Жеткізу тізбегі жүйесі

Кіріспе

Тұтынушыға тауар немесе қызмет жеткізуге қатысты жүйе.

Жеткізу тізбегі, кейде "жабдықтандыру тізбегі" деп те аталады, шикізатты дайын өнімге айналдыратын және оларды соңғы тұтынушыларға немесе клиенттерге таратуды қамтамасыз ететін күрделі логистикалық жүйе. Құрылымды жеткізу тізбегінде пайдаланылған өнімдер қалдық құндылығын қайта өңдеуге болатын кез келген нүктеде тізбекке қайта кіре алады. Жеткізу тізбегі құндылық тізбегімен байланысқан. Жеткізу тізбегіндегі жеткізушілер көбінесе "деңгейлерге" бөлінеді, бірінші деңгейдегі жеткізушілер тікелей клиентке, екінші деңгейдегі жеткізушілер бірінші деңгейдегі жеткізушілерге және т.б. тауар жеткізеді. "Жеткізу тізбегі" термині алғаш рет 1905 жылы "The Independent" газетінде жарияланған мақалада қолданылған болуы мүмкін, онда британдық Тибет экспедициясы кезінде "Үндістанмен үздіксіз жеткізу тізбегін сақтаудың" қиындығы туралы қысқаша айтылған.

Шолу

Тауар жеткізу тізбегін өндіріс және тарату екі кезеңге бөліп қарастыруға болады. Өндіріс кезеңінде құраушы бөлшектер мен жартылай дайын бөлшектер өндіріс орталықтарында жасалады. Содан кейін бөлшектер құрастыру зауытында жинақталады. Тарату кезеңіне өнімді соңғы тұтынушыларға жеткізетін орталық және аймақтық тарату орталықтары кіреді. Академиктер Алан Харрисон мен Джанет Годселл "жеткізу тізбегі процестерін тұтынушының сатып алу мінез-құлқына назар аудару үшін үйлестіру қажет" десе, ал "тұтынушыға жауап беру қабілеті" материалдардың тұтынушының сатып алу мінез-құлқына жауап беру үшін жеткізу тізбегі процестерінің тізбектілігі арқылы өтуге мүмкіндігін растайтын көрсеткіш ретінде қарастырылуы керек дейді. Көптеген жағдайларда, тауар жеткізу тізбегіндегі алмасулар өздерінің қызығушылық саласындағы кірістілігін арттыруға ұмтылатын, бірақ жеткізу тізбегіндегі басқа қатысушылар туралы білімі аз немесе мүлдем хабары жоқ, немесе қызығушылық танытпайтын әртүрлі компаниялар арасында жүзеге асады. Соңғы кезде өнімдер мен қызметтерді ұсынуда ынтымақтасатын бизнес кәсіпорындарының еркін байланысқан, өзін-өзі ұйымдастыратын желісі "кеңейтілген кәсіпорын" деп аталады, ал "тізбек" термині мен оның көрсететін сызықтық құрылымы жеткізу желілерінің нақты қалай жұмыс істейтінімен байланыстыру қиын деп сынға ұшырады. Шындығында, тізбек – бұл күрделі және динамикалық сұраныс пен ұсыныс желісі.

Картаға түсіру

Сол сияқты, жеткізу тізбегін карталау – бұл ұйымның жеткізу тізбегіндегі барлық қатысушылар туралы ақпаратты жазбаға түсіру және осы ақпаратты ұйымның жеткізу желісінің жаһандық картасы түрінде жинақтау процесі болып табылады.

