарық көрген «Жартылай өркениеттілер» романы сенделістік тудырды. Ол журналист қызметінен босатылды және кітапқа билік тарапынан тыйым салынды. Автоматистік қозғалыстың негізін қалаушы, абстракт суретші Поль Эмиль Бордуас Квебектегі шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін жақтаған «Жалпы бас тарту» (1948) манифестін жазды, ол үшін ол сол кездегі элита тарапынан жазаланды және оқытушылық қызметінен босатылды. Манитобада туған жазушы Габриэль Руаның тұңғыш романы «Жақсы мүмкіндік» (1945), канадалық әдебиеттің классигі саналады, ол Монреальдің жұмысшы класы Сент-Анри ауданындағы өмірдің жағдайын сипаттайды. 1947 жылы «Қалайы флейта» деп ағылшын тіліне аударылғаннан кейін, кітап 1947 жылы Генерал-губернатор сыйлығын жеңіп алып, АҚШ-та үштен төрт миллионнан астам данасын сатты. Ол сондай-ақ «Александр Шеневер» (1954) қараңғы, эмоционалды романы үшін тағы да даңққа ие болды және «Менің балаларым» (1977) үшін үшінші Генерал-губернатор сыйлығын жеңіп алды.

1950-2000 жылдар

Монреаль еврей қауымынан 20 ғасырдың ортасында бірнеше маңызды әдеби тұлғалар пайда болды. А. М. Клейн 1948 жылы «Кейілтуші кресло және басқа да өлеңдер» атты еңбегімен үлкен жетістікке жетті, ол поэзия саласында генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды және күтпеген жерден көп сатылды. 1951 жылы «Екінші шиыршық» атты жалғыз романын жариялады. Клейн «Канаданың ең ұлы ақындарының бірі және еврей канадалық мәдениетінің жетекші тұлғасы» ретінде танылды. Мордекай Ричлердің төртінші романы «Дадди Кравицтің шәкірттігі», оның көптеген шығармалары сияқты, Монреальдің Сен-Урбен көшесі ауданында өрбіген, 1959 жылы үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл роман, «Джошуа, содан кейін және қазір» (1980) және «Барнидің нұсқасы» (1997) ірі көркем фильмдерге айналдырылды, ал «Сен-Урбеннің атбасы» (1971) және «Соломон Гурски осы жерде болды» (1989) Ман Букер сыйлығына ұсынылды. Ричлердің 1992 жылы жарық көрген «О, Канада! О, Квебек!» атты сатирикалық кітабы ағылшын тілінің қолданылуын шектейтін Квебектің тілдік заңдарын паш етіп, қырқыс дау тудырды, бұл Квебек ұлтшылдарының сын-ескертпелеріне әкелді. Айқын, жарқын ақын Ирвинг Лейтон 1959 жылы «Күнге қызыл кілем» атты кітабымен ұлттық беделге ие болды, ол генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Леонард Коэн «Мәдениеттерді салыстырайық» (1956), «Жердің дәмді қорабы» (1961) және «Гитлерге гүлдер» (1964) поэзия жинақтарын, сондай-ақ «Сүйікті ойын» (1963) және «Сұлу ұтылғандар» (1966) романдарын музыкант ретінде халықаралық жұлдыздыққа қол жеткізуге дейін жариялады. Луи Дудек «Еуропа» (1954), «Шашыраңқы теңіз» (1956), «Мексикада» (1958) және «Атлантида» (1967) сияқты ондаған өлеңдер жинағын жариялады. 1984 жылы «Канаданың жетекші ақындарының бірі» ретінде Канада орденінің мүшесі болып тағайындалды. Квебек қаласының жазушысы Ив Териолт өзінің алтыншы романы «Агагук» (1958) арқылы табысқа жетті, ол инуиттер мен ақ адамдар арасындағы мәдени қақтығыстарды бейнеледі. Бұл кітаптың 300 мың данасы сатылып, жеті тілге аударылды. Оның келесі романы «Ашини» (1961) француз тіліндегі көркем әдебиет үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Автор және ақын Энн Хеберттің алғашқы романы «Les Chambres de bois» 1958 жылы жарық көрді, кейін ол «Камураска» (1970) және «Les fous de Bassan» (1982) сияқты марапатталған шығармаларды жазды, екеуі