Кіріспе

Тарихи зерттеу саласы

Француз төңкерісінің тарихнамасы екі жүз жылдан астам уақытты қамтиды. Төңкеріс туралы заманауи және 19 ғасырдағы жазбалар көбінесе идеологиялық бағыттар бойынша бөлінді: консервативті тарихшылар төңкерісті айыптаса, либералдар 1789 жылғы төңкерісті мақтады, ал радикалдар 1793 жылғы демократиялық және республикалық құндылықтарды қорғады. 20 ғасырға келген кезде төңкеріс тарихы кәсіби деңгейге жетті, ғалымдар мемлекеттік мұрағаттардағы бастапқы дереккөздерді сын тұрғысынан талдауға көбірек назар бөлді. 1920 жылдардың соңынан 1960 жылдарға дейін Францияда төңкеріс тарихнамасында әлеуметтік және экономикалық тұжырымдамалар, көбінесе марксистік көзқарас негізінде, басымдық құрды. Бұл үрдіс 1960 жылдары ревизионист тарихшылар тарапынан сынға алынды, олар таптық қақтығыс төңкерістің барысына шешуші фактор болмағанын, саяси ыңғайлылық пен тарихи жағдайлар әлеуметтік факторларға қарағанда маңызды рөл атқарғанын дәлелдеді. 21 ғасырда ешбір түсіндіру моделі кең қолдау таппады. Төңкеріс тарихнамасы көбірек әртараптанды, мәдени тарих, гендерлік қатынастар, аймақтық тарих, бейнелеу өнері, трансұлттық интерпретациялар және деколонизация сияқты салаларды зерттеді. Дегенмен, француз төңкерісінің Батыс тарихының алдыңғы және заманауи дәуірлері арасындағы шешуші нүкте болғаны туралы жалпы келісім сақталып келеді.

Қазіргі және 19 ғасырдағы тарихшылар

Француз төңкерісі туралы алғашқы жазбалар оқиғалармен дерлік бір мезгілде пайда болды және негізінен идеологиялық бағыттар бойынша бөлінді. Олардың ішінде Эдмунд Берктің консервативті сын-пікірі – «Франция төңкерілісі туралы ойлар» (1790) және Томас Пэйннің жауабы – «Адам құқықтары» (1791) кіретін еді. 1815 жылдан бастап, революциялық жылдардың куәгерлерінің тәжірибесіне негізделген, баяндамалық тарихтар үстемдік құрды. XIX ғасырдың ортасында ғалымдар жазған, түпнұсқа құжаттарға сүйенген және замандас деректерге көбірек сындық тұрғыдан қараған танымдық тарихтар пайда болды. Дюпюй революцияның XIX ғасырдағы тарихнамасының үш негізгі бағытын анықтайды. Біріншісі – халық егемендігі, азаматтық теңдік, рационалдылық, прогресс және діни сенімнен жоғары тұратын жеке бақыт сияқты революциялық идеалдарды қабылдамаған реакциялық жазушылар. Екінші бағыт – революцияның демократиялық-республикалық құндылықтарын дәріптеген жазушылар. Үшінші ағым – конституция мен адам құқықтарын орнату реформаларының қажеттілігін мойындаған, бірақ демократиялық көпшілік қолдаған жағдайда да жеке меншікке және жеке құқықтарға мемлекеттік араласуға қарсы болған Гермен де Сталь және Гизот сияқты либерал жазушылар. Дойл үш ағымды реакциялық, радикалды және либералды, немесе жай ғана оң, сол және орталық деп сипаттауға болатынын айтады.

Берк және Барруэль

Франция революциясы туралы толғауларында (1790) Берк революцияға консервативті көзқарас ұсынды, бұл Ескі режим тұрақты және тиімді болғанын, тек шамалы реформалар қажет екенін көрсетеді. Революция – дінге, монархияға және орнаған әлеуметтік тәртіпке сенімді жойған философтар мен әдебиетшілердің құрылған қастандығы, «қоңыр жұртшылықты» тәртіпсіздікке ұйытқан. Франциядағы қастандық теориялары саяси ахуалдың шиеленісінен туындады, Аббат Барруэльдің, ең ықпалды еңбегі – «Якобиншілдік тарихын көрсететін естеліктер» (1797–1798) еңбегінде масондар мен басқа да наразылар монархияны және католик шіркеуін құлатуға тырысқандығын айтты.