Менеджмент

1980 жылдары жеткізу тізбегін басқару (SCM) термині негізгі бизнес процестерді интеграциялау қажеттілігін білдіру үшін пайда болды, соның ішінде соңғы тұтынушыдан бастап бастапқы жеткізушілерге дейін. Бастапқы жеткізушілер – бұл клиенттер мен басқа да мүдделі тараптар үшін құндылық қосатын өнімдерді, қызметтерді және ақпаратты ұсынатын ұйымдар. SCM-нің негізгі идеясы – компаниялар мен корпорациялар нарық сұранысы, тарату мүмкіндіктері және өндіріс қабілеттері туралы ақпарат алмасу арқылы жеткізу тізбегіне қатысады. Booz Allen Hamilton компаниясының консультанты Кит Оливер бұл терминді 1982 жылы Financial Times газетіне берген сұхбатында қолданғаннан кейін оның авторы деп есептеледі. Алайда, бұл термин 1981 жылы Alizamir және тағы басқалар, ал 1978 жылы Burns пен Sivazlian есімдерімен бұрын қолданылған. Егер барлық қажетті ақпарат тиісті компаниялардың барлығына қолжетімді болса, жеткізу тізбегіндегі әрбір компания жалпы жеткізу тізбегін оңтайландыруға көмектесе алады, жергілікті оңтайландыруға негізделген жартылай оңтайландырудан гөрі. Бұл өндіріс пен таратуды жақсы жоспарлауға, шығындарды төмендетуге және тартымдырақ өнімге, соның салдарынан сатылымның өсуіне және қатысушы компаниялардың жалпы нәтижелерінің жақсаруына әкеледі. Бұл вертикальды интеграцияның бір түрі. Дегенмен, вертикальды интеграцияның себептері мен тиімділігі әртүрлі аймақтарда әртүрлі екені көрсетілген. SCM-ді табысты енгізу жаһандық нарықта бәсекелестіктің жаңа түріне алып келеді, онда бәсекелестік енді компанияға қарсы емес, жеткізу тізбегіне қарсы жеткізу тізбегі түрінде жүзеге асырылады. SCM-нің басты мақсаты – тарату мүмкіндіктері, қор және еңбек күші сияқты ресурстарды ең тиімді пайдалану арқылы клиенттердің сұранысын қанағаттандыру. Теориялық тұрғыдан алғанда, жеткізу тізбегі сұранысты ұсыныспен теңестіруге және оны ең аз қормен жасауға тырысады. Жеткізу тізбегін оңтайландырудың әртүрлі аспектілеріне жеткізушілермен байланыс орнату арқылы кедергілерді жою, ең төмен материалдық құн мен тасымалдау арасындағы балансты сақтау үшін стратегиялық түрде сатып алу, өндіріс ағынын оңтайландыру үшін уақтылы техникаларды енгізу, клиенттер нарықтарына қызмет көрсету үшін зауыттар мен қоймалардың дұрыс орналасуын қамтамасыз ету және таратудың тиімділігін арттыру үшін орналасуды бөлу, көлік маршрутын талдау, динамикалық бағдарламалау және дәстүрлі логистиканы оңтайландыру кіреді. "Логистика" термині бір компания немесе ұйым ішіндегі өнімдерді таратумен байланысты қызметтерге қолданылады, ал "жеткізу тізбегі" өндіріс пен сатып алуды да қамтиды, сондықтан ол кең ауқымды, өйткені бірнеше кәсіпорынды (жеткізушілер, өндірушілер және бөлшек саудагерлерді) қамтиды, олар өнімге немесе қызметке деген клиенттік қажеттілікті қанағаттандыру үшін бірлесіп жұмыс істейді. 1990 жылдардан бастап көптеген компаниялар жеткізу тізбегін басқарудың логистикалық аспектісін үшінші тарапты логистикалық провайдермен (3PL) серіктестік арқылы аутсорсингке беруді жөн көрді. Компаниялар өндірісті де келісімшартты өндірушілерге аутсорсингке береді. Технологиялық компаниялар осы күрделі жүйелерді басқаруға көмектесу үшін пайда болды. Уақытты, ресурстарды және қордың көрінуін оңтайландыруға әсер ететін болғандықтан, бұлтқа негізделген SCM технологиялары келесі буын жеткізу тізбектерінің алдыңғы қатарында тұр. Бұлт технологиялары мобильді қосымша арқылы жұмысты офлайн режимінде өңдеуге мүмкіндік береді, бұл онлайн жабыны немесе байланысы жоқ аймақтарда қордың болуымен байланысты жиі кездесетін мәселені шешеді.