де фильмдерге бейімделді. Оның «Шабан күні балалары» (1975) және «Песняларға жауапты бала» (1992) романдары көркем әдебиет үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды, ал «Поэмалар» 1960 жылы поэзия сыйлығын жеңіп алды. Мари Клер Бле өзінің алғашқы романын 1959 жылы 20 жасында «La Belle Bête» деп жариялады және 20-дан астам роман, сондай-ақ пьесалар, поэзия және газет мақалаларын жазды. Ол француз тіліндегі көркем әдебиет үшін генерал-губернатордың сыйлығын төрт рет жеңіп алды: 1968 жылы «Паулин Арханждың қолжазбалары», 1979 жылы «Le sourd dans la ville», 1996 жылы «Soifs» және 2008 жылы «Нарождение Ребекки в эпоху мучений». Көптеген әсерлі жазушылар Квебектің Тыныш революция кезеңімен байланысты болды, ол 1960-шы жылдары басталды. Ақын Гастон Мирон Квебектің ұлтшыл қозғалысының ең маңызды әдеби тұлғасы болып саналады. Оның «Жылымшы адам» поэзия жинағы 1970 жылы жарық көргеннен кейін бірден табысқа жетті және Квебек әдебиетінің ең көп оқылатын мәтіндерінің бірі болып табылады. Хьюберт Акиннің алғашқы романы «Prochain épisode» (1965), автор психиатриялық мекемеде ұсталған кезде жазылған, ол Канада әдебиетінің классигі болып саналады және 2003 жылы CBC радиосының «Канада оқиды» байқауында жеңімпаз атанды. Акин 1977 жылы өз өмірін құртпастан бұрын тағы бес роман жазды. Квебектегі екі тілділікке қарсы шыққан көп еңбек жасаған жазушы Виктор Леви Болиеу 1968 жылы шыққан «Mémoires d'outre tonneau» романынан бастап, 1974 жылы шыққан «Дон Кихот де ла деманше» романынан бастап көптеген роман жазды. Пьер Вальерес, Фронт де либерация дю Квебек (FLQ) интеллектуалдық көшбасшысы, 1968 жылы америкалық түрмеде тұтқындалған кезде, Канадаға экстрадициялауды күтіп, «Nègres blancs d'Amérique» атты даулы кітап жазды. Атеист жазушы Жерар Бессетт 1960 жылы өмір сүру туралы әңгімесімен танылды «Le libraire» және «L'incubation» (1965) және «Le cycle» (1971) үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Режан Дюшармның 1966 жылғы «L'Avalée des avalés» атты тұңғыш романы Гонкур сыйлығына ұсынылды, кейіннен 2005 жылы Канаданың француз нұсқасын жеңіп алды. Ол осы романы үшін генерал-губернатордың сыйлығын, сондай-ақ 1973 жылы «L'hiver de force» романымен, «Бит-генерациясының» әсерінен «Плато Монт-Рояль» қаласындағы богемалық өмір туралы әңгімемен және 1982 жылы «Ха-ха!» пьесасымен жеңіп алды. Мишель Тремблайдың 1965 жылы жазылған «Les Belles sœurs» атты алғашқы кәсіби қойылымы 1968 жылы премьерасынан кейін жоалдық көше тілін қолдануы және Квебек жұмысшы табының өмірін шынайы бейнелеуі үшін қырқыс дау тудырды. Пьеса Квебек мәдениетіне терең әсер етті және трицаттан астам тілге аударылды. Көп еңбек жасайтын жазушы Тремблай «C't'à ton tour, Laura Cadieux» (1973) комедиялық романы, «Hosanna» (1973), «Albertine en cinq temps» (1984) және «Le Vrai Monde?» (1987) пьесалары, сондай-ақ «Nelligan» (1990) операсы сияқты әртүрлі шығармалар үшін көптеген марапаттар алды. Ол 1999 жылы Канаданың ең жоғары наградасы саналатын «Генерал-губернатордың өнер саласындағы сыйлығын» алды. Жак Годбу 1967 жылы шыққан «Salut Galarneau!» романы үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды, ал Квебек қоғамын зерттейтін терең эсселері «Le Réformiste» (1975) және «Le Murmure marchand» (1984) кітаптарында жинақталды. Ол «Une histoire américaine» (1986) романы үшін де мақтау алды. Годбу өзінің буынның ең маңызды