Адольф Тьерс

Адольф Тьердің «Француз революциясының тарихы» (1823-1827 жылдары жарық көрген) француз тарихнамасының либералдық дәстүріндегі алғашқы маңызды еңбек болды. Он томдық толық жинақ он мың дана сатылып, либералдық айналымдарда және жас париждіктер арасында ерекше танымал болды. Реставрация кезеңінде жазылған бұл кітап 1789 жылғы революцияның қағидаларын, көшбасшыларын және жетістіктерін жоғары бағалады. Батырлар – Мирабо, Лафайет және басқа да орташа көзқарасты көшбасшылар. Тьер Маратты, Робеспьерді және басқа да радикалды көшбасшыларды айыптады, сондай-ақ монархияны, аристократияны және дін қызметкерлерін өзгеріске бейімделмегендері үшін сынады. Бұл кітап Карл X-тің Бурбон режимінің заңдылығын күлдетуде және 1830 жылғы шілде революциясын тудыруда маңызды рөл атқарды. Тьердің тарихы Францияда кеңінен мақталып, 1834 жылы оған Француз академиясына мүшелік берілді. Кидрон Тьердің тарихын: «романтикалық аурасы бар тарихи детерминизм» деп сипаттайды. Тьер тарихи тұлғасыз күштердің адамдардың еркінен күштірек екеніне және революцияның әрбір кезеңінің сөзсіз болатынына сенді. Дегенмен, ол революцияның 1789-1791 жылдардағы буржуазияның ескі режимнен билікті тартып алуының оңды кезеңі мен 1793 жылдан бастап соғыс және басқа да жағдайлардың салдарынан зорлық-зомбылық пен диктатураның қажет болған өкінішті кезеңін ажыратып көрсетті.

Франсуа Мигне

Франсуа Мигне 1824 жылы «Француз революциясының тарихы» атты еңбегін жариялады. Либералдық дәстүрде жазған Мигне 1789 жылғы революцияны ескі режимнің теңсіздіктеріне наразылық білдірген, дамып келе жатқан, өркендеген және білімді буржуазияның нәтижесі деп қарастырды. Революцияға жетекшілік еткен либерал аристократтар мен орта тап конституция, өкілдік институттар мен тең саяси және азаматтық құқықтарды орнатуға тырысты. Мигнеттің тарихи қажеттілік туралы пікірлері Тьердің пікірлерімен саяды. Кидронның сөзіне сүйенсек, Мигнеттің тарихы моральдық бағалаудың болмауымен және Террорды жауларына қарсы соғыс үкіметінің іс-әрекеттері ретінде бейнелеуімен ерекшеленеді.

Томас Карлайл

Томас Карлайлдың үш томдық "Француз революциясы, тарих" (1837) романтикалық мектептің повестік тарихының маңызды үлгісі болды. Карлайл Тьердің тарихқа қатысты детерминистік көзқарасын қабылдамады, ол жеке адамның моральдық жауапкершілігінен гөрі, сөзсіз тарихи күштерді басымдыққа қойды. Карлайл жеке тұлғалардың өмірлік тәжірибесіне көбірек қызығушылық танытты және Мирабо, Дантон мен Наполеонды Революцияның үш ұлы тұлғасы деп жариялады. Ол Революцияның идеологиялық түсіндірмелерін қабылдамады, "фактілер, фактілер, теория жоқ" деп талап етті. Оның зерттеулері оны Революцияның жирондистері мен радикалдарына қарсы қойды, бірақ ол саяси либералдық түсіндіруді қолдамады. Оның революциялық зорлық-зомбылыққа қатысты ұстанымы белгісіз болды; ол оны жек көреді, бірақ қарапайым халықтың қиын жағдайында оны түсінікті деп санады. Ауллард оның қолданылған дереккөздерді пайдалануын жоғары бағалап, оны "бейтарап, бірақ сабырлы да, сезімтал да емес" деп атады.

Жюль Мишелет

Жюль Мишеле (1798–1874) 1847 және 1856 жылдар аралығында өзінің көп томдық «Француз революциясының тарихы» атты еңбегін жариялады. Виконың ықпалымен Мишеле жеке тұлғалардан гөрі халыққа көбірек мән берді. Ол революцияны француз халқының кедейлік пен зұлымдыққа қарсы, республикалық теңдік үшін жасаған спонтанды көтерілісі ретінде бейнеледі және революция Францияның бірігуіне және заңнамалық жаңаруына қол жеткізгенін баса көрсетті. Мишеле Робеспьер мен якобиндерді сынады, бірақ Террордың себебін контрреволюционерлерге жатқызды. Руде мен Дойл Мишелені радикалды, демократиялық республикалық дәстүрге жатқызады, ал Кидрон осы еңбекті романтикалық, либералды және ұлтшыл деп сипаттайды. Франсуа Фюре Мишельдің тарихын «барлық революциялық тарихнаманың негізгі тасы және әдеби ескерткіш» деп атады.