In the 1980s, the term supply chain management (SCM) was developed to express the need to integrate the key business processes, from end user through original suppliers. Original suppliers are those that provide products, services, and information that add value for customers and other stakeholders. The basic idea behind SCM is that companies and corporations involve themselves in a supply chain by exchanging information about market demand, distribution capacity and production capabilities. Keith Oliver, a consultant at Booz Allen Hamilton, is credited with the term's invention after using it in an interview for the Financial Times in 1982. The term was used earlier by Alizamir et al. in 1981, and Burns and Sivazlian in 1978. If all relevant information is accessible to any relevant company, every company in the supply chain has the ability to help optimize the entire supply chain rather than to sub optimize based on local optimization. This will lead to better planned overall production and distribution, which can cut costs and give a more attractive final product, leading to better sales and better overall results for the companies involved. This is one form of vertical integration. Yet, it has been shown that the motives for and performance efficacy of vertical integration differ by global region. Incorporating SCM successfully leads to a new kind of competition on the global market, where competition is no longer of the company versus company form but rather takes on a supply chain versus supply chain form. The primary objective of SCM is to fulfill customer demands through the most efficient use of resources, including distribution capacity, inventory, and labor. In theory, a supply chain seeks to match demand with supply and do so with minimal inventory. Various aspects of optimizing the supply chain include liaising with suppliers to eliminate bottlenecks; sourcing strategically to strike a balance between lowest material cost and transportation, implementing just in time techniques to optimize manufacturing flow; maintaining the right mix and location of factories and warehouses to serve customer markets; and using location allocation, vehicle routing analysis, dynamic programming, and traditional logistics optimization to maximize the efficiency of distribution. The term "logistics" applies to activities within one company or organization involving product distribution, whereas "supply chain" additionally encompasses manufacturing and procurement, and therefore has a much broader focus as it involves multiple enterprises (including suppliers, manufacturers, and retailers) working together to meet a customer need for a product or service. Starting in the 1990s, several companies chose to outsource the logistics aspect of supply chain management by partnering with a third party logistics provider (3PL). Companies also outsource production to contract manufacturers. Technology companies have risen to meet the demand to help manage these complex systems. Cloud based SCM technologies are at the forefront of next generation supply chains due to their impact on optimization of time, resources, and inventory visibility. Cloud technologies facilitate work being processed offline from a mobile app which solves the common issue of inventory residing in areas with no online coverage or connectivity.

Қаттылық

Жеткізу тізбегінің төзімділігі – "өзгерістерге қарсы тұру, бейімделу немесе түрлену қабілеті". Ұзақ уақыт бойы жеткізу тізбегін басқаруда инженерлік төзімділік (немесе беріктік) түсінігі басым болды, бұл төзімділікті сақтап қалу тұжырымына әкелді. Соңғы кезде экологиялық және әлеуметтік-экологиялық төзімділік түсініктері сәйкесінше бейімделу және түрлену тұжырымдамаларына жол ашты. Бұл жеткізу тізбегін панархиялық тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік береді, оны жүйелер жүйесіне енгізеді, соның арқасында басқа деңгейде жұмыс істейтін жүйелермен (мысалы, қоғам, саяси экономика, Жер) жеткізу тізбегінің өзара әрекеттесуін талдауға болады. Төзімділікті сақтап қалу – "қайта оралу" дегенді білдіреді; мысалы, біздің жағдайымызда, "қалыпты" жұмыс режимін қалпына келтіру үшін кемені мүмкіндігінше жылдам алып қою қажет. Бейімделу – жүйенің "жаңа қалыпты" жағдайға жеткенін қабылдап, сәйкес әрекет етуді білдіреді; осы ретте кемелерді Африка мүйісінен айналдыруға немесе көліктің басқа түрлерін пайдалануға болады. Ал түрлену – жаһандану, сырттан тапсырыс беру және тікелей жеткізу тізбегі туралы қағидаларды қайта қарастырып, жаңа мүмкіндіктерді іздеуді білдіреді; мысалы, бұл жергілікті және айналмалы жеткізу тізбегіне әкелуі мүмкін. Жеткізу тізбегінің төзімділігі маңызды бизнес мәселесі ретінде танылды. 2014 жылы Ұлыбританияның Британдық өнеркәсіп конфедерациясы көптеген компаниялар жеткізу тізбегінің бөліктерін Еуропалық елдерге қайта орналастырғанын хабарлады, көптегендері жеткізу тізбегінің төзімділігін "осы шешімнің басты факторы" деп атады.