жазушыларының бірі деп сипатталды және 1960 жылдан кейінгі Квебек зиялылық өміріне зор әсер еткен. Ақын және романист Жак Брольт «Quand nous serons heureux» (1970) және «Agonie» (1984) сияқты әдебиеттер үшін танылды, екеуі де генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Ив Бошеменнің алғашқы романы «L'enfirouapé» (1974) «Prix France Québec» сыйлығын жеңіп алды, ал оның екінші романы «Le matou» (1981) француз тіліндегі Квебек әдебиетіндегі ең көп сатылған роман атанды. Бошеменнің үшінші романы «Juliette Pormerleau» (1989) «Grand prix Jean Giono» сыйлығын жеңіп алды. Рош Каррье «The Hockey Sweater» (1979) балаларға арналған әйгілі ертегісі үшін жазушы ретінде танымал болды. 1991 жылы ол Канада орденінің офицері атанды. Квебек қаласының жазушысы Пьер Туржон 1970 жылы шыққан «Sweet Poison» романымен танымал болды. Ол «La Première Personne» (1980) және «La Radissonie» (1992) романдары үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Туржонның 1998 жылы шыққан «Jour de feu» романы танымал француз баспасы «Flammarion» арқылы жарық көрді. Монреаль жазушысы Фернанд Уэлетт генерал-губернатордың сыйлығын үш түрлі санатта жеңіп алды. Ол 1970 жылы «Les actes retrouvés» үшін француз тіліндегі беймәлім әдебиет, 1985 жылы «Lucie ou un midi en novembre» үшін көркем әдебиет және 1987 жылы «Les Heures» үшін поэзия саласында жеңіс оді. Монреаль ақыны Мари Угуай өмірінде «Signe et rumeur» (1976) және «L'Outre vie» (1979) жинақтарын жариялады, ал оның өлімінен кейін 1981 жылы тағы да көптеген шығармалар жарық көрді. Виль-Эмард ауданындағы мәдени орталық оның құрметіне аталды. Журналист Ник Ауф дер Маур екі онжылдық бойы Монреаль қалалық кеңесінің мүшесі болды және «қаланың адамы» ретінде танымал болды. Ол Квебекке қатысты тақырыптарда бірнеше беймәлім кітаптар жазды және оның «Montreal Gazette» газетіндегі мақалаларының жинағы Мордекай Ричлердің кіріспесімен «Nick: A Montreal Life» атты кітап ретінде жарық көрді. Сюзанн Жакоб эсселер, инсталляциялар, романдар, перформанстар, пьесалар, өлеңдер және әңгімелерді қамтитын әртүрлі шығармалар жасады. Жакоб «Laura Laur» (1983) және «La Part de Feu» (1997) үшін генерал-губернатордың сыйлығын жеңіп алды. Гаити-Канадалық автор Дани Лаферьердің 1985 жылы шыққан «Comment faire l'amour avec un nègre sans se fatiguer» атты тұңғыш романы 1989 жылы осы аттас даулы фильмге бейімделді. Лаферьердің «Le Goût d...» романдары.

21 ғасыр

Романшы және драматург Андре А. Мишо «Le ravissement» (2001) және «Bondrée» (2014) шығармалары үшін француз тіліндегі көркем әдебиет бойынша генерал-губернатор сыйлығын жеңіп алды. 2007 жылғы «Mirror Lake» романы оған Квебек әдебиет академиясының «Рингвет» сыйлығын әкелді. Луи Эмонд «Le manuscrit» (2002) және «Le conte» (2005) күрделі романдарымен атаққа ие болды, бұл романдар «Le scripte» атты циклдің бір бөлігі болып табылады және абстракті фантазия әлемінде өрбиді. Мари Франсин Хеберт «Décroche moi la lune» (2001), «Mon rayon de soleil» (2002) және «Le ciel tombe à côté» (2003) сияқты жасөспірімдер әдебиетінің туындылары үшін марапаттар алды, олардың әрқайсысы Мистер Кристи кітап сыйлығында жүлдеге ие болды. Доминик Фортьедің тұңғыш романы «Du bon usage des étoiles» (2008) француз тіліндегі көркем әдебиет бойынша генерал-губернатор сыйлығының финалисі болды, ал кейіннен ол «Au péril de la mer» (2015) романымен осы сыйлықты жеңіп алды.