Алексис де Токвиль

Алексис де Токвильдің "Ескі режим және революция" (1856) еңбегі 19 ғасырдағы ағылшын тілді әлемге зор әсер етті. Токвиль саяси либерал болды және революцияны тәжірибесіз ойшылдар бастады, олар бостандықтан гөрі теңдікке артық көңіл бөлді деп сақты. Революцияның демократиялық теңдікке ұмтылысы Наполеонның бостандықты жоюына жағдай жасады. Токвильдің революция тарихын зерттеуге қосқан үлесіне жақында ашылған француз архивтерін кеңінен пайдалануы және революцияның көптеген себептері болғанын, соның ішінде корольдың реформаларға жасаған тырабын атап көрсетуі кірді: "Революциямен құлатылған әлеуметтік тәртіп көбінесе оған дейін болғаннан жақсырақ болады, ал тәжірибе көрсеткендей, жаман үкімет үшін ең қауіпті кезең – реформаға кіріскен сәті". Токвиль үшін революцияның себебі – азап пен қысым емес еді: білім мен экономика дамып, жер иелігінің құрылымы әртараптанды. Ол Ескі режимнің әлеуметтік құрылымын, нақты экономикалық және құқықтық мәселелердің туындауын, сондай-ақ Ескі режимнен революциялық жылдарға дейінгі әкімшілік басқарудың орталықтандырылуының сақталуын ерекше атап өтті.

Гипполит Тэйн

Гипполит Тэйн (1828–1893) өзінің «Францияның заманауи тарихының бастаулары» (1875–94) еңбегінде мұрағаттық дереккөздерді кеңінен пайдаланды, ал оның түсіндірмесі халықтың әрекеттерінің роліне баса назар аударды. Оның тұжырымы консервативті болды және революцияға, сондай-ақ революциялық толқындарға қарсы болды, олардың басым бөлігі қылмыстық элементтерден құралған деп санады. Ол революционерлердің негізгі қозғаушы күші мүліктік ауысу екенін айтты және 1789 жылғы революция мен 1793 жылғы революция арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептеді. Шафер сияқты тарихшылар оның тұжырымына 1871 жылғы Париж коммунасының оңсыз тәжірибесінің әсер еткенін көрсетеді. Ол Бёркке, ағылшын консервативті қағидаларына және заманауи құжаттарға негізделген «ғылыми» тарихқа жоғары баға берді. Ол ХХ ғасырдың оңшыл тарихшыларына, оның ішінде Августин Кошин мен Пьер Гаксотқа зор ықпал етті.

ХХ ғасыр

Революцияның консервативтік, демократиялық республикалық және либералдық түсіндірмелері арасындағы айқын ерекшелік 20-шы ғасырда да сақталды, бірақ тарихнама деректік мәліметтерге сын тұрғысынан талдау жасауға көбірек назар бөліп, күрделенді. 1920-жылдардың соңынан 1960-жылдарға дейін Франция революциясының тарихнамасында әлеуметтік және экономикалық талдау, көбінесе марксистік көзқарас негізінде, басым болды. Бұл тарихи үрдіс түрліше "марксистік", "классикалық", "якобиншілдік" немесе "төменнен жазылған тарих" деп аталады және Альберт Матиез, Жорж Лефевр және Альберт Собол сияқты тарихшылармен байланысты. 1960-шы жылдардан бастап, таптық күресті баса көрсететін революцияның әлеуметтік және экономикалық түсіндірмелерінің басымдығына Альфред Коббан және Франсуа Фюре сияқты ревизионист тарихшылар қарсы шықты.

Жан Жорес

Жан Жорес (1859–1914) үш томдық «Француз революциясының социалистік тарихы» (1901–1904 жылдары жарық көрді) еңбегін жазды. Ол революцияның саяси, әлеуметтік және экономикалық жақтарын социалистік көзқараспен талдады. Оның негізгі ойынша, революция буржуазиялық демократиялық республиканы орнатып, социалистік қозғалыстың тууына жағдай жасады. Оның тарихнамасы шаруалар мен қалалық кедейлерді жан-жақты зерттеуімен де ерекшеленеді. Парламент мүшесі ретінде ол революцияға қатысты тарихи құжаттар мен монографиялар басылып шығаруға жауапты, мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етілген «Жорес комиссиясын» құруға зор үлес қосты.