Әлеуметтік жауапкершілік

2013 жылы Савар ғимаратының құлауы салдарынан 1100-ден астам адам қаза тапқан оқиға жаһандық жеткізу тізбектеріндегі корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік туралы кең пікірталас тудырды. Wieland және Handfield (2013) компаниялар өнімдерін және жеткізушілерін тексеруі қажет екенін, ал жеткізушілерді тексеру бірінші деңгейлі жеткізушілермен (негізгі клиенттерге тікелей тауар жеткізетін) тікелей қарым-қатынастан асып түсуі керек екенін ұсынады. Сондай-ақ, егер жеткізуді тікелей бақылау мүмкін болмаса, ақпараттық ашықтықты арттыру қажеттігін, ал ақпараттық ашықтықты арттыруда ақылды және электрондық технологиялар маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Олар сонымен қатар жергілікті серіктестермен, салалық және университеттермен ынтымақтастықтың жеткізу тізбектерінде әлеуметтік жауапкершілікті тиімді басқару үшін өте маңызды екенін атап көрсетеді. Бұл оқиға сонымен қатар ұйымдардағы жұмысшылардың қауіпсіздігі стандарттарын жақсарту қажеттігін көрсетіп тұр. Хой және Лин (2012) корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік ұйымдардағы еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқаруын жақсартатын саясатты қабылдауға ықпал етуі мүмкін екенін айтады. Шындығында, басқа елдерде өкілдігі бар халықаралық ұйымдар қауіпсіздікке байланысты жағдайлардың алдын алу үшін ұйымның саясатымен жұмысшыларды тиісті түрде қорғауға жауапкершілікте.

Тамақпен қамтамасыз ету тізбектері

Көптеген агробизнес және азық-түлік өңдеушілер шикізатты шағын шаруалардан сатып алады. Бұл әсіресе кофе, какао және қант сияқты салаларда кең таралған. Соңғы 20 жылда көбінесе іздестірілетін жеткізу тізбектеріне көшу байқалды. Компаниялар енді бірнеше делдал арқылы өткен егінді сатып алудың орнына, фермерлерден немесе сенімді жинақтаушылардан тікелей сатып алуда. Мұндай өзгерістердің себептері азық-түлік қауіпсіздігі, бала еңбегі және қоршаған ортаның тұрақтылығына алаңдаушылық, сондай-ақ өнімділікті арттыру және егін сапасын жақсартуға деген ниет болып табылады. 2009 жылдың қазан айында Еуропалық комиссия "Еуропада азық-түлікпен қамтамасыз ету тізбегінің тиімді жұмыс істеуі" тақырыбында хабарлама жариялады, онда азық-түлікпен қамтамасыз ету тізбегін құрайтын Еуропа экономикасының үш секторы – ауыл шаруашылығы, азық-түлік өңдеу өнеркәсібі және тарату секторы қарастырылды. Ал 2008 жылдың желтоқсанында жарияланған азық-түлік бағалары туралы алдын ала есеп азық-түлікпен жабдықтау тізбегіне қатысты мәселелерді көтерген еді. 2022 жылдың наурыз айында Комиссия ЕО-ның ауыл шаруашылығы мен азық-түлікпен қамтамасыз ету тізбектерінің беріктігі мен тұрақтылығын арттыру қажеттігін атап өтті.

Реттеу

Соңғы жылдары жеткізу тізбегінің қауіпсіздігі ерекше маңызға ие болды. Осының салдарынан, жеткізу тізбектері жиі жаһандық және жергілікті регламенттерге бағынады. АҚШ-та 2010 жылы жаһандық жеткізу тізбегінің жұмыс істеу жолына ұзақ мерзімді әсер еткен бірнеше маңызды регламенттер пайда болды. Бұл жаңа регламенттерге импорттаушының қауіпсіздік туралы алдын ала хабарламасы (ISF) және сертификатталған жүктерді тексеру бағдарламасының қосымша шаралары кіреді. Еуроодақтың жеткізу тізбегі заң жобасы жеткізу тізбегіндегі адам құқықтары мен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған міндетті тексеру талаптарын қамтиды.