Альфонс Аулард және академиялық зерттеулер

Альфонс Олард (1849–1928) – Революция тарихының алғашқы кәсіби тарихшысы; ол аспирантураны, ғылыми басылымдарды және ғылыми журналдарды насихаттады. 1891 жылы ол Сорбоннадағы Француз революциясы тарихы бойынша алғашқы Ұлттық кафедраға тағайындалды. Ол жоғары деңгейдегі студенттерді оқытты, Революция тарихы қоғамын құрды, «La Révolution française» ғылыми журналын редакциялады және көптеген маңызды бастапқы дереккөздерді жинап, жариялады. Француз революциясы туралы оның маңызды еңбектеріне «Histoire politique de la Révolution française» (Француз революциясының саяси тарихы, 1901), «La Révolution française et le régime féodale» (Француз революциясы мен феодализм, 1919) және «Le Christianisme et la Révolution française» (Христиандық және француз революциясы, 1925) кіретін еді. Олардтың тарихнамасы позитивизмге негізделген. Оның пікірінше, әдістеме ең маңыздысы еді және тарихшының міндеті – тиісті расталған фактілерді хронологиялық тәртіппен ұсыну, фактілер арасындағы байланыстарды талдау және ең мүмкін болатын түсіндірме беру болып табылды. Бастапқы дереккөздердегі зерттеулерге негізделген толық құжаттама маңызды рөл атқарды. Ол институттар, қоғамдық пікір, сайлаулар, партиялар, парламенттік көпшілік және заңнама туралы кітаптар жазды. Ол революцияның логикалық нәтижесі демократиялық республика деп есептеген радикалды дәстүрдің жетекші тарихшысы болды. 1793 жылы конституцияның тоқтатылуы және одан кейінгі Террор контрреволюцияны жеңу және қажетті әлеуметтік реформаларды жүзеге асыру үшін қажетті шаралар болды. Алайда Олард Робеспьердің қимылдарына сынды көзбен қарады, оның батыры Дантон болды. Олардтың сөзіне сәйкес, «әлеуметтік тұрғыдан алғанда, революция феодалдық жүйе деп аталатын нәрсені жоюдан, жеке адамды азат етуден, жер меншігінің үлесін арттырудан, ақсүйектердің артықшылықтарын жоюдан, теңдікті орнатудан және өмірді жеңілдетуден тұрды. Француз революциясы басқа революциялардан өзгешелігі – ол тек ұлттық сипатқа ие болмады, сонымен қатар барлық адамзатқа пайда әкелуді мақсат тұтты».

Кочин және Гаксотта

Аугустин Кошин (1876–1916) – Революцияны консервативті сынға салған, Тэннің ықпалында болған ғалым. Ол революцияға дейінгі интеллектуалдық топтар, масондар және якобиндерді байланыстыратын үзіліссіз дәстүр болғанын айтты. Оның маңызды еңбектерінің қатарында, өлімінен кейін жарық көрген «Les Sociétés de Pensée et la Démocratie» («Интеллектуалдық қоғамдар мен демократия», 1921 ж. жарық көрген) және «La Révolution et la Libre Pensée» («Революция және еркін ой», 1924 ж. жарық көрген) эсселері бар. Фюре Кошиннің Революцияны «нақты тұжырымдауын» жоғары бағалады. Пьер Гаксот (1895–1982) – революцияны роялистік тұрғысынан сынға салған ғалым. «Француз революциясы» (1928) атты зерттемесінде ол Кошиннің еңбектеріне сүйене отырып, Революцияның революцияға дейінгі интеллектуалдық қоғамдардың нәтижесі болғанын және бастапқыда зорлыққа толы болғанын дәлелдеді. Кошин мен Гаксоттың еңбектері Виши Франциясында Революцияның басты түсіндірмесіне айналды, бірақ соғыстан кейін бұл көзқарас қолдауын жоғалтты.

Альберт Матиес

Альберт Матиз (1874–1932) – 1789 жылғы революцияның аристократия мен буржуазия арасындағы таптық күрестің нәтижесі болғанын айтқан марксистік тарихшы. Ол Робеспьерді қорғап, Террор демократиялық республикалық революцияны қорғау үшін қажет болды, ал якобиндер мүліктік революцияны іске асыруға тырысқанда құлатылды деп дәлелдеді. Революция 9 Термидорда аяқталды, содан кейін тек реакция орнады. Матиз Робеспьерді зерттеу қоғамын және оның журналын – «Француз революциясының тарихи жылнамаларын» құрды. Оның маңызды еңбектері: «Француз революциясы» (3 том, 1922–1924 жж.) және «Қымбат өмір және Террор кезеңіндегі әлеуметтік қозғалыс» (1927 ж.). Матиз француз революциялық тарихнамасының марксистік, якобиндік немесе «классикалық» мектебі ретінде танылған жетекші тұлғасы болды.

Жорж Лефевр

Жорж Лефевр (1874–1959) – француз шаруалары туралы егжей-тегжейлі зерттеулер (Les paysans du Nord (1924), 1789 жылғы Ұлы қорқыныш (1932, алғашқы ағылшын тіліне аудармасы 1973) және революциялық халық, сондай-ақ Революцияның жалпы тарихы жазған марксистік тарихшы. Ол Революцияның буржуазияның жеңісін білдіретінін, ал Террор аристократиялық қастандыққа жауап ретінде туындағанын айтты. Лефевр шаруаларды Революцияның белсенді қатысушылары ретінде көрсетіп, олардың капитализмге қарсы тұжырымдамасы болғанын жеткізді. 1939 жылдан 1955 жылға дейін ол Сорбонна университетінде Француз революциясы тарихы кафедрасын басқарды. Ол Революцияның жетістіктерін қорғайтын мәдени, әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан түсіндіретін тарихшылардың бір буынына ұстаздық жасады. Осы тарихшылардың қатарында Альберт Собол, Джордж Руде, Ричард Кобб және Франко Вентури болды.

Альберт Собол

Альберт Собол (1914–1982) – көрнекті марксистік тарихшы, 1968–1982 жылдары Сорбонна университетіндегі Француз революциясы тарихы кафедрасының меңгерушісі және Робеспьершілерді зерттеу қоғамының президенті болған. Ол революция кезеңіндегі халық қозғалыстарын талдау және сан-кулоттарды егжей-тегжейлі зерттеумен айналысты. «Париждік сан-кулоттар II жылға дейін» (Les Sansculottes Parisiens en l’An II, Париж, 1958; ағылшын тіліне аудармасы – The Parisian Sans Culottes and the French Revolution, 1793–4, 1964) еңбегінде ол сан-кулоттар революцияның радикалданғанына себеп болған халық қозғалысын бейнелейтінін айтты. Революцияның жалпы тарихында (Histoire de la Révolution française, 1962 жылы жарық көрген) ол революцияның буржуазияны үстем тапқа айналдырған ұзақ экономикалық және әлеуметтік эволюцияның нәтижесі екенін көрсетті.

Альфред Коббан және ревизионисттік тарихшылар

Альфред Коббан (1901–1968) революцияның әлеуметтік және экономикалық себептерін екі маңызды еңбегінде, «Француз революциясының мифы» (1955) және «Француз революциясының әлеуметтік интерпретациясы» (1964) арқылы сынға алды. Коббан революцияның, ең алдымен, әлеуметтік емес, саяси шиеленіс болғанын дәлелдеді. Революцияны дамып келе жатқан капиталистік буржуазия емес, қайта құлдырап бара жатқан заңгерлер мен шенеуніктер сыныбы бастады, ал феодализм революцияға дейін дерлік жойылған еді. Революцияның жеңімпаздары ірі және шағын консервативті мүлік иелері болды, бұл экономикалық дамуды тежеді. Америкалық тарихшы Джордж В. Тейлор да революцияның кластық қақтығыс ретіндегі түсіндірілісіне қарсы шықты. «Капиталистік емес байлық және Француз революциясының бастауы» (1967) және басқа да мақалаларында ол ескі режимнің аристократиясы мен капиталистері арасында экономикалық қақтығыс аз болғанын және капиталистік кәсіпорындардың байлыққа үлесі шамалы болғанын айтты. Ол революцияның, ең алдымен, әлеуметтік емес, әлеуметтік салдары бар саяси революция екеніне тоқталды.