Жеткізу тізбегіне әсер ететін үрдістер

Жаһанданудың күшеюімен және бүгінгі нарықтарда әртүрлі балама өнімдерге қолжетімділіктің жеңілдеуімен өнім дизайнының сұраныс тудыруға үлесі бұрынғыдан да маңыздырақ. Сонымен қатар, нарықтағы шектеулі сұранысқа компаниялар арасындағы ұсыныстың және бәсекелестіктің артуы, сондай-ақ баға және басқа маркетингтік элементтердің ерекшелену факторын жоғалтуы өнім дизайнының сұраныс тудыру үшін тартымды мүмкіндіктер ұсыну арқылы өзгеше рөл атқаруына әкеледі. Осы орайда, сұраныс тудыру өнім дизайнының сұраныс жасау тұрғысынан қаншалықты тартымды екенін анықтау үшін қолданылады. Яғни, бұл өнім дизайнының тұтынушылар күтілімдерін қанағаттандыру арқылы сұраныс тудыру қабілеті. Алайда, өнім дизайны ғана емес, сонымен қатар өндіріс процестеріне, құнға, сапаға және тапсырыстың орындалу мерзіміне де әсер етеді. Өнім дизайны тікелей байланысты жеткізу тізбегіне және оның талаптарына әсер етеді, оның ішінде өндіріс, тасымалдау, сапа, көлем, өндіріс кестесі, материалдарды таңдау, өндіріс технологиялары, өндіріс саясаты, ережелер және заңдар. Жалпы алғанда, жеткізу тізбегінің сәттілігі өнім дизайнына және жеткізу тізбегінің мүмкіндіктеріне байланысты, бірақ керісінше де рас: өнімнің сәттілігі оны өндіретін жеткізу тізбегіне байланысты. Өндірістік инженерия бойынша жүргізілген зерттеуде, Жеткізу тізбегін жобалау (DFSC) процесі қарастырылды. Өнім дизайны жеткізу тізбегіне көптеген талаптар қойғандықтан, өнім дизайны аяқталғаннан кейін жеткізу тізбегінің құрылымын анықтайды, инженерлердің әртүрлі (және ықтимал, тиімдірек) жеткізу тізбегінің баламаларын жасау және бағалау мүмкіндігін шектейді. Жеткізу тізбегін жобалау – өнімнің өмірлік циклінің құнын қысқартуға, өнім сапасын арттыруға, тиімділікті жақсартуға және жеткізу тізбегіндегі барлық серіктестердің табысын арттыруға бағытталған процесс ретінде сипатталады. Жеткізу тізбегі жөніндегі кеңесші Энтони Тарантино жеткізу тізбегінің сенімділігі мен жұмыс істеуіне әсер ететін бірқатар ең жақсы тәжірибелерді анықтады, оның ішінде көп салалық орталықтар құру, орталықтандыру мен децентрализация арасындағы тепе-теңдікті оңтайландыратын гибридтік жеткізу тізбегі ұйымдары және құрылымдалған және құрылымдалмаған деректерді кеңінен пайдалану. Үлкен деректер жеткізу тізбегін басқаруда, әсіресе стратегиялық сатып алу және жеткізуді басқару саласында көбірек қолданылуда. Үлкен деректерді тиімді пайдалану шешім қабылдау қабілеттерін жақсарту арқылы жеткізу тізбегі қызметінің тиімділігін арттыра алады. Экономикалық өсіммен байланысты күрделілік пен B2B белсенділігінің артуымен қатысушылар жеткізу тізбегі ынтымақтастығын құндылық тізбегіндегі қосылған құнның бір бөлігі ретінде қарастыруға ұмтылады.

With the increasing globalization and easier access to different kinds of alternative products in today's markets, the contribution of product design to generating demand is more significant than ever. In addition, as supply, and therefore competition, among companies for the limited market demand increases and as pricing and other marketing elements become less distinguishing factors, product design likewise plays a different role by providing attractive features to generate demand. In this context, demand generation is used to define how attractive a product design is in terms of creating demand. In other words, it is the ability of a product's design to generate demand by satisfying customer expectations. But product design affects not only demand generation but also manufacturing processes, cost, quality, and lead time. The product design affects the associated supply chain and its requirements directly, including manufacturing, transportation, quality, quantity, production schedule, material selection, production technologies, production policies, regulations, and laws. Broadly, the success of the supply chain depends on the product design and the capabilities of the supply chain, but the reverse is also true: the success of the product depends on the supply chain that produces it. According to an industrial engineering study which looked at a process for Design for Supply Chain (DFSC), since the product design imposes multiple requirements on the supply chain, then once a product design is completed, it drives the structure of the supply chain, limiting the flexibility of engineers to generate and evaluate different (and potentially more cost effective) supply chain alternatives. Design for Supply Chain is described asa process that aims to drastically reduce the product life cycle costs improve product quality, improve efficiency and improve profitability for all partners in the supply chain. Supply chain consultant Anthony Tarantino has identified a number of best practices affecting the resilience and operation of supply chains, including the formation of multi disciplinary centres of excellence, hybrid supply chain organizations which optimise the balance between centralisation and de centralisation, and more extensive use of both structured and unstructured data. Big Data is increasingly being utilized in supply chain management, especially in the strategic purchasing and supply management sector. Effective application of Big Data can improve the performance of supply chain activities through improved decision making capabilities. With the increased complexity and b2b activity associated with economic growth, actors often seek to view supply chain collaboration as a part of the value adding activities in a value chain.