Роберт Палмер

Демократиялық революция дәуірі (2 том, 1959–64) Роберт Палмер «француздық ерекшелік» идеясына қарсы шықты. Ол революцияны жаһандық тұрғысынан қарастырып, 18 ғасырдың екінші жартысындағы революциялық қақтығыстар «Атлантикалық революция» немесе «батыс революциясы» болғанын дәлелдеді. Палмердің пікірінше: «1800 жылдан бері Еуропа, Латын Америкасы, Азия және Африкада болған барлық революциялар Батыс өркениетінің 18 ғасырғы революциясынан үйренді». Дэвид Армитаж былай деп түсіндіреді: «Бұл пікір қазіргі ғылымдағы көптеген кемшіліктерге – еуроцентризмге, эссенциализмге, телеологияға, диффузионизмге ұқсауы мүмкін, бірақ ол Палмердің тыранынан – өткенді ұзақ мерзімді перспективадан қарай отырып, қазіргі заманды түсінуді мақсат еткенін көрсетеді».

Палмердің тұжырымын марксистер де, француз ұлтшылдары да қабылдамады. Марвин Р. Кокс марксистік тарихшылар Палмерді «НАТО-ға тарихи негіз беруге тырысқан» деп айыптағанын, ал француз ұлтшылдары оның француз революциясының тарихи маңызын азайтатынын мәлімдеді. Фюренің басқа да маңызды еңбектері: Penser la Révolution Française (1978; 1981 жылы «Француз революциясын түсіндіру» деп аударылған) және «Француз революциясының сындық сөздігі» (1989).

Қазіргі заманғы тарихнама (1980-шы жылдардан қазіргі уақытқа дейін)

1980 жылдардан бастап Батыс ғалымдары революцияны буржуазия мен пролетариаттың таптық күресі тұрғысынан марксистік тұжырымдамаларын көне деп санап, олардан бас тартты. Дегенмен, жаңа түсіндіру моделі кең қолдауға ие болған жоқ. Революция тарихнамасы көбірек әртараптанды, мәдени тарих, аймақтық тарих, көрнекі бейнелеу, трансұлттық интерпретация және деколонизация сияқты салаларды зерттеуге бет бұрды.

Колониядан шығу

Француз отарлары туралы соңғы зерттеулер, көбінесе, К.Л.Р. Джеймс-тің «Қара Якобиндер» (1938) және Эме Сезердің «Туссен Лувертюр: Француз революциясы және колониялық мәселе» (1960) сияқты классикалық еңбектердегі Якобиндік марксистік тәсілден бас тарды. Мишель Рольф Трайло және Энтони Херли сияқты ғалымдар отарлық құлдардың мәдени дәстүрлеріне баса назар салып, Гаити революциясы француз революциясының нәтижесі емес екенін дәлелдеді.

Атлантика және әлемдік тарих

Француз төңкерісіне қатысты трансатлантикалық және жаһандық тұжырымдамалар зерттеудің маңызды саласына айналды. Жақында жарық көрген маңызды тарихтардың ішінде Сюзанна Десан, Линн Хант және Уильям Макс Нельсон (ред.) бас редактерлік еткен «Француз төңкерісі: жаһандық көзқарас» (Итака, Нью-Йорк, 2013), Дэвид Армитаж және Санджай Субраманян (ред.) бас редактерлік еткен «Жаһандық контексттегі төңкерістер дәуірі» (Басингстоук, 2010) және Вим Клостердің «Атлантикалық әлемдегі төңкерістер: салыстырмалы тарих» (Нью-Йорк, 2009) кітаптары бар.

Қазіргі заманғы басқа да тарихшылар

Саймон Шаманың "Азаматтар: Француз төңкерісінің хроникасы" (1989) – Коббан мен Фюренің ревизионистік дәстүріндегі танымал тарихи очерк. Шама 1789 жылдан бастап зорлық-зомбылық төңкерістің маңызды бөлігі болғанын, ал төңкеріс 1794 жылы Робеспьердің құлауымен аяқталғанын айтады. Уильям Дойл, британдық ревизионист тарихшы, "Француз төңкерісінің бастауы" (1980) және "Француз төңкерісінің Оксфорд тарихы" (2-басылым, 2002) еңбектерінің авторы. Дойл төңкерістің басталуы әлеуметтік қайшылықтар емес, саяси есептеу қателігінің салдары болғанын дәлелдейді. Тимоти Таккет төңкеріс тарихына арналған бірнеше еңбек жазды, оның ішінде "When the King Took Flight" (2004), "Becoming a Revolutionary" (2006) және "The Coming of the Terror in the French Revolution" (2015) кітаптары бар.